Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
5
अध्याय 5 / 156

Book 1 - Adhyaya 5

141 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ141 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ५

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले ।शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpade lokakalpanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīsūta uvāca āpo 'gre sarvagā āsannenasimanpṛthivītale / śāntavātaiḥ pralīne 'sminna prājñāyata kiñcana

हिन्दी अर्थ

श्रोतुः धर्माथेयुक्तां तु एतद्व्यासाच्छ.तं त्वया

English

At the beginnii;, the waters were present everywhere on the surface of the earth. When this (visible world) had been annihilated and when the winds had become quiet, nothing could be known.

अध्याय ५

श्लोक 2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे ।विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame / vibhurbhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

हिन्दी अर्थ

उस समय में उनके अपने आसन पर बैठ जाने पर समस्त मुनियों ने ब्रत धारण किया था और परम प्रसन्न होकर विनीत भाव से सावधान होकर उचित स्थान पर वे सब स्थित हो गये थे ।२२। उन समस्त ऋषियों: ने महान ब्रत धारण करके परम त्रीति से'समन्बित होकर उन सूतनन्दन जी

English

In that vast ocean-like expanse of water, when the whole world consbting of mobile and unmobile beings had

अध्याय ५

श्लोक 3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः ।ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ / brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā

हिन्दी अर्थ

से पूछा था ।२३। है महान् भाग वाले ! हम सब आपका स्वागत करते हैं। हे धीमन् ! यहाँ पर स्थित हुए हम सब परम कुशल, सुन्दर ब्रतधारी ओर यों में परम श्रेष्ठ आपका हम दर्शन कर रहे हैं।२४। पुण्य कमों वाले आपके पदार्पण से आज ही यह भूमि हमारे लिए आनन्दमयी हुई है। हे

English

At that time Brahma named Nar&yana lay asleep in the waters. He had a thousand heads. He was the Puru$a with golden colour and was beyond the ken of the sense-oians.

अध्याय ५

श्लोक 4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत ।इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

sattvodrekānniṣiddhastu śūnyaṃ lokamavaikṣata / imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

हिन्दी अर्थ

सूतजी ! आप तो महान् आत्मा वाले उन शरीव्यासजी के कृपा पात्र हैं

English

Prohibited* (?) on account of the excess of Sattva, he saw the empty world. In this context as regards Nirayaia they cite this iloka (verse).

अध्याय ५

श्लोक 5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ / ayana tasya tāḥproktāstena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्यासदेव जी के आप अनुग्रह के योग्य शिष्य हैं और सदा शिष्य में होने बाले गुण-गणों से युक्त है तथा परम बुद्धिमान् हैं। है प्रभो ! आप बुद्धि से युक्त हैं और गुरुदेव के अनुग्रह के पात्र होने से आपको सम्पूर्ण तत्ब ज्ञान है ।२६। आपने बहुत अधिक ज्ञान की प्राप्ति की है अतः आपके सभी प्रकार के

English

Waters are called Xdras (because) the waters are indeed the children of (JVWa) (Man); the waters are his place of resort. Hence, he is remembered as Narayaa.*

अध्याय ५

श्लोक 6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः ।स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

tulya yugasahasrasya vasankālamupāsyataḥ / svarṇapatreprakurute brahmatvādarśakāraṇāt

हिन्दी अर्थ

संशय दूर हो गये हैं । है प्राज्ञ! हम लोग अब पूछ रहे हैं अतएव सभी फुछ हमारे सामने वर्णन करने के योग्य होते हैं ।२७। हम लोग सब श्रुति सम्मित परमदिष्य पुराण सम्बन्धिनी कथा का श्रवण करना चाहते हैं। आपने इस इसका श्रवण व्यासदेव जी से किया है उसी धर्माथें से युक्त पोराणिक कथा

English

(Defective text). He remains meditating for a period equal to a thousand Yugas. He performs meditation on a (}otu.<t) with golden petals in order to reach the ideal state of Brahman. ••

अध्याय ५

श्लोक 7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् ।निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran / niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ

हिन्दी अर्थ

को हुम सुनना चाहते हैं ।२८। उस समय में जब इस प्रकार के ऋषियों के द्वारा कहा गया तो विनय से संधुत और परम पण्डित सूतजी ने उत्तम विनीत उत्तर दिया था

English

Like a glowworm at night during the rainy season, Brahmi moves about here and there in the water, stooping down with his face turned downwards.

अध्याय ५

श्लोक 8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् ।अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

tatastu salile tasmin vijñāyāntargate mahat / anumānādasaṃmūḍho bhūmeraddharaṇaṃ prati

हिन्दी अर्थ

तस्मात्त्वं संभवं कृरस्नं -लोकस्येमं विदर्शय-॥॥३ ३

English

On seeing that the earth had sunk into the water he thought—"what form shall I assume and uplift the earth?**

अध्याय ५

श्लोक 9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा ।ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

oṅkārāṣṛtanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā / tato mahātmā manasā divyarūpama cintayat

हिन्दी अर्थ

० ब्रह्माण्ड पुराण

English

Cf. Punisa-sfikta (BVJC.90.1).

अध्याय ५

श्लोक 10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् ।किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

salile 'vaplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa samacintayat / kiṃ tu rūpamahaṃ kṛtvā salilāduddhare mahīm

हिन्दी अर्थ

पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तः मातरिश्वना

English

The usual derivatknt of NSrkyana found in other PurSas also but for a diffisrent derivation vide 4.28.

अध्याय ५

श्लोक 11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् ।उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

jalakrīḍāsamucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat / udṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

ऋषि व्यासदेव से जो भी कुछ मैंने श्रवण किया है और उस क्वण करने से जो ज्ञान मुझे प्राप्त हुआ है जिससे भली-भाति श्रवण कराने के लिए बह ज्ञान पूर्णंतया,सत्य है--ऐसा मेरा निश्चय है ।३०। है उत्तम द्विजगणो ! इस प्रकार से ज्ञान प्राप्त होने पर जो भी कुछ मेरे द्वारा कहा जा सकता है

English

It had a huge body like a great mountain. It had curved fangs white, sharp and terrible. It bore resembl¬ ance (in lustre to) lightning and fire. Its brilliance was like that the sun.

अध्याय ५

श्लोक 12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् ।नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

daśayojanavistīrṇamāyataṃśatayojanam / nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam

हिन्दी अर्थ

मैं कहुँगा । जिस विषय में आपकी जो भी जानने की इच्छा है। उसको आप आश्ञा देने के योग्य हैं ।३१। मुनिगणों ने उनफे इस प्रकार के मधुर भाषण को सुनकर उन्होंने प्रेमाश्,ओं से भरी हुई आँखों बाले सूतजी से फिर कहा था ।३२। आप तो विशेष रूप से निपुण हैं और आपने साक्षात

English

It had thick long and round shoulders. It used to walk with the (steady) steps of Vipju. The region of its hips was raised up (well-developed) and stout. It was honoured with the characteristic features of a bull.

अध्याय ५

श्लोक 13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् ।विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

mahāparvatavarṣmāṇaṃ śvetatīkṣṇogradaṃṣṭriṇām / vidyudagnipratikāśamādityasamatejasam

हिन्दी अर्थ

रूप से श्री व्यासजी का दर्शन किया है। इस कारण से आप इस लोक की सम्पूर्णं उत्पत्ति को विशेष रूप से दिखलाने की कृपा कीजिए

English

Assuming this inimitable form of a boar, Hari entered the nether worlds for uplifting the earth.

अध्याय ५

श्लोक 14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च ।पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

pīnavṛttāyataskandhaṃ viṣṇuvikramagāmi ca / pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam

हिन्दी अर्थ

जिसके बंश में जो-जो भी हुए हैं. उन-उन सबको हम जानना चाहते हैं। शोर. आप उनके पूर्व में होने वाली प्रजापति की विचित्र विशेष सृष्टि को भी बतलाइए-यह भी हम सब जानने की इच्छा करते हैं। सत्कार करके. उन महात्मा सूतजी से जब पूछा गया था ।३४। तब उन परमश्र छ महापुरुष

English

VV.d-]I remind of TaitBrShmapa 1.2.1.3 which stales

अध्याय ५

श्लोक 15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः ।पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

āsthāya rūpamatulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ / pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

हिन्दी अर्थ

ने आनृपूर्वी से विस्तार के साथ कहा था। श्रीसूतजी ने कहा--हे द्विज- श्रेष्ठो ! परम प्रसन्न हुए द्वे पायन मुनि ने जो परम पुण्यमयी कथा मुझसे कही थी है वित्रगणो ! उसको मैं अनुक्रम से कहुँगा । मातरिश्वा ने जो पुराण कहा है उसको मैं बतलाऊ गा

English

Hus poede dcKription of the IMvine Boar in Yajda termioology is •0 beaudiuJ that not only Puripa-writm but writers m Smrti works, Tantra works and even SaAkmra adopted it. For exanu>lo» vide VS.P.Ch.6(a number of venes idmtical with Bd.P.), Bm 33-42; Bh. 13 34-39, Vitpu Smrtj 1.; Sadkara on VUou-sahasra-nAma verse 116 on

अध्याय ५

श्लोक 16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः ।अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

dīkṣāsamāptīṣṭidaṃṣṭraḥkratudanto juhūsukhaḥ / agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

पृष्ठेन मुनिभिः पूर्वेन मिषीये मंहात्ममिः ।

English

Mt.R 247.66 rands difieratly.

अध्याय ५

श्लोक 17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् ।प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

vedaskandho havirgandhirhavyakavyādivegavān / prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhiranvitaḥ

हिन्दी अर्थ

वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पंचलक्षणम् ॥

English

darbharmd. The dariAo-graw spread on the altar is compared U> the shaggy hair oo the body of the boar.

अध्याय ५

श्लोक 18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः ।उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

dakṣiṇā tdṛdayo yogī śraddhāsattvamayo vibhuḥ / upākarmaruciścaiva pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

एबं पादास्तु चत्वारः समासात्कोतिता मया॥

English

It li difficult to understand why the velocity of the Divine Boar is

अध्याय ५

श्लोक 19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः ।मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ / māyāpatnīsahāyo vai giriśṛṅgamivocchrayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा श्रुतम्

English

V&. 21. gives a better reading viz. maAd-Mla-wgre:Mahd tattra is a long (and great) Soma-sacrifice continuing for 1$ to 100 days. VarSha has assximed the form of a great S<mu sacrifice.

अध्याय ५

श्लोक 20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः ।आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ahorātrekṣaṇādharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ / ājyagandhaḥ sruvastuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

हिन्दी अर्थ

अव्यक्त कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।

English

The Mt.P. and afikara read upamef/furveakah: Whose pendant lower-life was updkoma (redtatioa of the Vedas). Can we take ruci for ncaka?

अध्याय ५

श्लोक 21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः ।प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

satyadharmamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ / prāyaścittanakho ghoraḥ paśujānurmahāmakhaḥ

हिन्दी अर्थ

नैमिषारण्य के निवासी महात्मा मुनियों ने पहिले पूछा था। पुराण का लक्षण ही यह है--सर्ग अर्थात् सृष्टि और प्रतिसगं अर्थात् उस सृष्टि से होने वाली सृष्टि, वंशों को वर्णन, मन्वन्तर अर्थात् मनुओं का कथन ततप कौन-कौन मनु किस-किस के पश्चात् हुए ।३७ बंशों में होने: वालों का

English

The whorls of hair on Uie front of hone's chat is regarded as onup mental. The same on the chest of the boar would be beutifying.

अध्याय ५

श्लोक 22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः ।वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

udgātātro homaliṅgaḥ phalabījamahoṣadhīḥ / vādyantarātmasatrasya nāsmikāso maśoṇitaḥ

हिन्दी अर्थ

चरित--यह ही पांचों बातों का होना पुराण का लक्षण है। इसमें भी चार पाद' होते हैं-प्रक्रिया पहिला पाद है जो कथा में परिग्रह होता है ।३४ा अनुषङ्क, उत्पोद्धात और उपसहार इस प्रकार से संक्षेप से मैंने चार पाद बतला दिये हैं ।३९। अब पहिले उनको क्रम के अनुसार विस्तार के सार्थ

English

Day and night represent the Sun and the Moon. Hiey are the two eyes of DMne Boar.

अध्याय ५

श्लोक 23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः ।अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

bhaktā yajñavarāhāntāścāpaḥ saṃprāviśatpunaḥ / agnisaṃchāditāṃ bhūmiṃ samāmicchanprajāpatim

हिन्दी अर्थ

बतलाऊेंगा । सबसे प्रथम सभी शास्त्रों से पूवं ब्रह्माजी ने पुराण का क्षणं किया था ।४०। इसके पश्चात् उनके मुख से वेद निकले थे ओर वेद के अङ्गं शास्त्र, धर्मशास्त्र क्रत तथा नियमं आदि उनके मुख से निकले थे ।४१।'जो अव्यक्त कारण है बह नित्य है और सत् तथा असत् स्वरूप वाला है । महंत

English

[The text in Bd.P. is corrupt. The corresponding verse in V&. 23 is as follows:]

अध्याय ५

श्लोक 24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् ।मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च ।पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

upagamyā juhāvaitā madyaścādyasamanyasat / māmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca / pṛthak tāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn

हिन्दी अर्थ

आदि लेकर विशेष के अन्त तक का मैं सूजन करता है-ऐसा विशेष निश्चय किया था

English

He allocated (he waters of the ocean in the oceans and those of the rivers in the rivers. After making them separate and equal, he gathered the mountains on the earth for its stability.

अध्याय ५

श्लोक 25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना ।देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

prāksarge dahyamānāstu tadā saṃvartakāgninā / denāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

अंडं हिरण्मयं चैव ब्रह्मणः सूतिरुत्तमा ।

English

These mountains had been burnt in the previous Sarga (period of creation) by the Sar/wartaka fire (i.e. fire of destruction at the time of universal annihilation). Along with that fire these mountains had got merged in the earth completely.

अध्याय ५

श्लोक 26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः ।निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

satyādekārṇave tasmin vāyunā yattu saṃhitāḥ / niṣiktā yatrayatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat

हिन्दी अर्थ

१२. ह्माण्ड पुराण

English

This reading thou accep t ed in the trans¬ lation is obscure. Vifu Smr. read B)aufadhinahihaiaii» AfoU-

अध्याय ५

श्लोक 27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा ।विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

tatasteṣu prakīrṇeṣu lokodadhigirīṃstathā / viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

कीर्तनं बह्मवृक्षस्य ब्रह्मजन्म प्रकीत्यंते

English

(Defective text). In that vast expanse of water [due to cold (iaifyit—Vk. P.)], they became stored up by the wind. Wherever this (water solutitm with burnt mountains) was sprinkled, a mountain cropped up in each of those places.

अध्याय ५

श्लोक 28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् ।भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām / bhūrādyāṃścaturo lokānpunaḥpunarakalpayat

हिन्दी अर्थ

अतः परं ब्रह्मणश्च प्रजासर्गोपवर्ण नम् ।

English

After they had been scattered, Vifvakarman divided the worlds, oceans and mountains. He divides like this again •and again at the beginning of every Kalpa.

अध्याय ५

श्लोक 29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह ।ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

lākānprakalpayitvā ca prajāsarga sasarja ha / brahmā svayaṃbhūrbhagavām sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

अवस्थाश्चात्र कीत्यंते ब्रह्मणोऽव्यक्तञन्मनः

English

He created again and again this earth consisting of seven continents along with the oceans and the mountains. He (also) created again the four worlds beginning with BhQ (earth).

अध्याय ५

श्लोक 30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा ।तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

sasarja sṛṣṭaṃ tadrūpaṃ kalpādiṣu yathā purā / tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी-की'सर्वोत्तम प्रसूति हिरण्मय अण्ड है । उस हिरण्मय अण्ड का आवरण सागर है, जलों का आवरण तेज के द्वारा हुआ ।४३। उस तेज का वायु से और वायुका आकाश से आवरण हुआ था फिर भूत आदि से हुआ था। भूत आवि का महत् से ओर महान् का अव्यक्त के द्वारा. आवरण

English

Thus Avidya had five joints (Parian).* It manifest¬ ed itself from the great-soul. Thus the creation remained five-fold even as he was medicating over it and identifying himself with it.

अध्याय ५

श्लोक 31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः ।तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

pradhānasamakāle ca prādurbhūtastamo mayaḥ / tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

हुआ था ॥४४। भूतों के अन्दर रहने बाला अण्ड ही उपवर्णित है। इसमें नदियों का ओर प्रबंतों का प्रादुर्भाव पढ़ा जाया करता है ।४५॥ समस्त मन्वन्तरों का और सब कल्पों.का वर्णन है । इस ब्रह्म वृक्ष का कीततंत ही ब्रह्म का जन्म कीत्तित किया जाया करता है ।४६। इसके आगे ब्रह्माजी की

English

The Puraoic belief about the new ereatiOD of the universe at the binning of a new Kalpa is chat, despicc Che annihilation of Che universe at the end of every Kalpa, god Brahxni re-creates the universe on the same model the former univene. It is succinctly stated as

अध्याय ५

श्लोक 32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ।पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ / pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyata sābhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजाओं का उपसगे का उप. वर्णेन,है । अव्यक्त जन्म.बाले ब्रह्माजी की इसमें अवस्था का कीत्तंन किया जाता है ।४७। कल्पो -की . उत्पत्ति-जगत की स्थापना/भगवाचु - हरि का जलों में शयन करना तथा पृथिवी. के उद्धार का बर्णन है ।४८। पुर आवि का विशेषता के साथ वणेन, चारों वणो ओर. चारों

English

The five joints (Psmw) of Avidya are enumerated in 31b viz. TrnnaSi AfsAa, Mohd-mo/Ui Tdmsra and Andtimisra. These are rendered as ignorance, delusion, desire of ouoyment, anger and fear of death. nd$ Osm. on V 5.5). The concept called b very coii>leL WA Yoga. St means "undifierendated consdousnm** (JH. Woods); Vedanta equates it with Maya. Here the comic aspect of Avi4 b inched.

अध्याय ५

श्लोक 33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः ।बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

sarvatastamasā caiva bījakuṃbhalatāvṛtāḥ / bahirantaścāprakāśastathāniḥsaṃjña eva ca

हिन्दी अर्थ

आश्मों काविभाजन, नक्षत्रों की स्थिति, ग्रहों का संस्थान और सिद्धों के निवास स्थलों का बर्णन है

English

Since they have (well) made intellect miseries and sense-organs, the Ndgas (i.e. trees, creepers, plants) are glorified as Mukhya (Principal) c r eat ions, t Their selves have been covered up.

अध्याय ५

श्लोक 34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च ।तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

yasmātteṣāṃ kṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca / tasmācca saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्गेस्थान विभागश्च मर्त्यानां -शुभकारिणाम्

English

On account of the excess of the Tamas quality, they are remembered as AjHdnabakula (abounding in ignorance). They are UtplUfyagrAhitah (comprehending what should be produced).They fancy themselves wise, despite their ignorance,

अध्याय ५

श्लोक 35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः ।अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

mukhyasarge tadodbhūtaṃ dṛṣṭvā brahmātmasaṃbhavaḥ / apratī tamanāḥ sotha tadotpattimamanyata

हिन्दी अर्थ

वुक्षाक्षामोषघीनां च वीरुधां -च प्रकीत्तनस् +

English

They possess egotism. They are proud of themselves. They are of twentyeight types.* The sense-organs are of eleven varieties. The soul etc. are of nine varieties.

अध्याय ५

श्लोक 36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत ।यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataścānyastiryaksroto 'bhyavartata / yasmāttiryagvivartteta tiryakasrotastataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

पशूनां पुरुषाणां-च - संभवः परिकोत्तितः ४५२

English

This 'meditated' (Fatirte) creation by AvidyS was characterued

अध्याय ५

श्लोक 37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः ।उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

tamobahutvātte sarve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ / utpādyagrāhimaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्य-समुहे श्य ६ हैके

English

W. 36-40 describe the second type and stage oi ''meditated'* creatk» vie. Thyckoias. It is hot that the matures in this creation alwa. move in oblique direction. But, as verse 56 bdow and V 5.9-11 and 22a explain, it inchides birds and bts which are by nature mostly ignorant and beiKe taking to wrong-ways and egodsde. This is the second stage in voludon after the immobile one.

अध्याय ५

श्लोक 38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः ।एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśaddvidhātmikāḥ / ekādaśandriyavidhā navadhātmādayastathā

हिन्दी अर्थ

नव सर्गा पुनः प्रोक्ता बरह्मणो बुद्धिपूर्वकाः

English

The text reads astdvhMcd-9Mitmd:i}t wd the reading Is supported by VA. 44. But V?.1.5.Ut reads:

अध्याय ५

श्लोक 39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः ।अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

aṣṭau tu tārakādyāśca teṣāṃ śaktivadhāḥ smṛtāḥ / antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

जयो ये बुद्धिपूर्वास्ठु तथा यल्लोककल्पनम् ।

English

The Tarakas and others are of eight types, their des* truction of power is remembered {?). They have inner light and ail of them are again externally enveloped.

अध्याय ५

श्लोक 40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

tiryak srotasa ucyante vaśyātmānastrisaṃjñakāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणोऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः ॥५४ °

English

They are called Tiryahroias. They have their selves under control. They have three appellations.

अध्याय ५

श्लोक 41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः ।अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

tiryak srotastu sṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ / abhiprāyamathodbhūtaṃ dṛṣṭvā sargaṃ tathāvidham

हिन्दी अर्थ

तमोमात्रा वृतत्वात्तु ब्रमणोऽधर्मसंभवः ।

English

After creating the second univenal creation; the Tifyaksrotas and having observed that type of creation, the (following) idea occurred in him:

अध्याय ५

श्लोक 42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत ।ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

tasyābhidhyāyato yontyaḥ sāttvikaḥ samajāyata / ūrddhasrotastṛtīyastu tadvai corddhaṃ vyavasthitam

हिन्दी अर्थ

विस्तार से योजनों के संचरण का बर्णन स्यगें स्थान ओर

English

T Since they returned upwards they arc called Ordha- sroias. They are of a pleasant nature with much of gaiety. They are not enveloped within or without.'*

अध्याय ५

श्लोक 43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् ।ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

yasmādūrddhaṃ nyavartanta tadūrddhasrotasaṃjñakam / tāḥ sukhaṃ prītibahulā bahirantaśca vāvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

बिभागं जो कि शुभ समाचरण करने बाले मनुष्यों का है उसका बर्णन है ।५०। फिर वृक्षों की, औषधियों की, .लताओं की सृष्टि का कीत्त'न किया गया है । देवगणो और ऋषियों को दो प्रकार की उत्पत्ति बतलायी गयी है ।५१। आञ आदि क्षों की सृष्टि तथा व्यञ्जन की सृजन और पुरुषों का

English

They are brilliant within and without. The sub* jects of Ordhvasrotas are remembered as nine. They are Dh&ti (? creator) and othen. They arc remembered as wise ones of contented mind. This third creation, the OrdhvdsroUu is remem¬ bered as Daivika (Divine) i.e. pertaining to gods).

अध्याय ५

श्लोक 44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः ।नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

prakāśā bahirantaśca ūrddhasrotaḥprajāḥ smṛtāḥ / navadhātādayaste vai tuṣṭātmāno budhāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

एषं बशुओं का शुज बताया गया है ।५२। उसी प्रकार से निबंचन कहा गया है. और कल्प का परिग्रहण किया है। इस प्रकार से ब्रह्मा के बुद्धि के काथ नौ सगे कहे मये हैं।५३।.जो ये तोन हहैं.बे .बुद्धि से युक्त हैं और जों लोकों की कल्पना है ब्रह्मा के अवयवों से धमं आदि को उत्पत्ति होती हैं

English

W.42-46a dcKribe the thM Vaikrta &eatioa called tnUu or creaCiott of hemresly Ix m gi.

अध्याय ५

श्लोक 45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः ।ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

ūrddhasrota stutīyo yaḥ smṛtaḥ sarvaḥ sadaivikaḥ / ūrddhasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

।५४।अा के कल्प में जो द्वादश प्रसूत हुआ करते हैं और बार-बार उत्पन्न होते है. जो उन दोनों की प्राप्ति सन्धि है बह कलयो के अन्तर में कहीं गयी है ।५५॥ तमोगुण . की मात्रा से समावृत होने से ब्रह्मा से अधमं की उत्पत्ति हुआ करती है और सस्व के उद्रेक वाले देह से पुरुष, की. उत्पत्ति होती

English

Since they function downwards (i.e. on the earth, below heaven) they are (called Arvdksrotas. They abound in brilliance but were contaminated by tamos and dominated with rajas.

अध्याय ५

श्लोक 46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत ।सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ nābhimanyata / sargamanyaṃ simṛkṣustaṃ sādhakaṃ punarīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कीत्येते धूतपाप्मानस्त्रेलोकये येः प्रतिष्ठिताः ३

English

Hence they have excess of misery. They make re¬ peated attempts. They are enlightened within and without. They are the mortal beings capable of achieving their goal.

अध्याय ५

श्लोक 47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा ।प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ satyābhidhyāyinastadā / prādurbabhau bhautasargaḥ sorvāk srotastu sādhakaḥ

हिन्दी अर्थ

१४ ब्रह्माण्ड पुराण

English

They arc arranged into eight classes with hellish characteristics (i.e. such characteristic features as are conducive to hell). Those men with souls of spiritual achievement are similar in characteristic features to the Gandharvas.

अध्याय ५

श्लोक 48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते ।ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

yasmāttervākpravartante tatorvākūsrotasastu te / te ca prakāśabahulāstamaspṛṣṭarajodhikāḥ

हिन्दी अर्थ

धमंस्य कोत्येते सगं: सात्तिवकस्तु सुखोदयः ।

English

W.4€b»50 describe the fourth creation called dovm*

अध्याय ५

श्लोक 49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः ।प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ / prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मर्षेश्च वसिष्ठस्य यत्र गोत्रानुकीर्त॑नम्

English

There icons to be coofuson in the present text Here BhdSM

अध्याय ५

श्लोक 50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः ।सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

lakṣaṇairnārakādyaistairaṣṭadhā ca vyavasthitāḥ / siddhātmāno manuṣyāste gandharvaiḥ saha dharmiṇaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्नेः प्रजायाः संभूतिः स्वाहायां यत्र कीत्येते । पितू, णाँ द्विप्रकाराशां स्वायां तदनन्तरम्

English

These (latter) five creations are the Vaikria (Medi¬ tated) creation. The first three are remembered as Prikfta (per* taining to Prakrti) creations. The ninth creation called the Kaumara (brought about by Kumiira i.e. Sanatkumira etc.) sarga. (The eight creations mentitmed before are) PrSkfta and Vcikfta.

अध्याय ५

श्लोक 51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः ।विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

pañcamo 'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ / viparyayeṇa śaktyā ca siddha mukhyāstathaiva ca

हिन्दी अर्थ

पितृवंशप्रसंगेन कीयते च महेश्वरात् ।

English

{Defictioi Uxi) The three Pr&lcrta creations are BuddhipUrvas (created with consciousness and foreknowledge). The Vikrta creations function BuddhiApUrvas (without consci* ousness and foreknowledge). Their classes pertain to the Brahman (?)

अध्याय ५

श्लोक 52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः ।भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

nivṛttā vartamānāśca prajāyante punaḥpunaḥ / bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

उसी प्रकार से ही शतरूपा में उन दोनों के पुत्र समुत्पन्न हुए थे । इसके भागे प्रियद्रत और उत्तानपाद हुए थे । प्रसूति की परम शुभ आकृ- तियाँ थीं ।५७। त्रिभुबन में जो प्रतिष्ठा न थे वे पापों से रहित थे- ऐसा ही कहा जाता है। प्रजापति से रुचि की ओर फिर आकूति में मिथुने

English

After creating the souls of different Sthdnas (positions), he created other beings, the Devas and the Pitrs by whom these subjects fiourished.

अध्याय ५

श्लोक 53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ।प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

svādanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te / prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ

हिन्दी अर्थ

से उत्पत्ति हुई थी ।५८। प्रजापति दक्ष की कन्याओं का प्रसूति में जन्म परम शुभ हुआ शब्दाद्य दाक्षायणीओं में भी महान् आत्मा वाले ध्म का उबूभव हुआ था ।५९। यह धमं का जन्म परम सात्विक और सुख के उदय वालों सगे कहा जाता है। उसी भांति हिसा में अधर्म का उद्भव हुआ है जो

English

He created nine mental sons, viz., Bhrgu, Angiras, Mallei, Pulastya, Pulaha, Kratu, Dak, Atri and Vasisha.

अध्याय ५

श्लोक 54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते ।वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate / vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate

हिन्दी अर्थ

तामस औरं अशुभ लक्षण वाला है ।६०। भृगु आदि ऋषियों की प्रजा कें सर्ग का उप वर्णन है और जिसमें ब्रह्मि वसिष्ठजी के गोत्र का अनुकीत्त न किया है ।६१। जिसमें स्वाहा नाम धारिणी स्वाहा पत्नी में अग्नि की सन्तति का वर्णेन किया जाता है। इसके उपरान्त स्वधा नाम की पत्नी में दों प्रकार

English

These are decisively termed nine Brahmas in the Purina because they wete just Kkc Brakma (in regard to the creation) of all Brahma Ycini their sons.

अध्याय ५

श्लोक 55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः ।मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ityeta prākṛtāḥ sargā utpannā buddhipūrvakāḥ / mukhyasargaśca turthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

के पितृगणों का वर्णन किया जाता है ।६२। पितृगणों के वंश के प्रसङ्ग से भगवान् महेश्वर से और सती से दक्ष प्रजापति के लिए शाप का वर्णन है और परम बुद्धिमान भृगु आदि ऋषियों को जो प्रतिशाप दिया गया है उसका वर्णन होता है

English

Thereafter Brahmh created form qut of his

अध्याय ५

श्लोक 56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः ।तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

tiryaksrotaḥsasargastu tairyagyonyastu pañcamaḥ / tathorddhasrotasāṃ sargaḥ ṣaṣṭho devata ucyate

हिन्दी अर्थ

प्रतिशापश्च दक्षस्य रुद्रादद्भुतकरमणः ।

English

Then Brahma created lyaifosa (Energetic effort) the creature of the nature of pleasure. From the Samkalpa of the creator whose source of origin was the unmanifest one Samkalpa was born.

अध्याय ५

श्लोक 57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

tatrorddhasrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ / aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिषेधश्च वैरस्य कीत्युके दोषदर्शनात्

English

Dharma and others should be known and they are remembered as the first bom sons of Brahmin Bhrgu and others who were created (later ), were not expounders of Brahman.

अध्याय ५

श्लोक 58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः ।प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtādyāstrayaḥ smṛtāḥ / prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरप्रसंगेन कालाख्यानं च कीत्येते ।

English

These twelve sons of Brahma are to be known as the ancient householders. O Brahmana, these are born along with Rudra.

अध्याय ५

श्लोक 59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः ।दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

prakṛtā buddhipūrvāstu trayaḥ sargāstu vaikṛtāḥ / duddhiburvāḥ pravarteyustadvargā brāhmaṇāstu vai

हिन्दी अर्थ

प्रियब्रतस्य पुत्राणां कीत्यंते यत्र विस्तरः ।

English

Kratu and Sanatkumara, these two lived in perpetual -celibacy. In the previous birth* they are elder to all.

अध्याय ५

श्लोक 60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत ।चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

vistarācca yathā sarve kīrtyamānaṃ nibodhata / caturddhā ca sthitasso 'pi sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वायंभुवस्य स्गेस्य ततश्चाच्यनुकीत्तं नम् ।

English

In the seventh Kalpa, these ancient Sddhakas of the world had already passed away. They shine (refulgently) in this world by means of the splendour of their own souls.

अध्याय ५

श्लोक 61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च ।स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

viparyayoṇa śattyā ca buddhyā siddhyā tathaiva ca / sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रमाणं योजनाग्रेण की्यंते पर्वेतैः सह ।

English

Both of them were Ypgins by nature. Those two, of great power, carried out the duties of subjects and love by superimposing the soul (on the supreme soul) by means of the

अध्याय ५

श्लोक 62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः ।अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

siddhātmāno manuṣyāstu puṣṭirdeveṣu kṛtsnaśaḥ / atho sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān

हिन्दी अर्थ

नीलः श्वेतश्च खड़ी च कोत्यंन्ते सप्त पव॑ताः

English

He continues to be in the same state as he was in, when he was bom. So he is called Kumara. Thereupon, hU name Sanatkumara became well established.

अध्याय ५

श्लोक 63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः ।संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

vaivartyena tu jñānena nivṛttāste mahau jasaḥ / saṃbuddhya caiva nāmātho apavṛttāstrayastu te

हिन्दी अर्थ

अद्भुत कर्मों वाले भगवानु रुद्र से दक्ष के प्रतिशाप का कथन है और दोष के दर्शन से वेर के प्रतियेध का कोत्तंन किया जाता है

English

Their twelve races are divine and are endowed with the groups of Devas; they performed holy rites; they had progeny and they had great sages ornamenting the race.

अध्याय ५

श्लोक 64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः ।ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

asṛṣṭvaiva prajāsargaṃpratisargaṃ tatastataḥ / brahmā teṣu vyarakteṣu tato 'nyānsā dhakānsṛjan

हिन्दी अर्थ

अन्वन्तर के प्रसङ्ग से काल का भी आख्यान कहा जाता है प्रजापति कदम की कल्या का शुभ लक्षण बताया जाता है ।६५। जहाँ पर प्रियग्रत राजा के पुओं का बिस्तार कीत्तित किया जाता है और दीपों में तथा देशों में पृथक्- पृथक् उनके नियोग का वर्णन है ।६६। इसके अनन्तर स्वायम्भुव मनु के सगे

English

After seeing those twelve Sdttvika beings born of his vital airs, the lord created the Asuras, the PitrSf the Devas and the human beings.

अध्याय ५

श्लोक 65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् ।अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

sthānābhimānino devāḥ punarbrahmānuśāsanam / abhūtasṛṣṭyavasthā ce sthāninastānnibodha me

हिन्दी अर्थ

का वर्णेन किया जाता है और सब वर्षों का नेदियों का और समस्त उनके भेदों का अनुकी्'न किया जाता है ।६७। फिर सह्नों द्वीपों के भेदों का सात द्वीपों में ही अन्तभवि का वर्णेन तथा जम्बू द्वीप और समुद्र के मण्डल का विस्तार से वर्णन किया जाता है ।६ना योजनों के अग्रभाग से पर्वतों कें

English

He created the Devas from his mouth; the Pitrs from his chest; the human beings from his organ of generation and he created the Asuras from his buttocks.

अध्याय ५

श्लोक 66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा ।स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

āpo 'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣo divaṃ tathā / svargo diśaḥ samudrāśca nadyaścaiva vanaspatīn

हिन्दी अर्थ

साथ प्रमाण का कीत्तान किया जाता है। इसके अनन्तर हिमवांनु-हेमकूट- निषध-मेरु-नील श्वेत ओर ज्यज़-इन सात पवतों का वर्णन किया जाता है ।६९। उनके अन्तर विष्कम्भ, उच्छाय, आयाम और विस्तार का रणेन किया जाता है

English

Carrying on his creative activities during the night, the lord of the Devas created souls of human beings from the moonlight. He created the Pitrs from the nectar.

अध्याय ५

श्लोक 67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् ।लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

auṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmano vṛkṣavīrudhām / latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahāḥ

हिन्दी अर्थ

कीत्यैन्ते योजनाग्रेण ये च तथ निवासिनः ।

English

After creating the Mukhya (prominent) nd Armkhya (non*prominent) Devas and Asuras, he created from his mind the human beings and the great Pitfs who were like their own fathers.

अध्याय ५

श्लोक 68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च ।स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca / sthāne srotaḥsvabhīmānāḥ sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

शव ब्रह्माण्ड पुराण

English

He created the lightning, the thunder and the clouds, the red coloured rainbows, the PLks, the Yajus Mantras and the Sanun songs for the fulfilment of the Yajhas.

अध्याय ५

श्लोक 69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् ।देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā tu tato 'nyānsa tadāsṛjat / devāṃścaiva pitṝṃścaiva yaurimā varddhitāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः स्वर्णमयी भूमिर्लोकालोकश्च कीत्येते ।

English

The living beings> high and low, were bom of his splendour. The creation of subjects by Brahma comprises of the Devas, the sages the Pttp and the human beings.

अध्याय ५

श्लोक 70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / dakṣo 'triśca vasiṣṭhaśca sāsṛjannava mānasān

हिन्दी अर्थ

सप्रमाणा इमे-लोकाः सप्तद्ोपा च मेदिनी

English

Again he creates living beings, the mobile and the immobile ones, the Yakfas, the Piiacas, the Gandharvas and all the Apsaras, all round.

अध्याय ५

श्लोक 71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ / brahmā yathātmakānāṃ tu sarveṣāṃ brahmayoginām

हिन्दी अर्थ

रूपादयः प्रकीत्येन्ते- करणात्प्राकृतैः सह ।

English

He created men, Kinnaras, RSkasas, the birds, the animals, the deer and the serpents. He created the two types, the mobile and the immobile, as well as the Vjfoya (perishable) and the Avyaya (Imperishable).

अध्याय ५

श्लोक 72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् ।संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

tato 'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣatmasaṃbhavam / saṃkalpaṃ caiva dharma ca sarveṣāmeva parvatau

हिन्दी अर्थ

पर्यायपरिमाणं च संक्षेपेणात्र कीत्येते ।

English

This II the iflOEonble Lew of Karmaa. Even ster KalpAnta, the KanxiA follows Its doer immediately alter the new ereatioo of the wodd.

अध्याय ५

श्लोक 73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् ।संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

so 'sṛjadvyavasāyaṃ tu brahmā bhūtaṃ sukhātmakam / saṃkalpāccaiva saṃkalpo jajñe so 'vyaktayoninaḥ

हिन्दी अर्थ

नागवीथ्यक्षवी ध्योश्च लक्षणं च प्रकीत्येते ।

English

This remiods us of the itanee Saajaya-BeU((hi*pucta in SdmaSSa- pKal<hsuiia (para 32) orZ>r/A<i Hthaja ( ofthe Nalanda Edt.)

अध्याय ५

श्लोक 74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् ।भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

prāṇāddakṣo 'sṛjadvācaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam / bhṛguśca hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilayoninaḥ

हिन्दी अर्थ

योजनों की अग्रता से वहाँ पर उन पवंतों में जो निवास किया करते हैं उत्तका ,भी-बर्णन किया जाता है ओर भारत आदि वर्षों का नदियों के और पर्वतों के साथ बर्णन किया जाता है ।७१। जो कि भूतों से और सति- मान् प्रूजों के साथ वहां पर उपनिबिष्ट हैं उनका कीत्तंन किया जाता है।

English

VV. 100-103 give an aUegorical description of the universe or Saifuira as the forest tree of god Brahma. The compariton with the tree and the universe is as follows.

अध्याय ५

श्लोक 75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च ।पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

śirasaścāṅgirāścaiva śrotrādatristathaiva ca / pulastyaśca tathodānādvyānāttu pulahastathā

हिन्दी अर्थ

जम्बू द्वीप आदि द्वीप सात असुद्रों के द्वारा घिरे हुए हैं ।७२। वहाँ पर स्वर्ण से परिपूर्ण है और बहा पर लोकालोक नाम वाला पर्वत है--यह्-बताया जाता है.।ये सब लोक प्रमाणों से युक्त हैं और सप्तद्वीप तथा पृथिवी हैं-- इसका: भी प्रमाण बताया जाता है।७३। करण से प्राकृतों के साथ-साथ

English

This ii called iiaugraAa creation as it v caused or created through the fiivour of Atota or Prakrti aa noted ia V.lOO above

अध्याय ५

श्लोक 76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् ।इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

samānato vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum / ityete brahmaṇaḥ śreṣṭhāḥ putrā vai dvādaśa smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रादिक का कीत्त न किया जाता है। यह सभी कुछ प्रधान के परिमाण: काः एक देशिका है,अर्थात् यह सब प्रकृति के परिणाम के कारण ही होता है

English

As noted above three are Pfikrta aargai and lix arc Vaikfia amt. Tins nakei the total of nine cfeacioos.

अध्याय ५

श्लोक 77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः ।भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

dharmādayaḥ prathamajā vijñeyā brahmamaḥ smṛtāḥ / bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā na ca te brahmavādinaḥ

हिन्दी अर्थ

इनका-पर्याय-परिणाम यहाँ पर बहुत ही संक्षेप के साथ कीतित किया जाता है। सूर्य और चन्द्र का तथा पृथिवी का पूर्ण परिणाम बताया जाता है-

English

* After staying there for ten Kalpas they go again to the (world of) Satya. (Those who reach) the world of Brahma attain the goal from which they never return.

अध्याय ५

श्लोक 78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः ।द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

gṛhamedhipurāṇāste vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ / dvādaśaite prasūyante saha rūdreṇa ca dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

इस समय में होने वाले उनके अभिमानी अर्थात् स्वामियों का प्रमाण योजनों के हिसाब से कहा जाता है। मानस के उत्तर में ऊपर परम शुभ और पुष्पः मय महेन्द्र आदि हैं--उनका वर्णन,है। इसके ऊपर अलात. (मशाल). के चक्र की भांति सूर्य की गति बतायी गयी है। ओर नागवीथी तथा अक्षवीथी का

English

With the exception of overiordship, they are on a par with him in regard to Aiioafya (prosperity, power to control etc.) They become equal to Brahma as far as form and object are concerned.

अध्याय ५

श्लोक 79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ ।पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

kratuḥ sanatkumāraśca dvāvetāvūrddharetasau / pūrvotpattau purā hyetau sarveṣāmapi pūrvajau

हिन्दी अर्थ

लक्षण बताया जाता है ७६-७७

English

There they stay endowed with pleasure and accompanied by themselves (and their possessions). On account of the inevitability of the matter, it (he) expands the Prakrta (creation) himself.

अध्याय ५

श्लोक 80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ ।विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

vyatītau saptame kalpe purāṇau lokasādhakau / virajete 'tra vai loke tejasākṣipya cātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

कोष्टयोलेंखयोश्चेव मण्डलानां च योजने: ।

English

An echo Imn the Funisa SCkts ((tV.X.90)

अध्याय ५

श्लोक 81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना ।प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā / prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau

हिन्दी अर्थ

लोकालोकस्य सन्ध्याया अह्नो विषुवतस्तथा ऽद

English

The contact of the Tuktas (sages ofYogic practice) the seers of reality should be known as Prakrti. It is the cause of their Apavarga (salvation) of those persons who go on a never to return journey of those who arc not reborn.

अध्याय ५

श्लोक 82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते ।ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate / tataḥ sanatkumāreti nāma tasya pratiṣṭhitam

हिन्दी अर्थ

लोकपालाः स्थिताश्चोड व॑ कीत्यन्ते. ते चकुद्िशम् +

English

While on that occasion the residents of the surface of the earth are staying there,* the thousand rays of the sun perish (?). They become seven rays and each one of these rays becomes a sun. Gradually they assume a hundred times in* creased magnitude and bum the three worlds.

अध्याय ५

श्लोक 83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः ।क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devagāṇānvitāḥ / kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

पितृ,णां देवतानां च पन्थानौ दक्षिणोत्तरो,॥

English

Dttcriptioo of die ead of a ICalpa.

अध्याय ५

श्लोक 84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् ।ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

prāṇajāṃstu sa dṛṣṭvā vai brahmā dvādaśa sāttvikān / tato 'surānpitṝndevānmanuṣyāṃścāsṛjatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

कीत्येते च पदं, विष्णाधिर्माद्या यत्र च- स्थिता:

English

Bd.P. intereidngly tracet amhkAi water' (o ihine.* It

अध्याय ५

श्लोक 85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः ।प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

mukhāddevānajanayat pitṝṃścaivātha vakṣasaḥ / prajananānmanuṣyānvai jaghanānnirmame 'surān

हिन्दी अर्थ

कोत्यंते. धृतसामर्थ्यात्प्रजानां च शुभाऽशुभम् ॥१.

English

MW. does not give a word tike Apaiwu or Upatatw.

अध्याय ५

श्लोक 86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः ।सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

naktaṃ sṛjanpunarbrahmā jyotsnāyā mānuṣātmanaḥ / sudhāyāśca pitṝṃścaiva devadevaḥ sasarjaha

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मणा निर्मित: सौरः सादनार्थं च स स्वयम्

English

Creating night again, Brahma, the god of gods, created moonlight, men's selves, nectar and the ancestors.

अध्याय ५

श्लोक 87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः ।सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

mukhyāmukhyān mṛjandevānasurāṃśca tataḥ punaḥ / sanasaśca manuṣyāṃśca pitṛvanmahataḥ pitṝn

हिन्दी अर्थ

कीर्त्यते भगवान्येन प्रसप्पंति दिवः क्षयम्

English

Then again, cleansing chief and non-chief gods and Asuras, he created the Sanasas, humans, and the great ancestors like fathers.

अध्याय ५

श्लोक 88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च ।ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

vidyuto 'śanimeghāṃśca lohitendradhanūṃṣi ca / ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

हिन्दी अर्थ

वृद्धिक्षयौ च सोमस्य कीत्येते सोमकारितो

English

Lightning, thunderbolts, clouds, red Indra's bows, he made Riks, Yajus and Samans for the accomplishment of sacrifice.

अध्याय ५

श्लोक 89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे ।ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

uccāvacāni bhūtāni mahasastasya jajñire / brahmaṇastu prajāsargaṃ devārṣipitṛmānavam

हिन्दी अर्थ

मण्डलों के योजनों के हिसाब से कोष्ठों और लेखों का वर्णत हैं। लोकालोक की सम्ध्या का, दिन का तथा विधुवत् का वर्णन किया जाता है ।७७। ऊपर की ओर लोकपाल स्थित रहा करते हैं और उनका 'कीत्तन चारों दिशाओं में किया जाता है। पितृगणों और, देवगणों के मार्ग क्रम से

English

High and low beings were born of his greatness. Brahma's creation of creatures — gods, sages, ancestors and humans —

अध्याय ५

श्लोक 90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च ।यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

punaḥ sṛjati bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca / yakṣānpiśācān gandharvānsarvaśo 'psarasastathā

हिन्दी अर्थ

दक्षिण और उत्तर में बताये गये हैं॥७९।- शृहस्थियों और संन्यासियों का भागं रजोगुण और सत्बगुण के समाश्रय बाला कहां गया है और भगवान् बिषुणु का स्थान बताया गया है जहाँ पर घमं आदि स्थित रहा करते हैं ।८०। सूर्ये-चन्द्रमा, ज्योतिगंण और ग्रहों का सञ्चरण-कीत्तित किया जाता

English

again creates beings, moving and unmoving: Yakshas, Pishachas, Gandharvas, and everywhere Apsarases,

अध्याय ५

श्लोक 91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् ।अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān / avyayaṃ vā vyayañcaiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

हिन्दी अर्थ

है जो-कि सामथ्ये के घारण करने से प्रजाजनों के लिए शुभ ओद अशुभ हुआ करते हैं। तात्पर्ये यह है कि कुछ शुभ ग्रहों की चाल मानवों को शुभ होती है और कुछ पाप ग्रहों के चाल बुरी हुआ करती हैं ।८१। अ्ह्माजी ने स्वयं ही सौर की रचता सदना करने के लिए की है--ऐसा'कीत्तित किया

English

men, Kinnaras, Rakshasas, birds, beasts, deer and serpents; the imperishable and the perishable, the pair of unmoving and moving.

अध्याय ५

श्लोक 92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा ।तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

teṣāṃ te yānti karmāṇi prāk sṛṣṭāni svayaṃbhuvā / tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है। जिससे भगवान् भुवन भास्कर दिन के अस्त में-क्षय को प्राप्त होते हैं ।८२। वह भगवान् सूर्यदेव रथ पर अधिष्ठित हैँ और वे देव-असुरःज्डवि- गण-गरकवे-अप्सरा गण-ग्रामवासी-सूर्य और राक्षसों के द्वारा जली के सार को-आप्त करता है और स्यन्द होने से यह रख कहा जाया करता: है । चन्द्र.

English

Their actions, created earlier by the Self-born, are those they follow; being created again and again they receive those same.

अध्याय ५

श्लोक 93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते ।तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmauṃ kṛtākṛte / teṣāmeva pṛthak sūtamavibhaktaṃ trayaṃ viduḥ

हिन्दी अर्थ

द्वाराः किये गये सोम के बृद्धि तथा क्षय कहे जाते हैं ।८३-फ४!

English

Violent and non-violent, mild and cruel, dharma and adharma, done and undone — of these the three, separate and undivided, they know.

अध्याय ५

श्लोक 94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा ।कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe tathā / karma svaviṣayaṃ prāhuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

हिन्दी अर्थ

३ ब्रह्माण्ड पुराण

English

"This, thus, not so, neither of both, nor either" — the sattva-abiding, equal-sighted, call this action's own domain.

अध्याय ५

श्लोक 95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् ।दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

nāmātmapañcabhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcatām / divaśabdena pañcaite nirmame samaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रवत्तेनम् ।

English

Names of the self and the five elements, and the expansion of the created — by the word "heaven" Maheshvara made these five.

अध्याय ५

श्लोक 96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः ।शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ / śarvaryāṃ na prasūyante punastebhyodadhatprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

कीस्येतें शिशुमारस्य यस्य पुच्छे धरुवः स्थितः

English

The sages' names and the creations among the gods are not born in the night; the lord established them again.

अध्याय ५

श्लोक 97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः ।महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

ityevaṃ kāraṇādbhūto lokasargaḥ svayaṃbhuvaḥ / mahadādyā viśeṣāntā vikārāḥ prākṛtāḥ svayam

हिन्दी अर्थ

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह् ।

English

Thus the creation of the world by the Self-born came from cause; the transformations beginning with Mahat and ending with the specific are natural of themselves.

अध्याय ५

श्लोक 98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः ।नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

candrasūryaprabho loko grahanakṣatramaṇḍitaḥ / nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

निवासा यत्न कीत्यँते देवानां पुण्यकर्मणाम्

English

The world shines with moon and sun, adorned with planets and stars, with rivers, oceans and thousands of mountains,

अध्याय ५

श्लोक 99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा ।अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

puraiśca vividhai ramyaiḥ sphītairjanapadaistathā / asmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit

हिन्दी अर्थ

पुरूरवस ऐलस्य माहात्म्यस्यानुकीर्तनम् ।

English

with lovely cities of many kinds and prosperous countries. In this forest of Brahma the unmanifest Brahma, omniscient, roams.

अध्याय ५

श्लोक 100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः ।बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahe sthitaḥ / buddhiskandhamayaścaiva indriyāntarakoṭaraḥ

हिन्दी अर्थ

पितू,णां द्विप्रकाराणां माहात्म्यं वामृतस्य च

English

Arising from the unmanifest seed, he stands only in his grace; made of the trunk of intellect, with the hollow of the senses within,

अध्याय ५

श्लोक 101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः ।धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

mahābhūtaprakāśaśca viśeṣaiḥ patravāṃstu saḥ / dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः पर्वाणि कीत्येन्ते पर्वणां चैव संधयः ।

English

shining with the great elements, leafy with the specifics, with flowers of dharma and adharma, with the rising fruits of pleasure and pain,

अध्याय ५

श्लोक 102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः ।एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ / etadbrahmavanaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya tat

हिन्दी अर्थ

स्वगलोकगतानाञ्च प्राप्तानाञ्चाप्यधोगतिम्

English

the livelihood of all beings, the eternal tree of Brahma; this is the forest of Brahma, of that tree of Brahma.

अध्याय ५

श्लोक 103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् ।प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yatra nityaṃ sadasadātmakam / pradhānaṃ prakṛtiṃmāyāṃ caivāhustattvacintakāḥ

हिन्दी अर्थ

पितृ,णां ढिप्रकाराणां श्राद्ध नानुग्रहो महाव् ।

English

Where the unmanifest cause is eternal, of nature of being and non-being, the thinkers on principles call it Pradhana, Prakriti, Maya.

अध्याय ५

श्लोक 104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः ।अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

ityeṣo 'nugrahaḥmargo brahmanaimittikaḥ smṛtaḥ / abuddhipūrvakāḥ sargā brahmaṇaḥ prākṛtāstrayaḥ

हिन्दी अर्थ

युगसंख्याप्रणाणं च कीत्यंते च कृतं युगस्

English

Thus this path of grace is remembered as occasional to Brahma. Three creations of Brahma, natural, are without prior intellect.

अध्याय ५

श्लोक 105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः ।वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

sukhyādayastu ṣaṭ sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ / vaikalpātsaṃpravartante brahmaṇastebhimanyavaḥ

हिन्दी अर्थ

तरेतायुगे चापकर्षादवार्तायाः संप्रवत्त॑नम् ।

English

The six creations beginning with the Sukhya are modified, with prior intellect; they proceed from variation of Brahma; they are his passions.

अध्याय ५

श्लोक 106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः ।सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ / sargāḥ parasparotpannāḥ kāraṇaṃ tu budhaiḥ smṛtam

हिन्दी अर्थ

सूर्यादि स्यन्दनं धव से ही प्रवर्तन होता है जिस शिशुमार के पुच्छ में स्थित ध्रुब कीत्तित किया जाता है ।८५। ताराओं के रूप वाले समस्त नक्षत्र ग्रहों के साथ रहते हैं जहाँ पर पुण्य कर्मों वाले देवों के निवास बत- लाये जाया करते हैं ।८६। सूर्ये की सहर किरणें, वर्षा, शीत, गर्मी का विस्र

English

Thus these nine are remembered: natural and modified; the creations arise from one another; the wise remember the cause.

अध्याय ५

श्लोक 107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे ।दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

mūrddhānaṃ vai yasya vedā vadanti viyannābhiścandrasūryauṃ ca netre / diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā

हिन्दी अर्थ

थण और रश्मियों का विभाग नाम से और कमं तीये से हैं ।८७। भगवान् सूर्यदेव के संभ्रम से ग्रहों की गति और परिणाम कहे गये हैं। वेश्या रूप से प्रधान का परिमाण महदुभव है ।८८। पुरूरवा और ऐल के माहात्म्य का अनुकीत्त॑न- है ।८8। इसके अनन्तर पर्व तथा पर्वों की सन्धियाँ कही जाती

English

Whose head the Vedas declare, the sky his navel, the moon and sun his eyes; know the directions his ears and the earth his feet; he is of inconceivable self, leader of all beings.

अध्याय ५

श्लोक 108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे ।वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

vaktrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā vakṣasaścaiva kṣatriyāḥ pūrvabhāge / vaiśyā ūrubhyāṃ yasya padbhyāṃ ca śūdrāḥsarvevarṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं । जो प्राणी स्वगंलोक में प्राप्त होते हैं और जो अधोगति अर्थात् नरकः गामी हैं उनका वर्णन है। दोनों प्रकार के पितृगणों का श्राद्ध करने से बड़ा भारी अनुग्रह होता है। सभी युगों की जितने समय की आयु है उसका

English

From whose mouth Brahmins are born, from his chest in the front part Kshatriyas, Vaishyas from his thighs, and from his feet Shudras; all varnas are born from his body.

अध्याय ५

श्लोक 109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् ।अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

nārāyaṇātparovyaktādaṇḍamavyaktasaṃjñitam / aṇḍajastu svayaṃ brahmā lokāstena kṛtāḥ svayam

हिन्दी अर्थ

प्रमाण बताया गया है तथा कृतयुग (सत्ययुग) का वर्णन किया है

English

From Narayana, higher than the unmanifest, came the egg called unmanifest; Brahma himself, egg-born, himself made the worlds.

अध्याय ५

श्लोक 110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः ।ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti te punaḥ / te lokā brahmalokaṃ vai aparāvartinīṃ gatim

हिन्दी अर्थ

और त्रेतायुग में अपकर्ष से वार्ता की सम्श्रवृत्ति होती है। उसी भाँति रम से चारों वर्णो की और चारों आश्रमों की संस्थिति होती है

English

There, having stayed ten kalpas, they go again to Satya; those worlds are Brahma's world, a goal of no return.

अध्याय ५

श्लोक 111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः ।भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ / bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca

हिन्दी अर्थ

वप्रवर्तन चैव संवादो यत्र कीत्येते ।

English

Without sovereignty, they are equal to him in lordship; they become like Brahma in form and object.

अध्याय ५

श्लोक 112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः ।अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

tatra te hyavatiṣṭhante prītiyuktāḥ svasaṃyutāḥ / avaśyaṃbhāvinārthena prākṛtaṃ tanute svayam

हिन्दी अर्थ

द्वापरस्य कलेश्चापि संक्षेपेण प्रकीर्तनम् ।

English

There they remain, joined with joy, together with their own; by what must inevitably be, he himself spreads the natural.

अध्याय ५

श्लोक 113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः ।स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

nānātvanābhisaṃbadhyāstadā tatkālabhāvitāḥ / svapato 'buddhipūrva hi bodho bhavati vai yathā

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरं च संख्या च मानुषेण प्रकीत्तिता ।

English

Not connected with multiplicity, they are formed at that time, as when one asleep, without prior intent, has awareness.

अध्याय ५

श्लोक 114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते ।प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

tatkālabhāvite teṣāṃ tathā jñānaṃ pravarttate / pratyāhāraistu bhedānāṃ teṣāṃ hi na tu śuṣmiṇām

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव च लक्षणम्

English

Knowledge proceeds for them as formed at that time; by withdrawals of differences, not of the mighty.

अध्याय ५

श्लोक 115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च ।नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

taiśva sārdhaṃ pravartante kāryāṇi kāraṇāni ca / nānātvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām

हिन्दी अर्थ

अतीतानागतानां च वत्तं मानं च कीत्येते ।

English

With them proceed effects and causes, of those who see multiplicity, dwellers in Brahma's world,

अध्याय ५

श्लोक 116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् ।तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

vinivṛttavikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām / tulyalakṣaṇa siddhāstu śubhātmāno nirañjanāḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषीणां च गतिः श्रोक्ता कालज्ञानगतिस्तथा

English

whose modifications have ceased, standing in their own dharma, perfected with equal marks, of auspicious soul, stainless.

अध्याय ५

श्लोक 117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः ।प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ / prasthāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattavataḥ

हिन्दी अर्थ

और वज्ञ का प्रवर्तन है जहाँ पर सम्वाद कीत्तित किया जातां है व ऋषियों का बसु के साथ फिर बसु की अधोगति कही गयी हैं । और शब्दत्व स्वायम्भुव मनु के विना प्रधान से है ।९३। और तपश्चर्या की प्रशंसा कही गयी है तथा पूर्णतया युगों की अवस्था बतायी है। द्वापर और कलियुग का

English

In the natural, endowed with instruments, established in their own self; having sent forth the self, Prakriti in truth...

अध्याय ५

श्लोक 118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते ।प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

puruṣānyabahutvena pratītā na pravartate / pravartate punaḥ sargasteṣāṃ sākāraṇātmanām

हिन्दी अर्थ

संक्षेप से कीत्त'न किया गया है ।९४। मन्वन्तर और संख्या मानुष से कीत्तित की गयी है। समस्त मन्वन्तरों का यही लक्षण है ६५ जो भूत काल में हो चुके हैं और जो भविष्य में होने वाले हैं तथा वत्त मान काल का कीत्तंन किया जाता है। उसी भांति मन्वन्तरों के प्रति सन्धान का लक्षण है ।द।

English

Known by the plurality of other Purushas, she does not proceed; again the creation proceeds for those of cause-bearing nature.

अध्याय ५

श्लोक 119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् ।तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

saṃyogaḥ prakṛtirjñeyā yaktānāṃ tattvadarśinām / tatropavargiṇī teṣāmapunarbhāragāminām

हिन्दी अर्थ

बीते हुए और आगतों के स्वायम्भुद के कहने पर फिर ऋषियों की गति कही गयी है तथा काल के ज्ञान की गति बतायी गयी हैं । दुर्गों की संख्या और प्रमाण तथा युग वार्ता का प्रवत्तन है । त्रेतायुग में जो चक्रवर्ती राजा इए थे उनका लक्षण और जन्म कहा गया है ।९७-६८ा

English

Union is to be known as Prakriti, for those who see the truth; that is the release for those who go to no return burden.

अध्याय ५

श्लोक 120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव ।ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

abhāvataḥ punaḥ satyaṃ śāntānāmarciṣāmiva / tatarateṣu gateṣūrddhaṃ trailokyāttu mudātmasu

हिन्दी अर्थ

२० ब्रह्माण्ड पुराण

English

Again, by non-existence, truly, like the peace of flames; when those glad-souled ones have gone upward from the three worlds,

अध्याय ५

श्लोक 121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै ।तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

te sārddhaṃ cairmaharllokastadānāsāditastu vai / tacchiṣyā ye ha tiṣṭhanti kalpadāha upasthite

हिन्दी अर्थ

वाक्यं सप्तविधं चव ऋषिगोत्रानुकीतेनम

English

together with them the Maharloka was then reached; their pupils who remain, when the burning of the kalpa arrives,

अध्याय ५

श्लोक 122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः ।पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

gandharvādyāḥ piśācāścamānuṣā brahmaṇādayaḥ / paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sthāvarāḥ sasarīsṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरेषु देवानां प्रजेशानां च कीत्त नम् ।

English

Gandharvas and others, Pishachas, humans, Brahmas and others, animals, birds, plants and reptiles —

अध्याय ५

श्लोक 123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु ।सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

tiṣṭhatsuteṣu tatkālaṃ pṛthivītalavasiṣu / sahasraṃyattu raśmīnāṃ sūryasyeha vinaśyati

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरक्रमश्चैव कालज्ञानं च कीत्येते

English

while those dwelling on the earth's surface remain at that time, the thousand rays of the sun here are destroyed.

अध्याय ५

श्लोक 124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः ।क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

te sapta raśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ / krameṇa śatamānāste trīṃllokānpradahantyuta

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिभिस्ते जनिता दक्षेणेव च धीमता

English

Those becoming seven rays, each one becomes a sun; in order, by hundreds, they burn the three worlds.

अध्याय ५

श्लोक 125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् ।शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

jaṅgamānsthāvarāṃścaiva nadīḥ sarvāśca parvatān / śuṣke pūrvamanāvṛṣṭyā caistaiśacaiva pratāpitāḥ

हिन्दी अर्थ

सावर्णाश्चाव कीत्यंन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः ।

English

Moving and unmoving, all rivers and mountains, dried earlier by drought and heated by these (suns),

अध्याय ५

श्लोक 126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः ।जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

tadā te vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmibhiḥ / jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmādikāstu vai

हिन्दी अर्थ

ध्रमति के जन्म का कीर्तन 'और इसके अनन्तर कलियुग के जन्म का बणेन है । जो व्यतीत हो चुके है उनका अंग ली से छास का होना कहा जाता है।९।.गार्ाओं- की परिसंख्यों ओर शिध्यों की. प्रधानता कहाँ गयी है। सात धकार. के.बाक्य और ऋषियों के गोत्र का.कथन है +१००। मूत

English

then all of them, helpless, are burned by the sun's rays, the moving and unmoving, of nature dharma and adharma.

अध्याय ५

श्लोक 127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये ।ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpā yugātyaye / khyātātapā vinirmuktāḥ śubhayā cātibandhayā

हिन्दी अर्थ

पुत्रों का. लक्षण और ब्राह्मण का पूर्णं लक्षण है । महान् आत्मा वाले. वेदः व्यासों के द्वारा वेदों का व्यसन बताया गया है ।१०१। मन्दन्तरों में क्षेत्रो” का और प्रजापतियों का कीत्तन किया गया है। मन्बन्तर का क्रम और काल के ज्ञात का वर्णन किया है-+१०२। दक्ष-प्रजापति -की प्यारी बेटी के

English

With bodies burnt, then, their sins shaken off at the yuga's end, famed for their heat, freed by auspicious and strong bondage,

अध्याय ५

श्लोक 128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः ।उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ / uṣitvā rajanīṃ te ca brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

हिन्दी अर्थ

परम शुभ देहिन (धेवते) वर्णित किये गये हैं। धीमान् -दक्ष के हीःदारा ब्रह्मादि से बेःउत्पस्न किये थे ।१०३। यहा पर मेरु गिरि परं आश्रय लेने कॉले सावरणे मनुओं का कीत्त'न किया जाता है । उत्तानपाद राजा के पुत्र ऽएव की प्रजाओ के उपसर्ग का वर्णन है । चाक्षुष मनु के सर्ग काःकथन

English

then they are born among people of equal form; having passed the night of Brahma, of unmanifest birth,

अध्याय ५

श्लोक 129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः ।ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

punaḥ sarge bhavantīha mānasyo brahmaṇaḥ prajāḥ / tatasteṣu prapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu

हिन्दी अर्थ

है: भौर भ्रजाओं के बीयं--पराक्रम का कथन है । भ्रमु वैन्य के द्वारा जो भूमि के दोहन करने के लिए भ्रदृत्ति हुई यो उसका वर्णन है

English

in the next creation the mind-born progeny of Brahma are here. Then, when the people living in the three worlds have gone into them,

अध्याय ५

श्लोक 130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः ।वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ / vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu vā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिभिः पूवमेव दुग्धा चेयं वसुन्धरा ।

English

the worlds being burnt by the seven suns, and then the earth being flooded by rain, with empty oceans,

अध्याय ५

श्लोक 131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः ।शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

samudrāścaiva meghāśca āpaścaivātha pārthivāḥ / śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathācalāḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षस्यः कीत्यैते जन्म समस्यांशेन धीमतः ।

English

the seas and clouds and waters and earthly things go, fugitive, named waters and mountains.

अध्याय ५

श्लोक 132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु ।संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

āgatāgatikaṃ caiva yadā tu salilaṃ bahu / saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhūmimarṇavākhyaṃ tadābhavata

हिन्दी अर्थ

भूतभव्यभवेशत्वं महेंद्राणां च कीत्यंते ।

English

When much water came and went, covering this standing earth, it became the thing called the single ocean.

अध्याय ५

श्लोक 133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु ।स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

ābhāti yasmāccābhāsādbhāśabdaḥ kāntidīptiṣu / sa sarvaḥ samanuprāptā māsāṃ bhābhyo vibhāvyate

हिन्दी अर्थ

मन्वादिका भविष्यति आख्योनं बहुं भिवृं ताः

English

Because it shines (ābhāti), the syllable "bhā" is used for splendour and brilliance; all of it, attained, is distinguished by the radiance of months.

अध्याय ५

श्लोक 134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः ।धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samatataḥ / dhātustanoti vistāraṃ tatopatanavaḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वैवस्वतस्य च मनो: कोत्यंते सर्गविस्तरः ।

English

Because within it extends over the entire earth, from the root "tan" (to stretch) comes expansion, hence "bodies" are remembered.

अध्याय ५

श्लोक 135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते ।एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate / ekārṇave bhavantyāpo na śīrṇāstena tā narāḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मादिकोश उत्पत्तिश्च ग्वादीनां च कीत्यंते ।

English

"Shara" means shattered; the root is said to have many senses; in the single ocean the waters are not shattered, therefore those people...

अध्याय ५

श्लोक 136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि ।तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani / tāvatkālaṃ rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

दक्षस्य कीत्यंते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतांतरे

English

When that thousand yugas ends and Brahma's day is complete, and the night of equal length proceeds, made of water,

अध्याय ५

श्लोक 137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले ।प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

tataste salile tasmin naṣṭāgnau pṛthivītale / praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ

हिन्दी अर्थ

मर्त्परवाहे मरुतोः दित्यां देव्यां'च संभवः

English

then in that water, with the earth surface's fire extinguished, wind stilled, in darkness, everywhere without light,

अध्याय ५

श्लोक 138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः ।विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

yenaivādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmaṇaḥ puruṣaḥ prabhuḥ / vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata

हिन्दी अर्थ

पात्रों का; दुम्धों का और वत्सों का विशेषण वताया'गया है। यूज में ही ब्रह्मा आदिं'के द्वारा'इस' वसुन्धरा का दोहन किया गया था ।१०६। देश प्रचेताओं से मारिया में अ'श' से समान धीमान्. दक्ष के जन्मे कां कीने किया जाता है ।१०७। महेन्द्रो के भूतभव्य और शवेशत्व का कीत्त न किया

English

the lord, Brahma's Purusha, by whom this is governed, wished again to make the division of this world.

अध्याय ५

श्लोक 139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते ।एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे ।तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate / ekarṇave tatastasminnaṣṭe sthāvara jaṅgame / tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

हिन्दी अर्थ

जातौ है। बहुत से आंड्यानों से युक्त मन्वादिक होंगे ।१०८ा Mss के स्गेका विस्तार कहा'जाता'है और ब्रह्मादि "कोशे और चुगुं आदि' उत्पत्ति का वर्णन किया जाता है ।१०हा विनिष्कर्षक करके'चाक्'प मनुके शुभ प्रजा के सँ में वेतस्वत के अन्तर में ब्यान से दक्ष के सगे का वर्णन

English

"Shara" means shattered; the root is said to have many senses. Then in the single ocean, with the moving and unmoving lost, that Brahma becomes thousand-eyed, thousand-footed,

अध्याय ५

श्लोक 140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः ।ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ / brahmā nārāyaṇā khyastu suṣvāpa salile tadā

हिन्दी अर्थ

किया जाता है ।११०। ब्रह्माजी के मानस अर्थात् मन से सनुत्पन्न पुत्र श्री नारद जी नें सम्बांद'करके महाव् वलवान् दक्ष के पुत्रों को शापं'के लिए विनाश युक्त कर दिया: का ।१११। इसके अनन्तरे प्रजापति दक्ष ने कन्याओं को समुत्पन्न किया था जो कि वैरी के द्वारा नाम विश्वुत हुए थे मंते के

English

thousand-headed Purusha, golden-hued, beyond the senses. Brahma, named Narayana, then slept on the water.

अध्याय ५

श्लोक 141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत ।अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

sattvodrekātprabuddhastu sa śūnyaṃ lokamaikṣata / anenādyena pādena purāṇaṃ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

प्रवाह में मरुत देवी दिति में समुत्पन्न हुआ'था

English

Awakened by the rising of sattva, he saw the empty world. By this first quarter the Purana is proclaimed.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 5
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.