Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
8
अध्याय 8 / 156

Book 1 - Adhyaya 8

66 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ66 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः ।तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tatobhidhyāyatastasya mānasyo jajñire prajāḥ / taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha

हिन्दी अर्थ

सत्त्वो द्वेकान्निषिद्धस्लुः शून्यं लोकमवेक्षत 4

English

That physical body discarded by him immediately became Night. Since that physical body bad the Tamas ele¬ ment predominant, the night too consisting of three Tdtnas (watches of night of the duration of three hours each) became Tamcbokula (one in which darkness prevails).

अध्याय ८

श्लोक 2

क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः ।ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्

kṣetrajñāḥ samavarttanta kṣetrasyaitasya dhīmataḥ / tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṛyam

हिन्दी अर्थ

इमं चोदाहरंत्यक्र/श्लोकं नारायणं प्रति-॥

English

After creadng the Devas, ho discarded that divine body. Thai physical body discarded by hiin became "day".

अध्याय ८

श्लोक 3

सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् ।युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः

sisṛkṣurayutātāni sa cātmānamayūyujat / yuktātmanastatastasya tamomātrāsamudbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

तुल्यं युगसहस्रस्य वसन्कालभुपास्यतः ।

English

Therefore, people worship the Devas with holy rites performed during the daytime. After creating the Devas, he adopted another body.

अध्याय ८

श्लोक 4

तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः ।ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः

tadābhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno 'bhūtprajāpateḥ / tato 'sya jagha nātpūrvamasurā jajñira sutāḥ

हिन्दी अर्थ

लोककेल्पनम् (२) xe

English

He discarded diat body whereby the Pitfs were created. The body that liad been discarded by him fonliwith became the twilight.

अध्याय ८

श्लोक 5

असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः ।सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत

asuḥ prāṇaḥ smṛto vijñaistajjanmānastato 'surāḥ / sṛṣṭā yayā surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohata

हिन्दी अर्थ

स्वर्णेपत्रे प्रकुरुते :ग्रह्मत्वादशेकारणात्' ६

English

Hence the Devas, the Asuras, the sages and the hu- man beings, while practising Yoga, worship that body which is in between dawn and morning (day-break).

अध्याय ८

श्लोक 6

सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत ।सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका

sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata / sā tamobahulā yasmāttato rātristriyāmikā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा तु सलिलेततस्मिन्नवाग् सूत्वा तदाः चरच्।

English

Hence, Brma perform at the junction

अध्याय ८

श्लोक 7

आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः ।सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

āvṛtāstamasā rātrau prajā stasmātsvayaṃ punaḥ / sṛṣṭvāsurāṃstataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata

हिन्दी अर्थ

निशायामिव खद्योतः प्रावृट्कालेःततस्ततः

English

That body which the lord created mentally was solely constituted by the Rajas clement. They (the progeny so created) are his sons through the mind. Since they were bot- ten {Pfigananilt), they became Prajis (subjects).

अध्याय ८

श्लोक 8

अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत ।ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल

avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata / tatastāṃ yuñja mānasya priyamāsītprabhoḥ kila

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजी ने' कहा--इस पृथिवी तत्व में सबसे पूर्व जल ही जल सर्वत्र था और यह शोल तथाः प्रलीनःथा । २ इसमेंशउस-समय कुछ भी नहीं जाना जाता था ।१। केवल एक समुद्र ही था और उस सागर में सभी स्था- वर (अचर) ओर जङ्गम (चर) नष्ट हो गये ये। विभु (व्यापक) वह ब्रह्मा

English

Since, he meditated (before creation) {Manmdl) they are called Mommas (Mm); they became wellknown as Prajds because they were procreated. After creating the subjccta again, he discarded his own body.

अध्याय ८

श्लोक 9

ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः ।यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

tato mukhātsamutpannā dīvyatastasya devatāḥ / yato 'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

जी उस समय में सहाँ पादों ओर नेत्रों वाले हो जाया करते हैं ।२। सहस्रों शीर्षो वाले, सुवणे के समान जिनका वर्ण था और जो इन्द्रियों की पहुँच से परे थे अर्थात् अप्रत्यक्ष थे ऐसे पुरुष नारायण नाम वाले ब्रह्म उस समय 'में समुद्र में शयन कर रहे ये ।३। सत्व के उद्रेक से "निषिद्ध होते हुए उन्होंने

English

Correct etymoI<igy coeaos both *to play* and 'to shine'.

अध्याय ८

श्लोक 10

धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते ।तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः

dhāturdivyeti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate / tasmāttanvāstu divyāyā jajñire tena devatāḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय में इस लोक को शून्य देखा था । यहाँ पर भगवान् नारायणं के

English

Thus these physical bodies discarded by that noble* souled person immediately became night, day, twilight and moonlight.'

अध्याय ८

श्लोक 11

देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत ।उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा

devān sṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanuṃ divyāmapohata / utsṛṣṭā sā tanustena ahaḥ samabhavattadā

हिन्दी अर्थ

को नारा कहा गया है और ये जल ही नर के आत्मज हैं। वे जल ही उन TR के निवास स्यान है अतएव प्रभु का नाम नारायण कहा गया है ।५। सहस्रों युगों के तुल्य काल तक वे प्रभु वहाँ पर निवास करते हुए स्थित रहे ये । ब्रह्मत्व के अदशेन के कारण से वे स्वर्ण पत्र किया करते हैं

English

The moonlight, the twilight, and the day these three are constituted solely of the Sattva element. The night is cons¬ tituted of Tainas only. Hence that is A'tydmiifl* (that which checks, restrains and restricts).

अध्याय ८

श्लोक 12

तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते ।देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

tasmādahaḥkarmayuktā devatāḥ samupāsate / devānsṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata

हिन्दी अर्थ

जिस तरह से वर्षा ऋतु में राचि में खद्योत चकमता हुआ यहाँ से वहाँ भूमा करता है

English

So, the Devas were created by means of the shining divine body with pleasure and sportiveness through the face (mouth). Since their birth was during the day time, they are powerful during the day time.

अध्याय ८

श्लोक 13

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै ।पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāmabhyayuṅkta vai / piteva manyamānastānputrānpradhyāya sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

उका राष्टतनु' त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा ।

English

Since the lord created the Asuras at night from his loins through the vital breaths, and as they were born during the night, they are invincible durii the night.

अध्याय ८

श्लोक 14

पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् ।तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

pitaro hyabhavaṃstasyā sadhye rātryahayoḥ pṛthak / tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam

हिन्दी अर्थ

५० ब्रह्माण्ड पुराण

English

These following, viz.: the moonlight, the night, the day and the twilight—these alone become the causes (of origin) of all future Devas, Manes, human beings along with the Asuras in all the Manvantaras that had passed by and that have not yet come. Since these four spread and shine there, the water is called Ambhas. The root vha is used in the sense of spreading and shining.'

अध्याय ८

श्लोक 15

ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत ।सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत

yayāsṛṣṭāstu pitarastāṃ tanuṃ sa vyapohata / sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata

हिन्दी अर्थ

नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिः स्वनम्

English

VV. 22*27 summarise the four main creations from god Brahm&*i body and their other features as follows:

अध्याय ८

श्लोक 16

तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता ।तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

tasmādahardevatānāṃ rātriryā sā'surī smṛtā / tayormadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī

हिन्दी अर्थ

विद्युदग्निप्रतीकाशमादित्यसमतेजसम्

English

Popular derivation

अध्याय ८

श्लोक 17

तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा ।युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्

tasmāddevāsurāścaiva ṛṣayo mānavāstathā / yuktāstanumupāsaṃte uṣāvyuṣṭyoryadantaram

हिन्दी अर्थ

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च । पीनोन्ततकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

English

They are Pannagas because they moved and wrig¬ gled. The state of being Sarpas is due to the fact that they crawled. Their abode of repose is in the earth under the sun, the moon and the clouds*.

अध्याय ८

श्लोक 18

तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः ।ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत

tasmādrātryahayoḥ saṃdhimupāsaṃte tathā dvijāḥ / tato 'nyasyāṃ punarbrahmā svatanvāmupapadyata

हिन्दी अर्थ

इसके उपरान्त उस जल में अन्तर्गत में महत् का ज्ञान प्राप्त किया

English

Puranic etymology of rSkfw and Ttik}a.

अध्याय ८

श्लोक 19

रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः ।मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः

rajomātrātmikā yā tu manasā so 'sṛjatprabhuḥ / manasā tu sutāstasya prajanājjajñire prajāḥ

हिन्दी अर्थ

किया था ।८।-इसके पश्चात् अन्य ओंकाराष्ट्र तनु का जैसे पहिले कल्पं के आदि में था उन महात्मा ने मन में ही उस दिव्य स्वरूप का चिन्तन किया था ।९। उस विशाल जल की राशि में उन्होंते डूबी हुई भूमि को देखकर भली भाँति चिन्तन किया था कि कया स्वरूप धारण करके मैं इस भूमि का

English

Another derivation of VyaU — vAU and oU—Ai—generally eki is

अध्याय ८

श्लोक 20

मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः ।सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत

mananācca manuṣayāste prajanātprathitāḥ prajāḥ / sṛṣṭvā punaḥ prajāḥ so 'tha svāṃ tanuṃ sa vyapohata

हिन्दी अर्थ

जल से उद्धार करूँ ।१०। जल में क्रोड़ा करना बहुत हो उचित है।. इस ठरह से उन्होंने वाराह के रूप का स्मरण किया था। जो कि समस्त प्राणियों के द्वारा न देखने के योग्य है और वाङ्मय ब्रह्म की संज्ञा वाला है ।११। उसका विस्तार दश योजन का था उसकी चौड़ाई अर्थात् फैलाव सी

English

W. 37-41 describe the creation of various tribes of demt-gods and gives popular etymologies of PiidM and Candhdftd,

अध्याय ८

श्लोक 21

सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत ।तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः

sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata / tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ

हिन्दी अर्थ

योजन था । नीले मेघ के समान उसका वर्ण था और मेघ के ग्जन के सहश बनि धी-।१२। एक विशाल पंत के तुल्य उसका शरीर था और उसकी वाढ़ें श्वेत एवं उप्र और तीकण थी । विजली की अग्नि जैसी होती है उसी अकार चमक थी तथा सूर्य के समान उसमें तेज था ।१३। मोटे और चोड़े

English

The terrible fiery foetus bom of his (Brahma's) anger entered in the form of poison in those serpents who* were bom along with them.

अध्याय ८

श्लोक 22

इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना ।सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे

ityetāstanavastena hyapaviddhā mahātmanā / sadyo rātryahanī caivasaṃdhyā jyotsnā ca jajñire

हिन्दी अर्थ

स्कन्ध थे और भगवान् विष्थु के विक्रम से गमनशील थे। उसकी कटि का भाग स्थूल और ऊँचा था । बह दृष के लक्षणों से पूजित था

English

After creating the serpents out of his anger a set of terrible beings whose diet was flesh and who were furious by nature were created. They had the tawny colour.

अध्याय ८

श्लोक 23

ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् ।तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका

jyotsnā saṃdhyāhanī caiva sattvamātrātmakaṃ trayam / tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmānniyāmikā

हिन्दी अर्थ

अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः १६

English

Since they had been hom (BkBtcicdt), they are remern* bered as B/iOtas; and a$ they ate flesh (PihVi/andO) they were called PUdeas Even as he (Brahma) was singing words, the Gandharvas were born as his sons.

अध्याय ८

श्लोक 24

तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै ।यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा

tasmāddevā divyatanvā tuṣṭyā sṛṣṭā sukhāttu vai / yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā

हिन्दी अर्थ

प्राग्वंशकायो द्युतिमाच् नानादीक्षाभिरन्वितः ॥१७ -

English

The root Dhajy ii recited by poets in the sense of 'drinking*. Since they were born drinking the (musical) words, they are remembered as Gandharvas.

अध्याय ८

श्लोक 25

तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः ।प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते

tanvā yadasurānratryā jaghanādasṛjatprabhuḥ / prāṇebhyo rātrijanmāno hyajeyā niśi tena te

हिन्दी अर्थ

लोककल्पनन् (र्) ५१

English

After creating these eight divine beings, he created the Cckandas (Prosody, Vedas) as he pleased [Cchandatali ). He created the birds through his age (? KoyorJ).

अध्याय ८

श्लोक 26

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह ।पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै

etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha / pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca atītānā gateṣu vai

हिन्दी अर्थ

सत्यधमं मयः श्रीमाच् कर्मे विक मसत्क्रतः ।

English

After creating the birds, he created the groups of animals. He created goats out of his mouth and the sheep out of his chest.

अध्याय ८

श्लोक 27

मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि ।ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा

manvantareṣu sarveṣu nimittāni bhavanti hi / jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāryetāni tāni vā

हिन्दी अर्थ

हरि भगवान् ने अमित वाराह के रूप को धारण किया था जो अतुल या और पृथिवी के जल से उद्धरण करने के लिए उन्होंने रसातल में प्रवेश किया था । अब वाराह भगवान के स्वरूप को यज्ञ का रूप देते हुए बताया जाता है दीक्षा की समाप्ति इष्टि के दाढ़ों वाले ये । उनके दाँत क्रतु था और.

English

Formerly, at the beginning of this Kalpa, at the- advent of the Treta yuga, he created the five types of medi* cinal herbs and then engaged himself in the sacrifices.

अध्याय ८

श्लोक 28

भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु ।अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्

bhānti yasmāttato bhāti bhāśabdo vyāptidīptiṣu / aṃbhāṃsyetāni sṛṣṭvā tu devadānavamānuṣān

हिन्दी अर्थ

मुख में आहुति थी । जिह्वा अग्नि थी और उनके रोम दभों के समान थे। महाचु तपस्वी ब्रह्म णोर्ष था ।१५-१६। वेदों के स्कन्धों वाले तथा हवि की गन्ध से युक्त - और हम्य-कव्य आदि के बेग से संयुत है । प्राग्वंश के शरीर बाले-- छू ति से युक्त हैं ओर नाना प्रकार की शिक्षाओं से समन्वित है

English

The buffaloes, the Gavaya oxen, and the camels, the- cloven-footed animab, the Sarabha (the eight-footed fabulous

अध्याय ८

श्लोक 29

पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः ।तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः

pitṝṃścaiva tathā cānyānvividhānvya sṛjatprajāḥ / tāmutsṛjya tato cyotsnāṃ tato 'nyāṃ prāpya sa prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हृदय दक्षिणा है तथा श्रद्धा सत्व से परिपूर्ण विधु योगी हैं। उपाकर्म की रुचि वाले और प्रबग्याबत्त भूषण बाले हैं।१८। अनेक छन्द गति: पथ है और गुह्य उपनिषद आसन है। मायारूपिणी पत्ती की सहायता वाले तथा प्त की शिखर के समान उच्च है ।१६।. अहोरात्र अर्थात् दिन और राजि

English

Strangely enough the PurAo* includes the hunum species among domesticated aiumals.

अध्याय ८

श्लोक 30

मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत ।ततो ऽन्याः स्ॐऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्

mūrttiṃ rajastamodriktāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata / tato 'nyāḥ soṃ'dhakāre ca kṣudhāviṣṭāḥ prajāḥ sṛjan

हिन्दी अर्थ

रूपी नेत्रों के.धारण करने बाले हैं तथा वेदों के अज्भ श्रुति बाले हैं।.घुत गन््याले है--तुण्ड ही खय है तथा सामवेद का घोष ही ध्वत्ति है जो कि महान है।२०। श्लीमाचु सत्यधमं से परिपूर्ण है और कर्मों के विक्रम से सत्कृत है । प्रायश्चित्तों के नखों वाले हैं और घोर पशु जानु हैं ऐसा यह महामख

English

Through his first face (mouth)» he created the following, viz: the Gayatri> the the TrivrtsUma and Ratkantara and Agnisfoma among the Yajfias.

अध्याय ८

श्लोक 31

ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः ।अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये

tāḥ sṛṣṭāstu kṣudhāviṣṭā ambhāṃsyādātumudyatāḥ / ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye

हिन्दी अर्थ

वाद्य तरात्मस्रस्य नास्मिकासोम श्रोणितः २२.

English

Through his right-hand (southern) face (mouth)» he created the Yajurveda hymns, the Traiffubha metre, the fifteenth Stoma (hymn) and the Brhalsdman hymn. -

अध्याय ८

श्लोक 32

राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः ।ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्

rākṣasāste smṛtāstasmātkṣudhātmāno niśācarāḥ / ye 'bruvan kṣiṇumo 'mbhāṃsi teṣāṃ tdṛṣṭāḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

भक्ता यज्ञराहांताश्चापः संशाविशत्पुनः ।

English

Through his backward (western) face (mouth), he created the Saman hymns, the Jagatl metre, the seventeenth Stoma (hymn), Che Vairupya and Atiratra (part of Jyoti$toma) sacrifices.

अध्याय ८

श्लोक 33

तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः ।रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते

tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ / rakṣeti pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

श्र अ्ह्माण्ड पुराण

English

Through his fourth face (mouth), he created the twentyfirst {stoma i.e. hymn). The Atharva-Veda, the Aphr He created the Yajus and Saman Mantras for the accomplishment of Yajfias. The living beings both high and low were born of the limbs of Brahma.

अध्याय ८

श्लोक 34

य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते ।रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत

ya eṣa kṣītidhāturvai kṣapaṇe sa nirucyate / rakṣaṇādrakṣa ityuktaṃ kṣapaṇādyakṣa ucyata

हिन्दी अर्थ

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तैकाग्निना ।

English

VV. 50*53 give the creation of Vedic literature, Vedic metres and special sacrifices from the mouths or faces of BrahmS.

अध्याय ८

श्लोक 35

तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः ।ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः

tāndṛṣṭvā tvapriyeṇāsya keśāḥ śīrṇāśca dhīmataḥ / te śīrṇā vyutthitā hyūrddhamāro hantaḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्यादेकाणंवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिता: ।

English

TfivtstofUiK three-fold stoma (in which at first, the three Uc verses of each Tfci of ftv.lX.l! are sung together, then the 2nd verses and lastly the 3rd verses). Rathanksra'. the verses to be sung according to Sfcma-music arc RV.VII.32.22>23 Mi tU ete.-S.V. ll.l.l.ll.

अध्याय ८

श्लोक 36

हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः ।बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः

hīnā ye śiraso bālāḥ pannāścaivāpasarpiṇaḥ / bālātmanā smṛtā vyālā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्तेषु प्रकीणेषु लोको दधिगिरींस्तथा ।

English

Some men say that the manly endeavour (is the sole cause of achievement). Some men say that it is the Karman (previous actions). Other Br&hma say that it is the destiny. Tht BhQtacintakas (those who think about the elements—perhaps the C&rvikas) say that it is nature and latent instinct.

अध्याय ८

श्लोक 37

पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता ।तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः

pannatvātpannagāścāpi vyapasarpācca sarppatā / teṣāṃ layaḥ pṛthivyāṃ yaḥ sūryācandramasau ghanāḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः २७

English

(But real thinkers)know chat there is no difference or superiority among the manly endeavour, previous action and the destiny. The same is understood through the nature of the outcome of fmits (of actions etc.) (Some say ) this is thus and not thus—this is both nor is it both. But persons abiding by Sattva and having impartial vision say (that the Universe) is the object of its own activity.

अध्याय ८

श्लोक 38

तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः ।स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः

tasya krodhodbhavo yo 'sāvagnigarbhaḥ sudāruṇaḥ / sa tānsarppān sahotpannānāviveśa viṣātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

भूराद्यांश्चतुरो ' लोकान्पुनः पुन रकल्पयत् २८

English

As noted above this Pui&a emphasises the law of Karman. The ead of a Kalpa does not destroy the Karma of an individual.

अध्याय ८

श्लोक 39

सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः ।वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

sarppānsṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmitāḥ / varṇena kapiśenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ

हिन्दी अर्थ

अन्त्र ही 'उद्गान्त हे-होमलिङ्ग और फलों के बीज 'महौषंधि हैं। 'बाचन्तर आत्मसत्र के हैं तथा नास्मिका सोमशोणित है ।२२। यजवराहान्त भक्त हैं और फिर जलों में प्रवेश किया था । अग्नि से सं्छादित भूमि को सभा चाहते हुए प्रजापति को प्राप्त हुए और वहाँ पहुँच कर इनका हवन

English

Apparendy the view (anUcUatdodda) of SaAjaya BeUtthi Ptitsa The names pertaining to the teigcs and the visioni belonging to the Devas—these, the unborn lord assigns to those who are bom at the end of the night.

अध्याय ८

श्लोक 40

भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् ।गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः

bhūtatvātte ramṛtā bhūtāḥ piśācā piśitāśanāt / gāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ

हिन्दी अर्थ

किया था तथा म्य का अद सन्यास किया था और सामुद्र समुत्रों में तथा जो नादेयं थे वे नदियों ने उन सयको पृथक् सभी कृत करके उन्होंने पृथिबी “में गिरियों को चुना था ।२३-२४। पहिले सगं में प्रलय काल की संवर्तेक अग्नि से जो उस समय में दह्यमान थे । उस अग्नि से समी ओर भूमि में वे

English

By means of his mind, the lord then created five Kwrtrs (doers or agents of creation). via.: Rudra. Dharma, Manas (mind), Ruci and Akrti.

अध्याय ८

श्लोक 41

धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते ।पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः

dhayeti dhātuḥ kavibhiḥ pānārthe paripaṭhyate / pibato jajñire vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

विलीन हों गये ये।९५। उस एक मात्र रहने वाले समुद्र में सत्य से जो वायु के दवारा संहित ये । जहाँ-जहाँ पर निषिक्त थे वहाँ-वहाँ पर अचल हो गया था ।२६। उसके अनन्तर उनके प्रकीणे होने पर लोक तथा अधि 'गिरियों को विश्वकर्मा ने कल्पादि में बार-बार विभाजित किया है ।२७। समुद्र से इस

English

All these are mighty-armed and they are the causes of the sustenance of the subjects. When the medicinal herbs decline again and again, it is Rudra who sustains them and revives them. Then he saw the Tamas element moving within himself. Thanks to its own action, it had abandoned Rajas and Sattva and was existing by itself.

अध्याय ८

श्लोक 42

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः ।छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्

aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ / chandataścaiva chandāsi vayāṃsi vayasāsṛjat

हिन्दी अर्थ

पृथ्वी को जो सातों ढीपों जे युक्त जोर पवंतों के सहित है । भू आदि चारों लोकों को बार-बार कल्पित किया था

English

Thereupon, due to that sorrow, the lord of the uni¬ verse felt grieved. He pushed out the Tamas element and after¬ wards covered it with Rajas.

अध्याय ८

श्लोक 43

पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् ।मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्

pakṣiṇastu sa sṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan / mukhatojāḥ sṛjanso 'tha vakṣasaścāpyavīḥ sṛjan

हिन्दी अर्थ

लोकान्प्रकल्पयितंवा च प्रजासगँ ससज ह ।

English

That Tamas pushed out by him gave birth to a pair. On account of his unrighteous conduct, Hirhsd (Violence) and Soka (grief) were bom. When that pair in the fonn of Tarotia (covering up), was bom, the lord became delighted. He resorted to this.

अध्याय ८

श्लोक 44

गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे ।पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्

gāvaścaivodarādbrahmā pāśvībhyāṃ ca vinirmame / pādato 'śvānsamātaṅgān rāsabhān gavayānmṛgān

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा स्वयं भू्नेगवाच् सिसृक्षुविविधाःतप्रजाः

English

When those subjects created by that intclligenc self- possessed being did not increase in ntunber, he created other mental sons similar to himself.

अध्याय ८

श्लोक 45

उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः ।ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

uṣṭrāṃścaiva varāhāṃśca śuno 'nyāṃścaiva jātayaḥ / oṣadhyaḥ phala mūlinyo romabhyastasya jajñire

हिन्दी अर्थ

लोककल्कनस (२) ५

English

C2f. Maau 1.32. Then Brahma created again Dharma who was delightful and pleasant unto all living beings; as well as the Prajapati Ruci. These two were the citlost of all ancient ones.

अध्याय ८

श्लोक 46

एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै ।अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा

evaṃ pañcauṣadhīḥ sṛṣṭvā vyayuñjatso 'dhvareṣu vai / asya tvādau tu kalpasya tretāyugamukhepurā

हिन्दी अर्थ

प्रधानसमकाले च प्रादुभूतस्तमोमयः ।

English

He created from his intellect Dharma who was delightful and pleasant unto all living beings. He who is named Ruci was born of the mind of (the lord of) umnanifest birth.

अध्याय ८

श्लोक 47

गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः ।एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे

gaurajaḥ puruṣo 'thāviraśvāśvataragardabhāḥ / ete grāmyāḥ samṛtāḥ sapta āraṇyāḥ sapta cāpare

हिन्दी अर्थ

बहिरंतश्चाप्रकाणस्तथानिः संश एव च

English

Bhrgu and others who had I>een created arc remem. bored as Brahmarsis (Brahmlnical.sages). They arc the ancient housc.holders and Dharma (virtue) was initially established by them. cr. Maau 145 also VP.I.8,4.6.

अध्याय ८

श्लोक 48

श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः ।औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

śvāpado dvīpino hastī vānaraḥ pakṣipañcamaḥ / audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

यस्मात्तेषां कृताः बुडिदृँःखानि करणानि च। तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीतिताः ४३४. मुख्यसगे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः । अप्रतीतमनाः सो5थ तदोत्पत्तिमयन्मत

English

By (another) half he became a woman and she was SatarupA. She was the Prakrti, the mother of all living beings (and manifested thus) because the lord was creating out of desire.

अध्याय ८

श्लोक 49

महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः ।मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते

mahiṣā gavayoṣṭrāśca dvikhurāḥ śarabho dviṣaḥ / markaṭaḥ saptamo hyeṣāṃ cāraṇyāḥ paśavastu te

हिन्दी अर्थ

अतेक प्रकार की प्रजाओं का सृजन करने की इच्छा वाले ब्रह्माजी मे जो स्वयम्भू भगवान् हैं अनेक लोकों की कल्पना करके उन्होंने प्रंजाओँ का सृजन किया या ।२९। पहिले कल्प आदि में जो स्वरूप था उसी रूप कीं भृष्टि का मूजन किया था । उस सृजन का अभिध्यान करते हुए उन्होंने बुँखिं

English

They were Priyavrata and Uttanapada. These two sons were the most excellent sons that persons possessing sons could expect. (She gave birch to) two daughters also of great fortune. From them these subjects were bom. The S&Akhya pair of Prakrti and Purufa are represented here as acarCpi and Menu. ternu Vatrija, Purufa, Mauu (and Samrif) are used as lynooyini.

अध्याय ८

श्लोक 50

गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे ।अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsatomarathantare / agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

हिन्दी अर्थ

पूर्वक ही सर्ग किया था ।३०। प्रधान के समकाल में तम से पूणे प्रादुभूल हुआ था। उस तम का मोहे-महामोहे-तामिख और अन्ध-ये सज्ञाए थीं ।३१। उन महान् आत्मा वाले को पहुच पर्वा अविद्या ्रादुभूत हुई थी अत: एंवं उन आमिमानी और ध्यान करने बाले ब्रह्माजी का वह सर्ग भीं पाँच

English

They were the divine lady named Akuti and auspi«* cious lady Prasuti. Both of them were auspicious. The lordly son of the self-born lord gave Prasuti to Dak$a.

अध्याय ८

श्लोक 51

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा ।बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā / bṛhatsāma tathoktaṃ ca dakṣiṇātso 'sṛjanmukhāt

हिन्दी अर्थ

प्रकार का व्यवस्थित हुआ था ।३२। सभी ओर बीज-कुम्भ और ताए तम मे आदुत वे और बाहिर तणा अन्दर प्रकाश नहीं था तथा सब निःसंग था ।३३। जिससे उनकी वृद्धि की गयी थी और दुःख-तथा करण हुएं ये और उससे संवत आरा खाले नगर मुख्य कहे गये हैं ।३४। अपने आप ही समु-

English

He gave Akuti to Ruci» the Prajapati. An auspicious pair was born of Akuti as the progeny of Ruci» the mental son (of Brahma). They were the twins Yajfia and Daksiia. Twelve sons were bom to YajAa and Dakiltk.

अध्याय ८

श्लोक 52

सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा ।वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्

sāmāni jagatīṃ caiva stomaṃ saptadaśaṃ tathā / vairūpyamatirātraṃ ca paścimātso 'sṛjanmakhāt

हिन्दी अर्थ

स्पन्ने हुए ब्रह्माजी ने उस समय में मुख्य सर्ग में उद्धुत को देखा था और अपनें मन मैं अप्रतीति करने वालें उन्होंने उस समय में उत्पत्ति ही मान

English

They were the Devas named Yimas in the Sviyam- bhuva Manvantara. They were the sons of twins, viz: Yajfta and Dakini. Hence they are remembered as Yamas.

अध्याय ८

श्लोक 53

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च ।अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmaṃ tathaiva ca / anuṣṭubhaṃ savairājaṃ caturthādasṛjanmukhāt

हिन्दी अर्थ

यस्मात्तियेग्दिवर््ेत-विर्णक्स्सेतस्ततः स्मृतः

English

(?) Two groups of Brahma are remembered vie: Ajitas and Sukras. The Y&mas who have the appellation Diimu' kas (heaven-dwellers) circumambulated the former. Lord Dak$a begot of Prasuti, the daughter of Sviyambhuva Manu, twenty-four daughten who became modiers of the world.

अध्याय ८

श्लोक 54

विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च ।सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्

vidyuto 'śanimeghāṃśva rohitedradhanūṃṣi ca / sṛṣṭvāsau bhagavāndevaḥ parjanyamitiviśrutam

हिन्दी अर्थ

२४ . अह्माण्ड पुराण

English

All of them were highly fortunate. All of them were lotus-eyed. All of them were wives of Yogins and' all of them were Yogic mothers. All of them were expounders of Brahman and all of them were the mothers of the universe.

अध्याय ८

श्लोक 55

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये ।उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye / uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire

हिन्दी अर्थ

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः॥

English

To Marici, he gave Sambhuti, and Smrti to AAgiras» To Pulastya he gave Priti and K$am5 to Pulaha. Derivation of Yarns, the gods of the Svaytmbhuva Manvantara.

अध्याय ८

श्लोक 56

ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः ।सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्

brahmaṇāstu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ / sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devarṣipitṛmānavān

हिन्दी अर्थ

अहंकृता अहंमाना अष्टाविशद्द्विधात्मिकाः।

English

To Kratu» he gave Sannati and the (daughter) named Anasuyi to Atri. He gave t}rja to Vasisha and Svahi to Agni (the fire-god).

अध्याय ८

श्लोक 57

ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च ।सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा

tato 'sṛjata bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca / sṛṣṭvā yakṣapiśācāṃśca gandharvapsarasastadā

हिन्दी अर्थ

एकादशेंद्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

English

Through Adharma (Evil), Hiriis& (Violence) gave birth to the two children }{{krii (Dishonesty, Wickedness) and Anrta (Falsehood). Two twins were bom of Nikrti and Anrta viz Bhaya (Fear), Naraka (Hell), Maya (Illusion) and Vedana (Pain).

अध्याय ८

श्लोक 58

नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् ।अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān / avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

हिन्दी अर्थ

अष्टो तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तितिधाः स्मृताः

English

Through Maya, Maya gave birth to Mftyu (Death) that takes away all living beings. Then Ouldcha (Misery) was bom of Vedana through Raurava (Hell).

अध्याय ८

श्लोक 59

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे ।तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭāni prapedire / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

हिन्दी अर्थ

अंतः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः ॥

English

Vyadhi (Sickness) gave birth to Jara (Oldage), 9oka (Grief), Krodha (Anger) and Asuya (Jealousy) through Mrtyu. All esc are remembered as characteristics of Adharma (Evil) with misery as the ultimate end. VV. 56-67 personify virtues and vices and state their parentage. Out of these W.65< describe the Tlnun creation.

अध्याय ८

श्लोक 60

हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते ।तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

hiṃsrāhiṃsre sṛjan krūre dharmādharmāvṛtānṛte / tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

हिन्दी अर्थ

तियेक् स्रोतस उच्यंते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः ।

English

They were neither superior to him nor inferior. They were his mental sons on a par with himself. He created thousands and thousands of such childern wearing elephant hides.

अध्याय ८

श्लोक 61

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु ।विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्

mahābhūteṣu nānātvamindriyārteṣu mūrtiṣu / viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhātsvayam

हिन्दी अर्थ

'अभिष्यान करने बाले उनका अन्य एक तिर्मक् स्रोत हुआ था। जिससे तिर्मक् बिवत्तित होते थे इस कारण से वह फिर तिर्यक् खोत कहा गया था ।३६। उस तिर्यक् स्रोत में तमोग,ण की अधिकता थी इस कारण से बे सभी बहुत अधिक अज्ञान से समन्वित कहे गये हैं। वे सब उत्पाद. के

English

W. 68-60 docribe the lUudri Sn|i (eresdoa by Rudra) and he wai asked by BrabnU to stop creation ai be was procread immonal progeny and Rudra complied. These hideous and bluish-red coloured subjects who had been created by me in thousands and thousands, have come out of my own self.

अध्याय ८

श्लोक 62

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः ।दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः

kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karma ca mānavāḥ / daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

ग्राही थे और उस अज्ञान में ही शान के मानने बाले ये ।३७। बे भहद्भार से युक्त थे और आत्माहङ्कारी थे । ऐसे वे अद्ठाईस प्रकार के थे। इन द्वादश इन्द्रियों के भेद थे जो कि नेत्र, कान, नासिका, जिहबा और त्वक्-ये पाँच ज्ञानैन्द्रियाँ हैं और हाथ, पद, ग्रुदा उपस्थ और जिह्वाये पाच कर्मेन्द्रियाँ

English

These Devas will be known by the name ofRudras. They are highly powerful. Those Rudripls are well-known over the earth and firmament.

अध्याय ८

श्लोक 63

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ / na caiva tu pṛthagbhāvamadhikena tato viduḥ

हिन्दी अर्थ

हैं और एक मन है । तथा नौ प्रकार के आत्मा हैं ।३८। और आठ तारकादि हैं,और् उनकी शक्ति के प्रकार कहे गये हैं। वे सब अन्दर में प्रकाश बाले हैं फिर वे बाहिर से समावृत हैं ।३९। तिर्यक् स्रोत कहे जाया. करते हैं और बश्यात्मा तीन संज्ञा वाले हैं ।४०। तिर्यक् खोत का सृजन करके ईश्वर ने

English

Enumerated in the (Vedic text) atarudra, they will become worthy of Yajfias. All of them will partake of the Yajflas along with the groups of Devas. Till the end of the Yuga, they will remain, on being worshipped along with those Devas bom of Cchandas (Vedas or—bom as they are pleased) in the Manvantaras.

अध्याय ८

श्लोक 64

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च ।स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe na ca / svakarmaviṣayaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

दूसरे विश्व की रचना की थो। इसके अनन्तर उद्भूत अभिप्राय, को देखकर अर्थात् उस प्रकार के सगं का अबलोकन किया था ।४१। इस तरह से अभि: ध्यान करने वाले उनके जो अन्त्य सात्विक सर्ग समुत्पन्न हुआ था । तीसरा तो ऊड.बं खरोत था और वह निश्चित रूप से ऊपर की ही ओर व्यवस्थित

English

On being told thus by Mahadeva, that lord Brahma, the delighted lord of subjects replied to the terrible Rudra.

अध्याय ८

श्लोक 65

नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् ।वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

nānārūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcanam / vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

लोककल्पनम् (२) ५५

English

''O lord welfare unto you. Let it be as spoken by Thenceforth, the lord Sth&nu did not beget subjects. He remained celibate till the ultimate annihilation.

अध्याय ८

श्लोक 66

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः ।शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ / śarvaryante prasūtānāṃ punastebhyo dadhātyajaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशा बहिरंतश्च उद्ध वंसोतः प्रजाः स्मृताः ।

English

Derivation of

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.