Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
19
अध्याय 19 / 156

Book 1 - Adhyaya 19

197 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ197 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १९

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् ।शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jambūdvīpavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahāt / śṛṇutemaṃ yathātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

करिष्यति च ते सर्व मनसा यद्यदिच्छसि ।

English

Called Veyaddba in Jain (Ardha MagadhI) canon.

अध्याय १९

श्लोक 2

जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः ।विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः

jaṃbūdvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ / vistarāddviguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वया हितार्थे देवानां करणीयं सुदुष्करम् ॥

English

Pur&nas give different locatioQS of Gandhamidana and Milyav&n.

अध्याय १९

श्लोक 3

तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः ।तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः

tenāvṛtaḥ samudro vai dvīpena lavaṇodakaḥ / tatra puṇyā janapadāścirānna mriyate janaḥ

हिन्दी अर्थ

विद्यतेऽभ्यधिकं कर्म शस्त्रसाध्यमनेकशः ।

English

The brilliant Sumcru shiaeSf established like a king» It has the colour and brilltancc of the midday sun. It is re* fulgent like the smokeless fire.

अध्याय १९

श्लोक 4

कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः ।तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः

kṛta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ / tatrāpi parvatāḥ puṇyāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

तस्मात्त्वं देवदेवेशं समाराधय शङ्करम्

English

This >pesn to be the four<of»inent (Colur-ipf) theory about the earth where the distributioG Vanas is as follows:

अध्याय १९

श्लोक 5

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे ।ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु

ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni ca buve / blakṣadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta tu pañcasu

हिन्दी अर्थ

२३६ ˆ ज्ह्माण्ड पुराण

English

All the men there are black and very strong. They have great inherent vitality. The women have the colour and lustre of the petals of lilies. All of them are pleasing to behold.

अध्याय १९

श्लोक 6

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः ।प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्

ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ / plakṣadvīpe tu vakṣyāmi saptadvīpān mahā balān

हिन्दी अर्थ

बे भगवान् शङ्कुर त सभी कार्ये पूर्ण कर देंगे जो-जो भी आप अपने मन में चाहेंगे । उन भक्तों पर स्यार Ee वाले जगत् के स्वामी भगवान् शङ्कुर के सन्तुष्ट हो जाने पर तुम को यह करना चाहिए

English

They drink the juice of its fruits and live for ten thousand years.

अध्याय १९

श्लोक 7

गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः ।ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्

gomedako 'tra prathamaḥ parvato meghasannibhaḥ / khyāyate yasya nāmnā tu varṣaṃ gomedasaṃjñitam

हिन्दी अर्थ

को आप उनसे वरदान में माँग सेना । तुमको समस्तः देवों की भलाई के लिए इस परम दुष्कर काये को कर ही लेता चाहिए ।७६। शहत्रों के द्वारा साधन करने के योग्य अनेक कर्म होते हैं और विशेष अधिक होते हैं। इस कारण से तुम देवों के भी आराध्य देव भगवान् शक्कर की आराधना करो।

English

It has the same length and extent as the western GapdikA. Bhadr&ivas should be known (as the people) there* They are always delighted in their minds.

अध्याय १९

श्लोक 8

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः ।अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः

dvitīyaḥ parvataścandraḥ sarvauṃṣa dhisamanvitaḥ / aśvibhyāmamṛtasyārthamoṣadhyo yatra saṃbhṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

परमाधिक भक्ति से जब तुम संयुत हो जाओगे तो तुम सम्पूर्ण अपना प्राप्त कर लोगे

English

The women have the colour and lustre of the water- lilies. They are beautiful and pleasing to behold. They have Che lunar brilliance and hue. Their faces resemble the moon,

अध्याय १९

श्लोक 9

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः ।तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ

tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahoccayaḥ / tatrācale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau

हिन्दी अर्थ

परशुराम की तपश्चर्या

English

Their limbs are cool of touch like the moon. They have the odour of lilies. Their span of life is ten thousand years and 28 free from ailments.

अध्याय १९

श्लोक 10

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः ।छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः

caturthastatra vai śailo duduṃbhirnnāma nāmataḥ / chandamṛtyuḥ purā tasmindundubhiḥ sāditaḥ suraiḥ

हिन्दी अर्थ

'रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः ।

English

Tha Menu to be modem Ghins.

अध्याय १९

श्लोक 11

रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् ।पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा

rajjudolorukāmaṃ yaḥ śālmaliścāsurāntakṛt / pañcamaḥ somako nāma devairyatrāmṛtaṃ purā

हिन्दी अर्थ

निश्चयक्रमाश्रमात्तस्मात्तपसे कृतनिश्चयः ॥

English

Ideatified with aacieni Sogriiens si the dacriptioii ullhfs with the Uodi pUnt-life and pele of ihoM tiiaei, M.Ali/Kd. p -84.

अध्याय १९

श्लोक 12

संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता ।षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते

saṃbhṛtaṃ cāhṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā / ṣaṣṭastu sumanā nāma saptamarṣabha ucyate

हिन्दी अर्थ

वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनेः

English

To the north of and to the south of the

अध्याय १९

श्लोक 13

हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः ।वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्

hiraṇyakṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ / vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān

हिन्दी अर्थ

तत्र तत्र निवासेषु मुनीनां निवसन्पथि । ती्येषु भेत्रमुख्येषु निवसन्वा ययौ शनेः

English

The trees there have Madhu (honey, wine) for its fruit. They put forth perpetual Sowers, fruits and sprouts. They yield garments and ornaments by way of fruits.

अध्याय १९

श्लोक 14

अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः ।तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्

arcirbhirbhrājate yasmādvaibhrājastena saṃsmṛtaḥ / teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathākramam

हिन्दी अर्थ

अतीत्य सुवहुन्देशान्पश्यन्नपि मनोरमान् । आससादाचलश्र 8 हिमव॑तमनुत्तमम ।

English

Some of the trees are very delightfully charming and they bestow all desires. They exude excellent honey full of sweet smell, colour and taste.

अध्याय १९

श्लोक 15

गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् ।चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्

gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnāśāntabhayaṃ smṛtam / candrasya śiśiraṃ nāma nāradasya sukhodayam

हिन्दी अर्थ

श्री वसिष्ठ जी ने कहा-शुगु मुनि के द्वारा इस प्रकार से कहे जाने पर मैं ऐसा ही करूंगा-यह कहकर राम नें उनको प्रभाम किया था और

English

Other trees arc ksirlns (Milky ones) byname. They are very delightful and they always exude milk comparable to nectar having six tastes.

अध्याय १९

श्लोक 16

आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् ।क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा

ānandaṃ dundubhervarṣaṃ somakasyaśivaṃ smṛtam / kṣemakaṃ vṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

परशुराम" की तपश्चर्या १३७

English

Splendid human beings displaced and dropping down from the world of the Devas arc born there. They arc white- complcxioncd and richly endowed with nobility of birth. All have steady perpetual youth.

अध्याय १९

श्लोक 17

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह

eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ / viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha

हिन्दी अर्थ

राम उनके द्वारा आज्ञा प्राप्त करके वहाँ पर गमन करने का मन वाला हौ गया था ।१। भूगु के सुयश का गान कर तया विधि पूर्वक उनकी परिक्रमा करते हुए प्रणाम करके राम ने प्रस्थान करने की तैयारी की थी । उन दोनों ने उसका परिष्वजन किया था और आशोवंचनों से राम का अभिनन्दन

English

shall recount to you all the subjects here in the Bh&rata Var$a.

अध्याय १९

श्लोक 18

तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः ।नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः

teṣāṃ nadyastu saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ / nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgāstapodhanāḥ

हिन्दी अर्थ

किया.था।२। वहाँ पर जो भी मुनिगण बे उन सबके लिए राम ने प्रणाम किया था तथा बह उन सब के द्वारा बह गमन करने के लिए अनुमोदन पराप्त करने वाला हुआ था । फिर राम उस आश्रम के स्थल से तपश्चर्या करने के लिए मन में पूर्ण निश्चय वाला होकर निकल दिया था ।३। इसके

English

All round in the bordering regions the sub-continem is colonized by Mlccchas (barbarous tribes). The Kiratas live in the Eastern border lands and the Yavanas in the Western border lands.

अध्याय १९

श्लोक 19

अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः ।अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः

anutaptāsukhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ / amṛtā sukṛtā caiva saptaitāḥ saritāṃ varāḥ

हिन्दी अर्थ

अनन्तर गुरु देव के नियोग से और उनके द्वारा बताये हुए बताये हुए मार्गे से महार मन वाले राम ने गिरियों में परम श्रेष्ठ हिमवान् ' को गमन किया था ।४। मागे में उसको अनेक देश--पर्बंत-नदियाँ-बन और प्रमुख मुनियों के आचास-स्थल मिले थे। उन सबका उसने धीरे-धीरे अतिक्रमण किया था

English

The Brihmapas, the Kjatriyas and the Vaiiyas live in the central areas and the Sudras (are scattered) indifferent parts. They are well settled maintaining themselves by means of performance of sacrifices, wielding of weapons and carrying on trading activities.

अध्याय १९

श्लोक 20

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः ।बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः

abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ / bahūdakā hyoghavatyo yato varṣati vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

और जो मुखय क्षेत्र ये तया तों स्थल मिले थे उनमें निवास करते हुए धीरे-धीरे वह वहाँ पर चलते चला गया था।५। मागं में अनेक देशों का अतिक्रमण करके और परम मनोरथ देशों का अवलोकन करते हुए अन्त में परमोत्तम और पवंतों में श्रं ष्ठ हिमवान् पर बह पहुँच गया था

English

Some of these mountains arc identified as follows:

अध्याय १९

श्लोक 21

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते ।शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadījanapadāstu te / śubhāḥ śāntabhayāścaiva pramudaṃ śaiśirāḥ śivāḥ

हिन्दी अर्थ

क्वचिद्रविकरामर्शश्वलदकोपलाग्निभिः । इृवद्धिमशिलाजातुजलशांतदवानलम्

English

The regions interspersed with these mountains arc partially inhabited by Aryas and partially by the MIecchas (tribal •barbarous* people). The following rivers (beginning with) the GaAgi, the Sindhu and the Sarasvati arc utilised by them for drinking purposes.

अध्याय १९

श्लोक 22

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह ।वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः

ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca dhruvaiḥ saha / varṇāśramācārayutā prajāsteṣvavadhiṣṭhitāḥ

हिन्दी अर्थ

स्फटिकांजनदुर्वणंस्वर्णराशिप्रभाकरैः ।

English

The ranges of mountns described in note t above are watersheds which bound wholly or partly the catchment areas of important rivers in India. Here is m list of riven rising from the Himalayas. The modem names of the rivers are gin in brackets:

अध्याय १९

श्लोक 23

सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः ।अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च

sarve tvarogāḥ subalāḥ prajāścāmayava rjitāḥ / avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca

हिन्दी अर्थ

१३८ ब्रह्माण्ड पुराण

English

As noted above Purank writen include even Saepuri hills in the Vindhya ranges. The modem names of the rivers aie given in Brackets:

अध्याय १९

श्लोक 24

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् ।त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit / tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadā tatra varttate

हिन्दी अर्थ

क्वचिदर्कों शुसंभिन्‍नश्वामीकरणिलाश्षितेः ।

English

The following rivers have originated from the mountain Malaya. All of them are auspicious and they have cool waters. They arc: the Kri&mila, the Timrapari, the Pufpajatl and the Utpalavatl.

अध्याय १९

श्लोक 25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः ।देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः

plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ / deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

वह उस श्रेष्ठ पर्वेत पर पहुँच गया था जहाँ पर अनेक प्रकार के वृक्ष और लताएं थीं । उसमे वहाँ पर देखा था कि बहुत से ऐसे ऊँचे शिखर विद्यमान हैं जो मानों अम्बर का स्पर्श करके उस पर कुछ लिख रहे हों

English

The following rivers remembered as daughters of the mount Mahcndra:* The Trisami, sikulyi, The Vamjuli, the Tridivd, the (A) bald, the LangOlinl and the Varhiadhari.

अध्याय १९

श्लोक 26

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः ।सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा

pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ / surūpāśca suveṣāśca hyarogā balinastathā

हिन्दी अर्थ

वहाँ पर अनेक ऐसे प्रदेश हैं जिनमें विचित्र प्रकार बहुत सी धातुए' विद्यमान हैं ओर उनसे वह परम शो ना शाली हो रहा है । वहाँ अनेक प्रकार के रत्न तथा दिव्य ओषधियाँ हैं जो निरन्तर स्फुरण किया करते हैं और उनसे उसकी अद्भुत शोभा हो रही है ।६। कहीं पर वायु के संघटन से रगड़

English

Mott of these riven continue the tame old naxnet though socne of them are modified e.g. The Bbbnarmdil (BhimA), Krfcavo (KrfOli), the VafijulA (MaftjirA), the SuprayogA (Vedavati. lu original name tignifies easiness to bathe], the BAhyA (VaradA, The AP. correctly reads it as Varadd).

अध्याय १९

श्लोक 27

सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च ।प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै

sukhamāyurbalaṃ rupamārogyaṃ dharma eva ca / plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ śākadvīpāntikeṣu vai

हिन्दी अर्थ

खाये हुए शुष्क वृक्षों से समुल्पल्न और वायु के संयोग वाले अग्नि से कहीं पर बह बाह भी करने बाला! दिखाई दे रहा था।१०। कहीं पर सूर्य की किरणों के प्रखर स्पर्श से जलतो हुई अर्कोपलाग्नि से पिघले हुए हिम की शिलाओं के जल से वह दवातल एकदम शान्त हो गया है ।११। कहीं पर

English

Modem names of these rivers are bracketed: the KftajnAlA (Vaigat), the TAmraparoi, the Puspajati (or Pu$ptyA«Pambur), the Utpalavatl (Periyar). M. Ali—0. Ctf. p *£$.

अध्याय १९

श्लोक 28

प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् ।दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः

prakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmānsarvato dhanadhānyavān / divyauṣadhiphalopetaḥ sarvauṃṣadhivanaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

स्फटिक अञ्जन से बुरे बर्ण वाले स्वर्ण के समूह की प्रभा की किरणों के द्वारा स्फुरण करते हुए परस्पर में छाया शरों से प्रसिद्ध था।१२। उपत्य- काओं की शिलाओं के पृष्ठ भाग पर वालातप का सेबन करने बाले तुषार से किलम्न सिद्धं के समुदाय से वह बह वन कहीं पर उद्भासित हो रहा था।

English

The modem names of these rivers arc given in brackets:

अध्याय १९

श्लोक 29

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः ।जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः

āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvairgrāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ / jaṃbūvṛkṣema saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

किसी-किसी जगह पर सूर्य की किरणों से संभिन्न सुबणे को शिलाओं पर समाश्षय ग्रहण करने बाले यकं के समुदायों से पावक में प्रवेश करने बालों की तरह उसका उपान्त भासित हो रहा था

English

The following rivers are remembered as originating from Suktiman: The B> 9 ikulyi 9 theKumaxi, thcMandaga, the Mandag&min!, the Krp and the Pal&iinl.

अध्याय १९

श्लोक 30

प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह

plakṣo nāma mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate / sa tatra pūjyate sthāne madhye janapadasya ha

हिन्दी अर्थ

प्रसभोन्मृष्टकांतोरशिलातरुतटं क्वचित

English

All these rivers are identical with the Sarasvatl and the Gaiigi. They flow into the sea. All of them are rem¬ embered as the mothers of the universe and disp>ellers of the sins of the worlds.

अध्याय १९

श्लोक 31

स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः ।प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु

sa cāpīkṣurasodena prakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ / plakṣadvīpasamenaiva vaipulyadvistareṇa tu

हिन्दी अर्थ

कलभोन्मेष णाक्रष्टकारिणीभिरनुद्रुतेः ।

English

The modem names are giyen in brackets:

अध्याय १९

श्लोक 32

इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः ।आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत

ityevaṃ saṃniveśo vaḥ plakṣadvīpasya kīrtitaḥ / ānupūrvyātsamāsena śālmalaṃ tu nibodhata

हिन्दी अर्थ

वृ हितश्रवणामर्पान्मातंगानभिधावतामु ।

English

Tlie author of this PurAna includes the following parts of India in **Madhyadeia*'. These are originally names of tribes applied to the land where they settled:

अध्याय १९

श्लोक 33

ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् ।शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः

tatastṛtīyaṃ vakṣyāmi śālmalaṃ dvīpasuttamam / śālmalena samudrastu dvīpenekṣurasodakaḥ

हिन्दी अर्थ

परशुसाम की तपश्चर्या १३९

English

The ancient tribes and their location* from Eastern India are identi* Bed as fcBlows;

अध्याय १९

श्लोक 34

प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः ।तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः

plakṣadvīpasya vistārāddviguṇena samāvṛtaḥ / tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टपादवलाकृष्टकेसरा दारुणाप्रवैः ।

English

The following identifications are based on De.

अध्याय १९

श्लोक 35

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु ।प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः

ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ varṣeṣu saptasu / prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ

हिन्दी अर्थ

कहीं पर दरियों के मुख से निकले हुए तरक्षुओं के उत्पतन ऊपर की ओर (उछाल) से समाकुल मृगों के आत्त नादो से जिसकी गुहा समा- पूरित हो रही थी ।१५। किसी स्थल पर एक दूसरे से परस्पर परं युद्ध करते हुए वराह और शादूलों के यूयपतियों के द्वारा बलातु उन्मष्ट सुम्दर एवं

English

Some of these can be identified as filows:

अध्याय १९

श्लोक 36

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः ।द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः

sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamākulaiḥ / dvitīyaḥ parvataścātra hyuttamo nāma viśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

विशाल शिला एवं तटके तरुवर जिसमें विद्यमान ये ।१६। कहीं पर कलभों के उत्मेषण से आक्ृष्ट हुई करिणियों के द्वारा भागे हुए गवयों के खुर से वहाँ के तट प्रस्थ संक्षुण्ण थे ।१७। किसी स्यान पर वासित अथं में विशेष बढ़े हुए मद से उन्मत्त गजों से जो कि परस्पर में युद्ध कर रहे थे गण्ड स्थलों के

English

The following can be identified as per De and M. Ati.

अध्याय १९

श्लोक 37

हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः

haritālamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati / tṛtiyaḥ parvatastatra balāhaka iti śrutaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा अतेक शैल के वनों को वहाँ पर चूणित कर दिया था।१८। कहीं पर हाथियों की ध्वनि के श्रवण से जो क्रोध हुआ उसके कारण गजों को खदेड़ते हुए सिंह्यं के चरणों के क्ष्ण नखों से पाषाण भिन्न हो गये ये ।१९। कहीं पर बहां ऐसा स्थल था कि अचानक आक्रमण करने बाले सिंहों के नाखूनों

English

lie Mountainsystem describedin this with Mt. Mcru as the centre b subitanuated by the geogrber M. All. in Ottg- iht FurdtmSt p *59. For the modem names of the Puranic mountains vidt Sapra Gh. 1. p.ll FN.K

अध्याय १९

श्लोक 38

जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः

jātyañjanamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati / caturthaḥ parvato droṇo yatra sā vai sahoṣadhiḥ

हिन्दी अर्थ

से युक्त हाथियों कै करन्दन की ध्वनि से सम्पूणं बन पूरित होरहा था

English

Recount to u$ the sub-continents of Kimpuru$a and Harivar as actually they are really. The sub-continent of BhSrata has already been recounted by you.

अध्याय १९

श्लोक 39

विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा ।कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः

viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvinī tathā / kaṅkastu pañcamastatra parvataḥ sumahodayaḥ

हिन्दी अर्थ

अष्टपादों के द्वारा बलपूर्वक जिनके केसर खींच लिए गये हैं उनके परम दारण शब्द से कहीं कहीं पर पर्वेत की गम्मोर गुफाएँ भी सब भेद्यमान थी

English

Listen attentively, O Br&hmanas, to what you are <lc8irou8 of hearing. There is a very large grove of Plakja trees in the subcontinent Kimpuru$a. It can be compared with the {heavenly} Nandana park.

अध्याय १९

श्लोक 40

नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः ।षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः

nityapuṣpaphalopeto vṛkṣavīrutsamāvṛtaḥ / ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ

हिन्दी अर्थ

गिरिक् जेषु संक्रीडत्करिणीमद्विपं क्वचित् ।

English

Ills remembered that the span of life in Kimpurusa is for ten thousand years. The men have golden complexion and the women are comparable to celestial damsels.

अध्याय १९

श्लोक 41

यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः ।सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते

yasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ / saptamaḥ parvatastatra kakudmānnāma bhāṣyate

हिन्दी अर्थ

करेणुमाद्रबन्मत्तगजाकलितकाननम्

English

All people there, are free from ailments and sorrows. They are perpetually joyous in their minds. They have the lustre of hot glowing gold.

अध्याय १९

श्लोक 42

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः ।प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्

tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ / prajāpatimupādāya prajābhyo vidhivatsvayam

हिन्दी अर्थ

कंटकश्लिष्टलांगूललोमच्,.टनकातरैः ।

English

In the holy sub-continent of Ktmpuru$a, there is an auspicious tree oozing out (exuding) honey. All the Kimpuru$as drink its excellent juice.

अध्याय १९

श्लोक 43

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः ।तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै

ityete parvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣaṇāḥ / teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi sarpaiva tu śubhāni vai

हिन्दी अर्थ

१४० ह्माण्ड पुराण

English

All the people in the sub-continent of Harivar are those who have been dropped down from die Devaloka (Region of the Devas). All of them have the characteristics and racial features of the Devas. They drink the auspicious sugarcane juice.

अध्याय १९

श्लोक 44

कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् ।बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्

kumudasya smṛtaṃ śvetamuttamasya ca lohitam / balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

अरण्यदेवतानां च चरतीनामितस्ततः । अलक्तकरसक्लिन्नचरणाँकितभूतलम्

English

Men are born there with the lustre of the lotus. They have the colour of their complexion resembling that of the lotus. They have eyes like lotus and fragrance like that of the lotus petals.

अध्याय १९

श्लोक 45

कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् ।ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा

kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya ca mānasam / kakudaḥ supradaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā

हिन्दी अर्थ

मयूरकेकिनीृ'देः संगीतमधुरस्वरेः । प्रवृत्तनृत्त॑ परितो बिततोदग्रबहिभिः

English

Their diet consists of the fruit and juice of the rose- apple. They do not have sweat trickling down from their bodies. They arc sweet-smelling. They arc intelligent. They enjoy all sensual pleasures, and the fruits of their meritorious actions.

अध्याय १९

श्लोक 46

वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत ।ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी

varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata / jyotiḥ śāntistathā tuṣṭā candrā śukrā vimocanī

हिन्दी अर्थ

किसी स्थल पर संरब्ध बहुत से शबरों केरा प्रसक्त रोछों के मूथ पतियों के आनस में एक दूसरे के साय संमर्दे में शिलाए' भग्न हो गयीं थीं ।२२। कहीं पेर पेत की कुज्जों में करिणियाँ क्रीड़ाएँ कर रही थीं और बहा पर कोई करी नहीं था तब करेणु पर मत्तगज, दोड़कर चले जा रहे थे

English

They are fallen down from the world of the Devas. They have golden garments. The excellent men who live in the sub-contineuc Ilavrta have a span of life extending to thirteen thousand years.

अध्याय १९

श्लोक 47

निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः ।तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः

nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣaṃ tu tāḥ smṛtāḥ / tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार से बहाँ कानन समाकलित था ।२३। कहीं पर बहाँ ऐसा भी बल था जहाँ पर सोते हुए सिंहों के मुखों के श्वासों की वायु से- सैकड़ों गुहाए रित हो रहीं थीं और वनों में बड़े भारी भय के कारण मृगगण शङ्कत Fb ही विहार कर रहें ये ।२८। किसी जगदु पर यह बन चमरी गौओं के

English

It goesdown a thousand Yojanas deep into the earth. Its girth also is the same. The mountain M&lyav&n is to its (i.c. Merus) east and its dimensions have been already recounted (as the same).

अध्याय १९

श्लोक 48

न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः ।इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः

na saṃkhyāṃ parisaṃkhyātuṃ śaknuyātko 'pi mānavaḥ / ityeṣa saṃniveśo vaḥ śālmalasya prakīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

द्वारा क्रीड़ा का स्थल बना हुआ था जिनके पू'छों में कांटे लगे हुए थे और उनसे लोम टूट गये थे । जिसके कारण वे भयभीत होकर मन्दगति सें विच- रण कर रही थीं ।२५। कहीं पर गिरिं की कन्दराओं में से सक्त किन्नरियों के समुदाय थे भौर उनके द्वारा कहे हुए ताल के नावों तथा गीतों से सभी

English

In the case of all these mountains, the girth is the aame as the extent to which they go deep down into the earth. It is reaembered that their total length k a hundred thoiuand Yqjanai.

अध्याय १९

श्लोक 49

प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः ।शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते

plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahā drumaḥ / śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate

हिन्दी अर्थ

दिशाएँ पूरित थीं ।२६। उस महाव गिरि पर का बन इधर-उधर विचरण करती हुई अरण्य देवताओं के चरणों में लगे हुए महावर के रस से बहू भूतल चरणों के चिहनों से अङ्कित हो रहा या ।२७। सङ्गीत के मघुर स्वरों से समन्वित-मयूर-मयू रियों के शुण्ड अपनो पंखों को फॅलाकर कहीं पर

English

On the southern side of the Meru and to the north of the Nisadhaj there is an ancient eternal Rose*applc tree named Sudariana.

अध्याय १९

श्लोक 50

शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः ।विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः

śālmalastu samudreṇa surodena samāvṛtaḥ / vistarācchālmalasvaiva same na tu samantataḥ

हिन्दी अर्थ

आनन पूर्वक नृत्य कर रहें थे

English

The height of that nobte*souled lordly tree is one thousand and one hundred Yojanas. Everywhere it touches the firmament on all sides.

अध्याय १९

श्लोक 51

उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः ।यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत

uttareṣu tu dharmajñādvīpeṣu śṛṇuta prajāḥ / yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata

हिन्दी अर्थ

'रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनों दधे । शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेद्रियः

English

As they fall on the ground* these fruits make a loud sound. The juice of the fruits ofthat Jambu (Rose apple) tree flows as a river.

अध्याय १९

श्लोक 52

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः ।सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः

kuśadvīpaṃ pravakṣyāmi caturthaṃ tu samāsataḥ / surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे । भृगूपदिष्टमार्गेण भक्तघा परमया' युतः ।

English

This river circumambulates the Meru and penetrates into the ground deep down at the root of the Jambu tree. The delighted (inhabitants) of llavrta always drink the juice of the Jambu.

अध्याय १९

श्लोक 53

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः ।सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत

śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ / saptaiva ca girīṃstatra varṇyamānānnibodhata

हिन्दी अर्थ

पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप । अनिकेतः सः वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः

English

The auspicious juice of the fhiits of the respective representative trees of all the subcontinents is hailed by all.

अध्याय १९

श्लोक 54

कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः ।द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः

kuśadvīpe tu vijñeyaḥ parvato vidrumaśca yaḥ / dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvataḥ

हिन्दी अर्थ

परशुराम की तपश्चर्या १४३

English

Sefa, Vasuki> Takfaka—(yes) all the serpents (live) on the Nifadha. The thirtythree (groups of) Devas (gods) authorised to partake of the shares in the Yajfta» sport about on the Mahimeru.

अध्याय १९

श्लोक 55

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः ।चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः

tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ / caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ

हिन्दी अर्थ

रिपून्निजित्य कामादीनूमिषट्क॑ विधूय च

English

The Siddhas and the Brahmanical sages devoid of impurities live on the Nila full ofVaidurya (Lapis Lazuli). It is mentioned that the mountain Sveta belongs to the Daityas and the DAnavas.

अध्याय १९

श्लोक 56

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः ।मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्

ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ / mandā iti hyapā nāma mandaro dāraṇādayam

हिन्दी अर्थ

वशीचकार पवनं प्राणायामेन देहगम् ।

English

In the midst of the Himalayan ridges, there it a

अध्याय १९

श्लोक 57

तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः ।उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

teṣāmantaraviṣakaṃbho dviguṇaḥ pravibhāgataḥ / udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः

English

There is a great splendid divine park on its banks called Caitraratha. On that mountain lives Manibhadra along with his followers. He is the ruthless lord of the armies of Yak$as. He is surrounded by the Guhyakas.

अध्याय १९

श्लोक 58

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् ।पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ samṛtam / pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram

हिन्दी अर्थ

वशीचकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः ।

English

The description of mount Kailiia though a poetic one, shows that the Puripa writer was conversant with the topographical features of the M&nasa-sarovara basin.—vide M. All. cp.cit., p -58.

अध्याय १९

श्लोक 59

सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः ।एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः

saptamaṃ kapilaṃ nāma sarve te varṣa bhāvakāḥ / eteṣu devagandharvāḥ prajāstu jagadīśvarāḥ

हिन्दी अर्थ

ऐसे अनेक परम मनोरथ हृश्यों से परिपूर्णे उसःहिमवान् भिरि पर एक आश्रम अपना बनाकर सतिमातों में परभश्जे छ राम ने तपस्या करने का मन में विचार किया था ओर बह तपश्चर्या करने के लिये शाकों तथा मूलों के आहार करने बाला होकर नियत इन्द्रियों वाला बन गया था ।२६। उसने

English

For understanding the Pur&];ac presentation of the ancient river- System, the following points are to be noted:

अध्याय १९

श्लोक 60

विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः ।न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च

viharanti ramante ca hṛṣyamāṇāstu sarvaśaḥ / na teṣu dasyavaḥ saṃti mleccha jātaya eva ca

हिन्दी अर्थ

देवेश भगवान् शङ्कुर को अपने मन में विनिवेशित करके तपस्या की थी । भुगुमुनि ने जी भो मार्ग बताया था उसी के अनुसार वह परमाधिक भक्ति से युक्त हो गया थ! ।३० ये नृप ! उसने एक निछ मन से देवेश्वर की पूजा की थी । वर्षा काल में भो वह बिना कहीं पर आश्रयः ग्रहण किये हुए खुले

English

Unless mentioned otherwise all the r e f ere n ce s are to M. All's of ParJaar.

अध्याय १९

श्लोक 61

गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा ।तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा

gauraprāyo janaḥ sarvaḥ kramācca mriyate tathā / tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhūtapāpāśivā tathā

हिन्दी अर्थ

में तप करते लगा था और शिशिर ऋतु में भी जल में स्थित रहा करता ।३१। ग्रीष्म में पाँच अग्नियों के मध्य में बैठा रहता था । इस रीति से राम फे तप किया था ओर चिरकाल वह तपश्चर्या को यी। जिसमें षद् ऊर्मियों का विधूनन करके काम क्रोध-लोभ-मोह आदि शत्र ओं को भली भांति जीत

English

On its bank is the great park named Dcv&raoya which is devoid of sorrow. On that mountain lives Maiidhara the Yak?a of good self-control. He is surrounded by the Guhyakas who arc gentle and highly virtuous.

अध्याय १९

श्लोक 62

पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा ।अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः

pavitrā saṃtatiścaiva vidyuddaṃbhā mahī tathā / anyāstābhyo 'parijñātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

लिया था ।३२। जितने भी शीत-उष्ण आदि दन्द हैं इनसे उसकी बुद्धि उद्ब- चित नहीं होतो 'थी ओर बह ताप के दोषों से कमो व्याकुल. भी नहीं होता था । यों और नियमों के द्वारा उसका देह परम शुद्ध था तथा वह बहुत हो समाहित रहता था ।३३१ उसके देइ में जो वायु था उसको उसने भ्राणा-

English

At its foot is (he highly divine, splendid and charming lake named Bindusara. It has golden sandy bed.

अध्याय १९

श्लोक 63

अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः

abhigacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ / ghṛtodena kuśadvīpo bāhyataḥ parivāritaḥ

हिन्दी अर्थ

दामों के द्वारा अपने-वश में कर लिया था। वह महान् मुनि मौनधारी- पदुमासन को जीत लेने बाला और परम स्थिर चित्त वाला था ।३४। प्रत्या- हार में तत्पर रहकर उसने अपनी समस्त इन्द्रियों को अपने वश में कर लिया था। आल्मवाब् उस राम ने धारणाओं के द्वारा परम चड-चल तथा

English

The lake Sailoda seems to be the Wular lake which once covered the whole of Kashmir valley. The river Siloda Is the Jhelum which still Dows through it and runs towards the west between the Indus and the Sutlej (the Caku and SiU in the Purina)—-M. Ali.

अध्याय १९

श्लोक 64

विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु ।इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः

vijñeyaḥ sa tu vistārātkuśadvīpasamena tu / ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśadvīpasya kīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

अमथन शोल बलवान् मन को भी स्थिर कर लिया था जो कभी भो साधा- रण या काबू में नहीं आया करता है

English

Gaura. Hiramaya and Soma (mentioned later in v.27 and in V&.P.) are the Tibetan ranges north of Kailftsa and are called now Tanglha, Aling Kangri and Nychenthangla—M. Ali. ( ).

अध्याय १९

श्लोक 65

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः

kraiñcadvīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ param / kuśadvīpasya vistārāddviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

श्ब्र ब्रह्माण्ड पुराण

English

Bindutara can be explained in two ways;

अध्याय १९

श्लोक 66

घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः ।तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः

ghṛtodakasamudro vai kraiñca dvīpena saṃyutaḥ / tasmindvīpe nagaśreṣṭhaḥ kraiñcastu prathamo giriḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम् ।

English

The divine river Tripathagi (the Gangi) (lit. the river with three courses) was at the outset established there as the deity* That river originating from the foot-hills of Soma flows in seven channels.

अध्याय १९

श्लोक 67

क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

kraiñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ / andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्थांतःकरणो मैत्रः सवंबाधाविबजितः

English

Golden sacrificial posts studded with jewels have been scattered there. Sakra performed a sacrifice there along with all the Devas and attained Siddhi(spiritual enlightenment).

अध्याय १९

श्लोक 68

दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः ।द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

divāvṛtaḥ paraścāpi dvivido girisattamaḥ / dvividātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

चितयामास देवेशं ध्याने हष्ट वा जगद्गुरुम् ।

English

Sanctifying the heaven and the firmament, the celestial river fell on the head of Bhava (god 8iva) and got blocked up by means of his Yogic Maya.

अध्याय १९

श्लोक 69

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः

puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ / ete ratnamayāḥ sapta kraiñcadvīpasya parvatāḥ

हिन्दी अर्थ

आकालावधि सोऽतिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत् ।

English

Being impeded smilingly by Bhava (Siva), the river goddess mentally thought of hurling down Sankara.

अध्याय १९

श्लोक 70

बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः ।परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः

bahupuṣpaphalopetanānāvṛkṣalatāvṛtāḥ / paraspareṇa dviguṇā vistṛtā harṣavarddhanāḥ

हिन्दी अर्थ

जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमतीषया

English

Art the three ways Gaoga its three stages?

अध्याय १९

श्लोक 71

वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत ।क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastānnibodhata / kraiñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ

हिन्दी अर्थ

चितयामास तद्रूपं देवदेवस्य भागेवः ।

English

Hence that river b BhIrathl. It joined the salt sea. All these seven (channels, rivers) sanctify the sub-conti¬ nent named Hima.

अध्याय १९

श्लोक 72

मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते ।उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः

manonugātparaścoṣṇastṛtīyaṃ varṣamucyate / uṣṇātparaḥ pīvarakaḥ pīvarādandhakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यान के द्वारा राम ने देवों के भी देवेश्वर भगवान् शकूर का: दर्शन प्राप्त कर दिया था उसक। अन्तःकरण परम स्वस्थ था तथा वह सबका मित्र और समस्त बाधाओं से रहित था।३६। इन जगद्गुरु को ध्यान में देखकर उसने देवेश्वर का चिन्तन किया था । वह अपने ध्येय प्रभु में अब-

English

M. All. ( ) tdantifica NftUnl, Hredini and Pavani—the east- flowing riven—with the Yangtse, Mekong and Salween, the rivers flowing to the west. vb. the Slti, the Cak>us and the Sindhu vrith the Yarkand, the Shyok and the Indus, while the southern river BhSgiratJ is the GaAgS. De however identifies Sita with the Jaaartes ( ) and the Cakius with the Oxus or Amudaria ( ).

अध्याय १९

श्लोक 73

अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः ।मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

andhakārātparaścāpi munideśaḥ smṛto budhaiḥ / munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थित चित्त और आत्मा वाला था । उसकी इन्द्रियां और देह निश्चल ये ।३७। वह् अपने काल की अवधि तक निर्वात स्थान में दीपक के समान वहाँ पर स्थित रहा था । वह अपी बुद्धि से देवदेव का जप तथा व्यान करता हुआ यहाँ पर स्थित था ।३। उस अमेय आत्मा बाले ने सब भावों में स्थित

English

The river Cakfus flows over the following clintes viz. Clnamarus, the Talas> the Camasamulikas, the Bhadras, the Tusaras, the Lamy&kas, the Bahiavas, the Pa(as and the Khaiai. Then it falls into the sea.

अध्याय १९

श्लोक 74

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः ।तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः

siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprayo janaḥ smataḥ / tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣa smṛtāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वर की आराधना की थी । इसके अनन्तर उस प्रभु का चिन्तन किया था जो फल रहित रूप है--ईश्वर और जो निरंजन है ।३६। जो परम ज्योति स्वरूप अचिन्तनीय-योगियों के द्वारा ध्यान करने के योग्य ओर सर्वोत्तम है। जो नित्य शुद्ध, सदा शान्त-इन्द्रियों की पहुँच से परे और उपसा से रहित

English

The scholarly Kauberaka (son of Kubera) of great self-control stays onHiraoyairhga (Golden Peak). He practi¬ ses the performance of Yajflas. He is very great and valorous and his strength and splendour cannot be measured.

अध्याय १९

श्लोक 75

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ।ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā / khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

है) जो केवल आनन्द के स्वरूप वाला अबल ओर समस्त चर और अचर में व्याप्त है ।४०। ऐसे देवों के देर्वै के उस रूप का उस भार्गव ने है राज शाहूल ! बहुत समय ध्यान किया या औरे बह सोऽहं भाव में समन्वित हो गया था अर्थात् ध्येय और ध्याता की एक रूपता हो गयी थी

English

The prosperity of the residents of the mountain should also be known in the same manner. In regard to virtue, love and wealth each is double than the former (?)

अध्याय १९

श्लोक 76

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः ।अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः

tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ / abhigacchanti tāḥ sarvā vipulāḥ subahūdakāḥ

हिन्दी अर्थ

तपस्विनं तदा राममेकाग्रमनसं भवे ।

English

Noted as Lake SayanS or NSga in other Purias is the Lake NAk Tso' whidi with Paogong Tso forms an extensive water-iheetMAlL ].

अध्याय १९

श्लोक 77

क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु ।आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु

kraiñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍaudakena tu / āvṛtaḥ sarvataḥ śrīmānkraiñcadvīpasamena tu

हिन्दी अर्थ

रसस्येकांतनिरतं नियतं शंसितब्रतम् ॥

English

Modem Lake Chakmakdn. the aouree of the Wdsaa river which flows west in the land of Gandhanras. It is in the Wakhan region that Meru and Nisadba come doeeat to each odwr. Ali. ( ).

अध्याय १९

श्लोक 78

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः ।तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः

plakṣadvīpādayo hyete samāsena prakīrttitāḥ / teṣāṃ nisargodvīpānāmānupūrvyeṇa sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महांतः शंसितव्रताः

English

In the sub-continentsKimpuru etc., the lord does not shower rains. Excellent rivers flow here with waters that pierce through the ground.

अध्याय १९

श्लोक 79

न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि ।निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै

na śakyo vistarādvaktuṃ divyavarṣaśatairapi / nisargo yaḥ prajānāṃ tu saṃhāro yaśca tāsu vai

हिन्दी अर्थ

भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकंडवः ।

English

The following three mountains of great knotty ridges extend towards the east. They are immersed under the briny sea. They are the $abha, the Dundubhi and the great moun* tain Dhumra.

अध्याय १९

श्लोक 80

शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् ।शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्

śākadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha niścayāt / śṛṇudhvaṃ tu yathātathyaṃ bruvato me yathārthavat

हिन्दी अर्थ

दूरादेव महांतस्ते पुष्यभ्षेत्रनिवासिनः ॥

English

The mountains of great lofty cliffs—the Candra, the Kaka and the Droa extend towards the north. In the nor¬ thern end they are immersed under the salt sea.

अध्याय १९

श्लोक 81

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः ।परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः

kraiñcadvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ / parivārya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

गरीयं सर्वलोकेषु तपोऽग्रघ' ज्ञानमेव च ।

English

Its breadth is twice the breadth of Krauncha-dvipa; it stands surrounding the ocean of curd-whey.

अध्याय १९

श्लोक 82

तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः ।कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः

tatra puṇyā janapadāścirāttu mriyate janaḥ / kuta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ

हिन्दी अर्थ

श्री बसिष्ठजी ने कहा--उस समय में भगवान् शिव में एकाग्र मन बाले--एकान्त में एक निष्ठ होकर निरत रहने बाले--नियत और शंसित द्रत से युक्त उस तपस्वो राम का श्रवण करके तप से निधूत कल्मण वाले ऋषियों ने जो ज्ञान और कर्मों में वृद्ध महान् और शंसित ब्रत वाले ये सभी

English

There the countries are holy and people die only after a long time; how then famine, and where fear of old age and disease?

अध्याय १९

श्लोक 83

तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः ।रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु

tatrāpi parvatāḥ śabhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ / ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

हिन्दी अर्थ

दर्शन की इच्छा वाले हुए थे देखने की इच्छा से समन्वित वे सब कुतुहल वाले वहाँ पर आये ये। है राजन् ! वे सब मझानू आत्मा वाले उस राम कै परम श्रेष्ठ तप का वर्णत करने वाले ये ।३। बड़े-बड़े मुलियों के द्वारा संमत भृमु -अतरि-क्रतु--जावालि-बामदेव और मृकण्डु सब उस राम की

English

There too are seven white mountains adorned with jewels, mines of gems, and rivers; hear their names from me.

अध्याय १९

श्लोक 84

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate / prāgāyataḥ sa sauvarṇo hyudayo nāma parvataḥ

हिन्दी अर्थ

प्रशसा'करने नाले थे ।४ तपस्या का तपन करने वाले उस राम के आश्रय में सब समागत हुए थे । ये सब बहुत महान् और पुण्य क्षेत्र के निवास करने बाले बहुत ही दूर से बहाँ आये ये ।५॥ समस्त लोकों में यह तप बहुत बड़ा उत्तम है और ज्ञान भी है। इस रीति से उन सब ने उसके तप की प्रशंसा

English

The first is called Meru, joined with divine sages and Gandharvas; extending east, golden, the mountain named Udaya.

अध्याय १९

श्लोक 85

वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च ।तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः

vṛṣṭyarthaṃ jaladāstatra prabhaṃvati ca yānti ca / tasyāpareṇa sumahāñjaladhāro mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

की थी और फिर'वे समो अपने-अपने आश्रम को चले गये ये ।६। है जूपों

English

Clouds there come and go for rain. West of it is the great mountain Jaladhara,

अध्याय १९

श्लोक 86

यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ।ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह

yato nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam / tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha

हिन्दी अर्थ

१४४ अहण्ड पुराण में श्र७ ! इस प्रकार से तपश्चर्या में प्रवु होते हुए राम के ऊपर भगवाय् शिव बहुत ही प्रसन्‍न चित्त वाले हो गये वे

English

from which Vasava always takes the supreme water; from that rain arises in the rainy season among creatures here.

अध्याय १९

श्लोक 87

तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् ।रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

tasyottare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitam / revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ

हिन्दी अर्थ

जिज्ञासुस्तस्य भगवान् भक्तिमात्मनि शङ्करः ।

English

North of it is Raivataka, where always established is the star Revati in heaven, an ordinance made by the Grandfather.

अध्याय १९

श्लोक 88

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः ।तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल

tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ / tasmācchyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila

हिन्दी अर्थ

है राजन् ! भगवान् शंकर आत्मा में उसकी भक्ति के बिषय में जानने की इच्छा याले होकर पशुओं के व्याध का रूप धारण करके उस राम के समीप में गये थे ।७। तब ख्याघ के स्वरूप का वर्णन किया जाता है--वह पिसे हुए अङ्जन के ढेर के समान कृष्ण वर्ण वाला था। उसके बड़े और

English

West of it is the great mountain called Shyama, from which formerly these creatures became dark.

अध्याय १९

श्लोक 89

तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः ।तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः

tasyāpareṇa sumahānnājato 'stagiriḥ smṛtaḥ / tasyāpare cāṃbikeyo durgaśailo mahāgiriḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाल वर्ण के नेत्र यये--बह् शरःओरःचाप धारण किये हुए था--लम्बे कद वाला तथा वच्च के.समात सख्त शरीर वाला और युवा था ॥६। उस शबाय के बाहु-कन्धे' और ठोड़ी ऊँचे ये तथा उसके माथे के केश और मूछें पिङ्गल वर्णके थे । वह् मांस,-वि्र और वसा (चर्वी) की गन्ध वाला था अर्थात्

English

West of it is the great Ajata-Astagiri, remembered; west of that Ambikeya, Durgashaila, the great mountain;

अध्याय १९

श्लोक 90

अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः ।केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः

aṃbikeyātparo ramyaḥ sarvauṃṣadhisamanvitaḥ / kesarī kesarayuto yato vāyuḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

उसके शरोर से बुरी गन्ध आ रही थी । बह सभी प्राणियों को हिसा करने बाला था ॥१०। काँटों के समुदाय के "निरन्तर स्पशे करते रहने से बहुत से क्तों के. होने'कारण -उसका शरीर रूषित था । वह रुधिर के सहित अनेक आंस के टुकड़ों को चबा रहा था) ११।-मांस के भार से जोकि उसके दोनों

English

beyond Ambikeya the lovely, with all herbs, Kesari with filaments, from which the wind, the Prajapati, (arises).

अध्याय १९

श्लोक 91

उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् ।द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्

udayātprathamaṃ varṣaṃ mahāttajjaladaṃ smṛtam / dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

ओर खदा हुआ था. उसकी गरदन कुछ नीचे को. ओर. शुकी हुई थी ॥ बहुत

English

From Udaya the first varsha is remembered as the great Jalada; the second of Jaladhara as Sukumara.

अध्याय १९

श्लोक 92

रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् ।अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्

raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya ca maṇīvakam / astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram

हिन्दी अर्थ

बड़े वेग से युक्त तेजी के साय चलने से. वृक्षों के समूह को वह हिलाताः हुआ बल रहा था ।१२१ वह पदों से गमन करने वाले पर्वत के समान'ही उस स्थल पर उपस्थित हो'गया था । बह'पुष्पों से समन्वित उस सरोबर के तट पर समागत हुआ था ।१३ा उसने किसी वृक्ष की जड़ में उस'मांस कैःभार'

English

Of Raivata, Kaumara; of Shyama, Manivaka; of Asta too, the auspicious varsha is to be known as Kusumottara.

अध्याय १९

श्लोक 93

अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् ।द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च

ambikeyasya modākaṃ kesarasya mahādrumam / dvīpasya parimāṇaṃ tu hrasvadīrghatvameva ca

हिन्दी अर्थ

को उतार कर रख दिया था और कुछ क्षणों के लिए बहां पर उसनेःवृक्ष की छाया का आस्रय ग्रहण किया था

English

Of Ambikeya, Modaka; of Kesara, Mahadruma; the measure of the continent is small and long.

अध्याय १९

श्लोक 94

क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः ।शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः

kraiñcadvīpena vikhyātaṃ tasya keturmahādrumaḥ / śāko nāma mahotsedhastasya pūjyā mahānugāḥ

हिन्दी अर्थ

रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां विदधेंऽजलिम् ।

English

It is famed as the Krauncha-dvipa; its banner is the great tree called Shaka, of great height, whose great followers are worshipped.

अध्याय १९

श्लोक 95

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः ।नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा

tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ / nadyaścāpi mahāpuṇyā gaṅgāḥ saptavidhāstathā

हिन्दी अर्थ

ईशोऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुकीरुधः ।

English

There the holy countries are joined with the four varnas, and the very holy rivers, the Ganga, are sevenfold:

अध्याय १९

श्लोक 96

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या ।इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā / ikṣuśca veṇukā caiva gabhastiḥ saptamī tathā

हिन्दी अर्थ

उस महाच् भयङ्ुर स्वरूपबान शकर ने वहाँ थर सरोवर के तट पर ध्यान में बेठे हुए उस भृगु नन्दन को देखा था । इसके उपरान्त वह बहुत शीघ्र उठकर उस राम के समीप में आ गया था ।१५। उसने राम के लिये वाण और चाप से युक्त करों से अळ्जलि की थी और जल से परिपूर्ण मेध

English

Sukumari, Kumari, Nalini, Venuka, Ikshu, Venuka and Gabhasti the seventh.

अध्याय १९

श्लोक 97

नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः ।सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः

nadyaścānyāḥ puṇyajalāḥ śītatoyavahāḥ śubhāḥ / sahasraśaḥ samākhyātā yato varṣati vāsavaḥ

हिन्दी अर्थ

के समान परम गम्भीर स्वर से उस भृगु'शादू'ल से कहात्था जोकि स्वर पवेत कीं गुहाओं में फैल गया था । मैं तोष-अचर्ष व्याध हूँ ओर इसी महान बन में: निवास" किया” कस्ता हूँ ॥१६-१७॥ इस स्थल के समस्त आणी औरं वनस्पतियोंका मैं स्वामी है । अनेक जीवों के मांस का भोजन करने-वाला

English

There are thousands of other rivers, holy, auspicious, and bearing cool waters, which are replenished wherever Indra showers down rain.

अध्याय १९

श्लोक 98

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च ।शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः

na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca / śakyaṃ vai parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ

हिन्दी अर्थ

१४६ श्रह्माष्ड पुराण

English

It is impossible to recount the names or even the dimensions of those holy and excellent rivers.

अध्याय १९

श्लोक 99

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ।शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te / śāṃśapāyanavistīrṇo dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

कै समचित और आत्मा वाला है और यहाँ पर समचरण किया करता हूँ ।९८ा मैं सब प्राणियों के सांथ समान व्यवहार करने बाला हूँ और मेरे कोई भी माता-पिता आदि नहीं हैं। मैं कहों पर भो अभक्ष्य-अगम्य और अपेय आदि वेस्तुओं में स्वतन्त्रता से उनका सेवन करने वाला हूँ ।१९। कृत्य और

English

The joyous people of those lands ever drink of those rivers; that dvipa, abounding in milk, is shaped like a discus.

अध्याय १९

श्लोक 100

नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः

nadījalaiḥ praticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ / sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ

हिन्दी अर्थ

अकत्ता व्य कार्यों की विधि में मेरी कुछ भी विशेषता वाली बुद्धि नहीं है । किसी के भी निवास स्थान पर मैं अभिगमन करने वाला नहीं हूँ ।२०। इन्द्र के भी बल से मैं नहीं डरता हूँ-इसमें लेशमात्र भो संशय नहीं है। सभी लोग इस वात को भली भांति जानते हैं कि यह स्थल मेरे ही आश्रय वाला

English

It is overspread with the waters of rivers and with mountains resembling clouds, rich in manifold minerals and embellished with gems and coral.

अध्याय १९

श्लोक 101

नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि ।वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्

nagaraiścaiva vividhaiḥ sphītairjanapadairapi / vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān

हिन्दी अर्थ

है अर्थात् यहाँ पर केवल मैं ही रहा करता हूं

English

It is filled with diverse cities and flourishing provinces, with trees laden with flowers and fruits, and it abounds everywhere in wealth and grain.

अध्याय १९

श्लोक 102

क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः ।शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः

kṣīrodena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ / śākadvīpasya vistārātsamena tu samaṃntataḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येष मम वृत्तान्तः कार्स्न्येन कथितस्तव

English

It is encompassed on all sides by the ocean of milk, which is coextensive with Shaka-dvipa all around.

अध्याय १९

श्लोक 103

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः ।वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः

tasmiñjanapadāḥ puṇyāḥ parvatāḥ saritaḥ śubhāḥ / varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

उद्यतोऽन्यत्र वा गंतु' किं वा तव चिकीधितम्

English

Within it are holy provinces, mountains, and auspicious rivers; those seven lands are remembered as fully furnished with the four castes and stages of life.

अध्याय १९

श्लोक 104

न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् ।धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः

na saṃkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ kvacit / dharmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

कोऽयमेव दुराधषंः सजलांभो दनिस्वनः ।

English

There is no intermixture of castes and stages of life anywhere among them; and since righteousness is never transgressed, the people enjoy unbroken happiness.

अध्याय १९

श्लोक 105

न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः ।विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्

na teṣu lobho māyā vā hīrṣāsūyākṛtaḥ kutaḥ / viparyayo na teṣvasti kālātsvābhāvikaṃ param

हिन्दी अर्थ

कि तु मे महतीं शंकां तनुरस्य तनोति वै ।

English

Whence could greed, deceit, malice, or envy arise among them? There is no inversion of the natural order of time in that land.

अध्याय १९

श्लोक 106

करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः ।स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्

karāvāptirna teṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍyakāḥ / svadharmeṇaiva dharma jñāste rakṣanti parasparam

हिन्दी अर्थ

उवाच शनकेव्यार्ध वचनं सूनृताक्षरम्

English

There is no exaction of taxes, no punishment, and none deserving punishment; knowing dharma, they protect one another by means of their own duty alone.

अध्याय १९

श्लोक 107

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् ।एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्

etāvadeva śakyaṃ vai tasmindvīpe prabhāṣitum / etāvadeva śrotavyaṃ śākadvīpanivāsinām

हिन्दी अर्थ

इस कारण से मेरी अनुमति के बिना यहाँ पर कोई भी नहीं आया करता है। यही मेरा वृत्तान्त है जो पूर्णतया तुम्हारे सामने मैंने कह दिया है।२२। और अब आप अपना पूरा हाल तात्विक रूप से मुझे बतलाइए । आप कौन हैं--किस कारण से यहाँ पर समागत हुए हैं और किस प्रयोजन

English

Thus much alone can be declared regarding that dvipa; thus much alone is to be heard concerning the inhabitants of Shaka-dvipa.

अध्याय १९

श्लोक 108

पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत ।पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः

puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata / puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ

हिन्दी अर्थ

की सिद्धि के लिये यहाँ पर समधिष्ठित हो रहे हैं? अथवा यहाँ से किसी अन्य स्थान में जाने के समुद्यत हैं अथवा आपकी कया करने की इच्छा है ।२३। श्री वसिष्ठ जी ने कहा--जब उसके द्वारा इस प्रकार से कहा गया तो महान् द्यूति से सम्पन्न राम ने हँसकर एक क्षण के लिए चुप होकर कुछ

English

I shall now describe Pushkara, the seventh dvipa; listen. The ocean of milk is encompassed on the outside by Pushkara-dvipa.

अध्याय १९

श्लोक 109

शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः ।पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः

śākadvīpasya vistārāddviguṇena saṃmatataḥ / puṣkare parvataḥ śrīmāneka eva mahāśilaḥ

हिन्दी अर्थ

नीचे की ओर मुख करके चिन्तन किया था ।२४। उसने अपने मन में विचार किया था कि यह दुराधषं कौन है जिसकी ध्वनि सजल - मेघ के सहश है और अधिक सुस्पष्ट अर्थ वाले पदों से युक्त वाणी बोलता है।२५। इसका वपु मेरे हृदय में बहुत अधिक णका समुत्पन्न कर रहा है । यह विजातीय

English

It is twice as extensive as Shaka-dvipa on every side. In Pushkara there is but a single glorious mountain, a mighty mass of rock,

अध्याय १९

श्लोक 110

चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः ।द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्

citrairmaṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālaiḥ samucchritaḥ / dvīpasya tasya pūrvarddhe citrasānuḥ sthito mahān

हिन्दी अर्थ

है और नीच जाति का समाश्रय पाकर भी इसका शरीर शर की ही भांति परम रमणीय है ।२६। इस तरह से चिन्तन करते हुए उसको परम शुभ निमित्त हो रहे थे जो भूमि में --देह में अपने अभोष्ट अथं के लिये पूर्ण रूप से प्रदानः करने बाले थे ।२७। इसके अनन्तर उस भृगु कुल में श्रेष्ठ ने मन

English

uplifted with variegated peaks made of gems and with clusters of crags; the great mountain of many-coloured ridges stands in the eastern half of that dvipa.

अध्याय १९

श्लोक 111

स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्

sa maṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ / urddhaṃ caiva catustriṃśatsahasrāṇi mahītalāt

हिन्दी अर्थ

से बहुत बार विचार करके धीरे से उस व्याध से सूनृत अक्षरों वाले. बचन

English

It extends for twenty-five thousand yojanas across, and rises thirty-four thousand yojanas above the surface of the earth.

अध्याय १९

श्लोक 112

द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः ।स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

dvīpardhasya parikṣiptaḥ parvato mānasottaraḥ / sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ

हिन्दी अर्थ

तपसा सर्गलोकेशं भक्त् या च नियमेन च ।

English

The mountain Manasottara is cast around the half of the dvipa; standing near the shore, it rises aloft like the new moon.

अध्याय १९

श्लोक 113

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ / tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

हिन्दी अर्थ

तिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलम् ॥

English

It is raised fifty thousand yojanas upward and is equally broad, perfectly circular on every side.

अध्याय १९

श्लोक 114

स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः ।एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः

sa eva dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ / eka eva mahāsāraḥ sanniveśo dvidhā kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

भक्तानुकंपी भगवान्यावत्प्र्यक्षतां हरः ॥

English

That same earth-bearing mountain Manasa stands also in the western half of the dvipa; though a single great mass, its circuit is disposed in two portions.

अध्याय १९

श्लोक 115

स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

svādūdakenodadhinā sarvataḥ parivāritaḥ / puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo 'sau samantataḥ

हिन्दी अर्थ

स्तरनिवासमुपायातस्तपस्वी च तथाः मुनिः

English

It is encompassed on all sides by the ocean of sweet water, which extends everywhere to the same measure as Pushkara-dvipa.

अध्याय १९

श्लोक 116

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ ।अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले

tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau / abhito mānasasyātha parvatasya tu maṇḍale

हिन्दी अर्थ

२४ . अह्याण्ड पुराण

English

In that dvipa two holy and auspicious regions are remembered, lying in the zones on either side of the mountain Manasa.

अध्याय १९

श्लोक 117

महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् ।त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते

mahāvītaṃ tu yadvarṣa bāhyato mānasasya tat / tsyaivābhyantareṇāpi dhātakīkhaṇḍamucyate

हिन्दी अर्थ

आपका कल्याण हो--मैं जमबब्नि का पुत्र. नाम से मैं भार्गव राम है।इस समय में मैं अपने गुरुदेव के आदेश से यहाँ पर तपश्चर्या का.समा- चरण करने के ही लिए आया हूँ ।२६। तपस्यान्भक्ति ओर: नियम से-इस पर्णत पर सर्वलोकेश्वर की आराधना करने को चिरकाल कें लिये मैंसमुः

English

The region outside Manasa is the varsha named Mahavita, and that which lies within it is called Dhataki-khanda.

अध्याय १९

श्लोक 118

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः ।अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः

daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvati mānavāḥ / arogāḥ sukhabāhulyā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

हिन्दी अर्थ

द्यत हुआ हूँ।३०। इस कारण से सर्वेश्वर-सबकीं रक्षा करने वांले--अभय के देने वाले-समस्त पापों के दमन करने वाले--अपने भक्तों पर वात्सल्य रखने वाले तीन नेत्रों से समन्वित भगवान् शक्कर को मैं प्रसन्त करूंगा

English

Men there live for ten thousand years, free from sickness and full of happiness, endowed with the perfection that is born of the mind.

अध्याय १९

श्लोक 119

मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् ।अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः

masasāyuśca rūpaṃ ca tasminvarṣadvaye smṛtam / adhamottamā na teṣvasti tulyāste rūpaśīlataḥ

हिन्दी अर्थ

मैं इस सरोवर के तट पर स्थित आश्रम में नियम से समुपाश्रित हुआ हूँ ।३२। अपने भक्तों पर अनुकम्पा करने बाले भगवान् शङ्कुर जब तक प्रत्यक्ष मुझे दर्शन नहीं देते हैं तब तक मैं यहीं पर स्थित रहैगा--यदी मेरा विचार है।३३। इस कारण से आप यहाँ से नहीं जाते हैं तो मेरें अपने कृत्य में और

English

In those two varshas the span of life and the comeliness of form are the same for all; there are none inferior or superior among them, for they are equal in beauty and in character.

अध्याय १९

श्लोक 120

न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा ।निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः

na tatra dasyurdamako nerṣyāsūyā bhayaṃ tathā / nigraho na ca daṇḍo 'sti na lobho na parigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

नियम में हानि होती है ।३४। अथवा यों समझ लीजिए कि मैं अन्य देश से आया हुआ आपका एक अतिथि हूँ अतएव भक्ति से मैं आपका माननीय होता हूँ । मैं आपके ही अपने निवास स्थल में उपगत हो गया हूँ जो कि मैं एक तपस्वी तथा मुनि हूँ

English

There is no robber there, no deceiver, no jealousy, malice, or fear; there is neither restraint nor punishment, neither greed nor hoarding of possessions.

अध्याय १९

श्लोक 121

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च ।वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः

satyānṛtaṃ na tatrāsti dharmādharmauṃ tathaiva ca / varṇāśramau vā vārtā vā pāśupālyaṃ vaṇikpathaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वत्संनिधौ निवासो मे भवेत्पापाय केवलम् ।

English

There is neither truth nor falsehood there, nor righteousness and unrighteousness; neither castes and stages of life, nor agriculture, cattle-tending, or the merchant's trade.

अध्याय १९

श्लोक 122

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च ।वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते

trayī vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā śilpameva ca / varṣadvaye sarvametatpuṣkarasya na vidyate

हिन्दी अर्थ

परित्यज्य सुखी भूया लोकयोरुभयोरपि

English

The threefold Veda, the science of chastisement, service, and the crafts — all these do not exist in the two varshas of Pushkara.

अध्याय १९

श्लोक 123

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते ।उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च

na tatra varṣaṃ nadyo vā śītoṣṇaṃ vāpi vidyate / udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन् किमिदमत्यर्थं समीपे वसति मम।

English

There is no rainfall there, nor rivers, nor cold and heat; there are no plants springing from the ground, nor waters descending from mountain torrents.

अध्याय १९

श्लोक 124

उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा ।सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः

uttarāṇāṃ kurūṇāṃ ca tulyakālo janastathā / sarvarttususukhastatra jarākramavivarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

परिगर्हयसे येन'कृतघ्नस्येव सांग्रतम् ४३९

English

The people there have a span of life equal to that of the Uttara Kurus; they are happy in every season and untouched by the onset of old age.

अध्याय १९

श्लोक 125

इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च ।आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः

ityeṣa dhātakīkhaṇḍe mahā vīte tathaiva ca / ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

कि मयापकृतं लोके भवतोऽन्यस्य वा क्वचित्

English

Thus has the entire arrangement of Pushkara been proclaimed in due order, in Dhataki-khanda as well as in Mahavita.

अध्याय १९

श्लोक 126

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः ।विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ / vistārānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya samena tu

हिन्दी अर्थ

अनागस्कारिणं दांतं कोऽवमन्येत नामतः

English

Pushkara is encompassed by the ocean of sweet water, equal in extent to the full circuit of Pushkara itself.

अध्याय १९

श्लोक 127

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः ।द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः

evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ / dvīpasyānantaro yastu sāmudrastatsamastu saḥ

हिन्दी अर्थ

आपके समीप में मेरा निवास होना केवल पाप के ही लिए होगा और आपका भी मेरे निकट रहना भविष्य में असुख देने वाला हीं होंगा' अर्थात् मेरे समीप में रहने से आपको भी कष्ट ही होगा ।३६। ऐसे आप मेरे आश्रम के समीय में इधर-उधर घूमने-फिरने के चक्र काटने को त्यागंकेर

English

Thus the seven dvipas are encircled by the seven oceans; the ocean that comes after each dvipa is equal in extent to that dvipa.

अध्याय १९

श्लोक 128

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् ।अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः

evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt / apāṃ caiva samudrekātsāmudra iti saṃjñitaḥ

हिन्दी अर्थ

आप भी दोनों लोकों में सुखी होइते ।३७। वसिष्ठ जी ने कहा-- उस राम के इन बचनों का श्रवण करके वह रोध से लाल नेत्रों को करके रक्त नेत्रों वाले भृगु श्रेष्ठ से यह उत्तर देते हुए कहा ।३८। है हान् ! मेरे समीप भें रहने की आप इतनी अधिक अब क्यों बुराई कर रहे हैं जसे कोई कृतघ्न किया

English

Thus should the successive enlargement of the dvipas and the oceans be understood; and because it is replete with waters, the sea is named samudra.

अध्याय १९

श्लोक 129

विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः ।तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः

viśantirnivasaṃtyasminprajā yasmāccaturvidhāḥ / tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

करता है ।३९। मैंने इस लोक में आपका अथवा कहीं पर अन्य किसी को कया अपकार किया है ? जो पाप या अपराध नहीं करने वाला है उसका नाम से ही कौन अपमान किया करता हैं अर्थात् ऐसा तो कोई भी करता है ।४०। है श्रेष्ठ थिप्र ! यदि आपको मेरा समीप में रहना हटाना है और मैरा

English

Because the fourfold classes of beings enter and dwell within it, it is called a varsha, since it bestows happiness upon the people.

अध्याय १९

श्लोक 130

ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने ।रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै

ṛṣa ityeṣa ramaṇe vṛṣaśaktiprabandhane / ratiprabadhanātmiddhaṃ varṣaṃ tatteṣu tena vai

हिन्दी अर्थ

देखना--सोय में बात्तालाप और एक जगह पर साथ रहना भी दूर करना है तो भायुष्मान् आपको इसी समय में इस आश्रभ से अपसरण कर जाना चाहिए। मैं तो बुमुझित है और अपने निवास स्थान का परिश्याग करके कहाँ पर जाऊँगा

English

It is called varsha also in the sense of delight and the exercise of procreative vigour, for it fosters the pleasures of love among those who abide therein.

अध्याय १९

श्लोक 131

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा ।प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे

śuklapakṣe candravṛddhyā samudraḥ pūryate sadā / prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate 'stamite khage

हिन्दी अर्थ

स्वाधिकासं परित्यज्य भवता चोदितः कथम् ।

English

In the bright fortnight the ocean ever fills as the moon waxes; when the moon wanes in the dark fortnight, the waters diminish as the luminary declines.

अध्याय १९

श्लोक 132

आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते ।तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते

āpūryamāṇo hyudadhiḥ svata evābhipūryate / tathopakṣīyamāṇe 'pi svātmanyevāvakṛṣyate

हिन्दी अर्थ

व्याघजाति रिकं राः सर्व॑सतत्वभयावहा।

English

The ocean, when it fills, is filled of itself; and when it wanes, it is drawn back into itself alone.

अध्याय १९

श्लोक 133

उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा ।महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा

ukhāsthamagnisaṃyogādudriktaṃ dṛśyate yathā / mahodadhigataṃ toyaṃ svata udricyate tathā

हिन्दी अर्थ

खलकर्म रता नित्यं धिक्कृता सर्वजंतुभिः॥

English

Just as water placed in a pot upon the fire is seen to swell up through contact with the flame, so the water within the great ocean increases of itself.

अध्याय १९

श्लोक 134

अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च ।उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

anyūnānatiriktāṃśca varndvatyāpo hrasaṃti ca / udayāstamaye tvindau pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

हिन्दी अर्थ

तस्यां जातोऽसिः पापीयान्सर्वंप्राक्षिविहिसकः ।

English

Without any real loss or excess, the waters wax and wane with the rising and setting of the moon in the bright and dark fortnights.

अध्याय १९

श्लोक 135

क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ।दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च

kṣayavṛddhatvamudadheḥ somavṛddhikṣayātpunaḥ / daśottarāṇi pañcaiva hyaṅgulāni śatāni ca

हिन्दी अर्थ

१५० । बअह्माण्ड पुराण

English

The increase and decrease of the ocean follow the waxing and waning of the moon, to the measure of five hundred and ten finger-breadths.

अध्याय १९

श्लोक 136

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु ।द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः

apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ sāmudrīṇāṃ tu parvasu / dvirāpkatvātsmṛtā dvīpāḥ sarvataścodakāvṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसपेसि ।

English

The rise and fall of the ocean's waters are observed on the days of the full and new moon; and the dvipas are so called because water lies on both sides of them, for they are everywhere surrounded by water.

अध्याय १९

श्लोक 137

उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते ।अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

udakasyāyanaṃ yasmāttasmādudadhirucyate / aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

यया त्वं कंटकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्

English

Since it is the resting-place of waters, the ocean is called udadhi; hills are without joints or ridges, while mountains are named parvatas after their jointed crests.

अध्याय १९

श्लोक 138

प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते ।शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः

plakṣadvīpe tu gomedaḥ parvatastena caucyate / śālmaliḥ śālmale dvīpe pūjyate sumahāvrataiḥ

हिन्दी अर्थ

आपने अपने स्थान को जो कि आवास का स्थल है मुझे कैसे प्रेरित किया है? मैं तो यहाँ से विशेष दूरी पर नहीं जाऊंगा ।४३। आपको ही अन्य स्थान में चले जाना चाहिए अथवा इच्छा से यहाँ पर स्थित रहिए । मैं तो इस स्थान से किसी भी श्रकार से भेजा नहीं जा सकता. हूँ

English

In Plaksha-dvipa stands the mountain Gomeda, from which the land takes its renown; in Shalmala-dvipa the Shalmali tree is worshipped by men of great vows.

अध्याय १९

श्लोक 139

कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते ।क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह

kuśadvīpe kuśastaṃbastasyanāmnā sa ucyate / kraiñcadvīpe giriḥ kaiñco madhye janapadasya ha

हिन्दी अर्थ

बसिछ जी ने कहा--उस शबर वेषधारी के इस वचन का श्रवण करके वह भृगु कुल के उद्वहन करने वाले राम को कुछ क्रोध आ गया था और हे राजन्! राम ने उससे यह वावय फिर कहा था ।४५। यह व्याध की जो जाति है बह बहुत ही क्रूर है और समस्त ध्राणियों को भय देने बाली है ।

English

In Kusha-dvipa there is a clump of Kusha grass, and by its name that dvipa is called; in Krauncha-dvipa stands the mountain Krauncha in the midst of the land.

अध्याय १९

श्लोक 140

शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः

śākadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate / nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatratyaiḥ sa namaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

यह जाति नित्य ही दुष्ट कर्मों के करने बाली होती है और सभी जन्तुओं द्वारा यह धिककृत है ।४६। उसी व्याध जाति में तुमने जन्म ग्रहण किया है अत: आप समस्त प्राणियों की हिसा करने बाले अधिक पापी हैं । है दुष्ट बुद्धि वाले ! बह् आप सुजनों के द्वारा कैसे नहीं परित्याग करने के योग्य

English

In Shaka-dvipa stands the Shaka tree, and by its name the dvipa is called; in Pushkara-dvipa stands the banyan tree, reverently saluted by those who dwell there.

अध्याय १९

श्लोक 141

महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः

mahādevaḥ pūjyate tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ / tasminni vasati brahmā sādhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

होते हैं ? ।४७। इस कारण से अपने आपको विशेष हीन जाति वाला समश कर यहाँ से शीक्ष ही अन्य किसी स्थानमें चले जाओ । इस विषय में अधिक सोच विचार करने की आवश्यकता नहीं करनी चाहिए ।४८। अपने शरीर के परित्राण करने की दया से मेरे समीप में नहीं आते हो क्योंकि आपको

English

There Mahadeva worships Brahma, the lord of the three worlds; Brahma, the lord of creatures, dwells in that land together with the Sadhyas.

अध्याय १९

श्लोक 142

उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः ।स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः

upāsaṃte tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ / sa tatra pūjyate caiva deverdevotamotamaḥ

हिन्दी अर्थ

कण्टक आदि की व्यथा है उसको आप सहन नहीं कर रहे हैं। अपने दुःख के ही समान दूसरे प्राण धारियों का दुःख हुआ करता है

English

The thirty-three gods, together with the great sages, worship him there; he is adored as the most excellent among the excellent gods.

अध्याय १९

श्लोक 143

जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च ।द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै

jaṃbūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca / dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kramatastu vai

हिन्दी अर्थ

अहिंसा सवंभूतानिमिति धर्म: सनातनः

English

From Jambu-dvipa onward, the manifold excellences of the people proceed and increase in due order in all those dvipas;

अध्याय १९

श्लोक 144

सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च ।आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः

sarvaśo brahmavaryeṇa satyena ca damena ca / ārogyayuḥpramāṇābhyāṃ pramāṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

क्षणाद्ध॑मपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितः ।

English

by reason of their continence, truthfulness, and self-restraint, their health and the measure of their life are doubled in each succeeding dvipa.

अध्याय १९

श्लोक 145

एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् ।गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः

etasminpuṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayam / gopāyati prajāstatra svayaṃbhūrjaḍa paṇḍitāḥ

हिन्दी अर्थ

विरुद्धाचरणो नित्यं धर्म द्विट् को लभेच्च शम् ॥ ५५.

English

In this Pushkara-dvipa, the Self-born One himself protects the people dwelling in the two varshas that have been mentioned, O learned sages.

अध्याय १९

श्लोक 146

ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः

īśvaro daṇḍasudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ / sa viṣṇoḥ sacivo devaḥ sa pitā sa pitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

उसी भाति से समस्त ध्राणधारियों को अपने प्राण परम प्रिय हुआ करते हैं-ऐसा ही अपने मन में समझ लो । आप जिनका हनन किया करते हैं उनकी भी व्यथा इसी प्रकार से हुआ करती है और अन्य प्रकार की नहीं होती है ।५०। प्राणिमात्र की हिसा न करना ही सनातन अर्थात् सदा से चले

English

The Lord, uplifting his staff of chastisement, is Brahma, the lord of the three worlds; he is the minister of the god Vishnu, he is the father, and he is the grandsire of all.

अध्याय १९

श्लोक 147

भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् ।षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा

bhojanaṃ cāprayatnena tatra svayamupasthitam / ṣaḍrasaṃ sumahāvīryaṃ bhuñjate tu prajāḥ sadā

हिन्दी अर्थ

आने वाला घमं है। इसके विरुद्ध कार्यों का समाचरण करना ही नित्य सत्पुरुषों के द्वारा बुरा माता जाता है ।५१। अपने प्राणों की. अभिरक्षा के ही लिए हम सब शरीर धारियों का हनन किया करेंगे । फिर आगे क्यों नहीं सतपुरुषों में निन्दा को प्राप्त होंगे ।५२। है अधम पुरुष ! इस कारण से

English

And food of six flavours, exceedingly invigorating, presents itself there of its own accord, without any effort; the subjects partake of it always.

अध्याय १९

श्लोक 148

परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् ।स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्

pareṇa puṣkarasyārddhe āvṛtyāvasthito mahān / svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭya tam

हिन्दी अर्थ

आप बहुत णी ही यहाँ से चले जाओ । तुम्हारे द्वारा किए कृत्यों के दोष से मेरे कायं की कोई हानि नहीं होगी ।५३। यदि आप स्वयं ही यहाँ से नहीं गमन करते हैं तो मं बलपूर्वक भी स्पष्टतया तुम्हारै अपसपं की बुद्धि समुत्पन्न कर देता हैं ।५४। है पापात्मत् ! यहाँ पर आधे क्षण भी आपकी

English

Beyond Pushkara stands the great ocean of sweet water, Svadudaka, encompassing it all around on every side.

अध्याय १९

श्लोक 149

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः ।काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा

pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ / kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvāhyekaśilopamā

हिन्दी अर्थ

संस्थिति अच्छी नहीं है। विरुद्ध आचरण वाला धर्मे का द्वेषी ऐसा कौन है जो सदा कल्याण को प्राप्त किया करता है अर्थात् ऐसा कोई भी नहीं होता है ।५५। श्री जसिष्ठजी ने कहा--राम के ऐसे बचनों को सुनकर मन में बहुत प्रसन्न होते हुए भी वे स्वरूपधारी भगवान् शंकर क्रुद्ध के ही समान उस

English

Beyond it is seen the great expanse where the worlds are established; there lies a golden land, twice as large, everywhere like a single slab of rock.

अध्याय १९

श्लोक 150

तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः ।प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

tasyāpareṇa śailaśca paryāsātpasmiṇḍalaḥ / prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

राम से यह वचन बोले ये

English

Beyond that land is a mountain of circular extent, partly luminous and partly dark; it is called Lokaloka, the boundary of the world and the region beyond.

अध्याय १९

श्लोक 151

आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् ।योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः

ālokastasya cārvaktu nirālokastataḥ param / yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ samṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा तेन तेऽ्रुना ।

English

On the side facing the worlds there is light, and beyond it lies the lightless region; its height is remembered as ten thousand yojanas.

अध्याय १९

श्लोक 152

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः ।आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः

tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ / āloko lokavṛttistho nirāloko hyalaukikaḥ

हिन्दी अर्थ

धुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः

English

Its breadth upon the earth is the same, and it moves at will; the luminous portion abides within the sphere of the worlds, while the lightless portion is otherworldly.

अध्याय १९

श्लोक 153

लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः ।लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः

lokārddhe saṃmitā lokā nirālokāstu bāhyataḥ / lokavistāramātraṃ tu hyalokaḥ sarvato bahiḥ

हिन्दी अर्थ

विरुद्धलोकाचरणः शंभुस्तस्य वितुष्टये ।

English

The worlds are measured to its inner half, and the lightless region lies outside; the Aloka region extends all around beyond, equal in extent to the expanse of the worlds.

अध्याय १९

श्लोक 154

परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः ।आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति

paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtastu saḥ / ālokātparataścāpi hyaṇḍamā vṛtya tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

१५२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

It is bounded on all sides and enveloped by water; and beyond Aloka, the cosmic Egg stands enclosing everything.

अध्याय १९

श्लोक 155

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ।भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī / bhūrloko 'tha bhuvarllokaḥ svarloko 'tha mahastathā

हिन्दी अर्थ

संपूजकोऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा

English

Within the Egg are these worlds and the earth with its seven continents — Bhurloka, Bhuvarloka, Svarloka, and Maharloka likewise.

अध्याय १९

श्लोक 156

जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः ।एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः

janastapastathā satyametāvāṃllokasaṃgrahaḥ / etāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva yaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।

English

Janaloka, Tapoloka and Satyaloka — this is the entire collection of the worlds; this much alone is to be known, and whatever is beyond is the utmost limit of the worlds.

अध्याय १९

श्लोक 157

कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः ।आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्

kuṃbhasthāyī bhavedyādṛvapratīcyāṃ diśi candramāḥ / āditaḥ śuklapakṣasya vapuścāṇḍasya tadvidham

हिन्दी अर्थ

ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज ।

English

As the moon stands in the western quarter at the beginning of the bright fortnight, such is the shape of the Egg.

अध्याय १९

श्लोक 158

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः ।तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः

aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ / tiryagūrdhvamadho vāpi kāraṇasyāvyayātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

मैं यह सब कुछ मानता हूँ तथापि आपका ऐसा निश्चय कि भगवान् शङ्कर का वर्शन प्राप्त करूंगा यह सब व्यर्थे है । कहाँ तो प्रथम ज्ञानी हैं-- कहाँ भगवांस् देवों के देव शम्भु हैं तथा कहाँ उनको प्राप्त करने के लिए यह तुम्हारी तपस्या है ? अर्थात् भगवान् शम्भु के प्रत्यक्ष करने के लिए कहीं

English

Of such Eggs there are known to be crores upon thousands, extending horizontally, above and below, belonging to the Cause, the imperishable Self.

अध्याय १९

श्लोक 159

धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः ।दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्

dharaṇaiḥ prākṛtaistattadāvṛtaṃ prati saptabhiḥ / daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparam

हिन्दी अर्थ

अत्यधिक ज्ञान ओर विशेष तपस्या होनी चाहिए क्योंकि ये साधारण साधन से प्राप्त होने ठाले नहीं हैं । आपकी साघना सर्वधा अकिडित्चल्कर है ।५७। है भूक! इसःसमय में इस तप के द्वारा आप क्यों क्लेशित' हो रहे हैं ? यह निश्चय है कि इस तरह से मिच्याप्रवृत्ति वाले आपसे भगवान् शकूर कभी

English

Each Egg is enveloped by seven natural sheaths, each exceeding the one within it tenfold, and they mutually sustain one another.

अध्याय १९

श्लोक 160

परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् ।अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः

parasparāvṛtāḥ sarve utpannāśca parasparam / aṇḍasyāsya samantāttu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ

हिन्दी अर्थ

भीं सन्तुष्ट नहीं होगे ।५८। है सुदुर्मते ! शम्भु तो लोक के आचरण के सर्वेथां विदेद्ध हैँ। उनकी विशेष तुष्टि के लिए तुमको" छोड़कर कौन अबुद्ध 'ऐसी कृष्ट तपस्या किया करता हैँ अर्थात् ऐसा कोई भी'नहीं करता है।५९।'और' अथवा मैं आज गया और यह बिना ही संशय के युक्त है। पूज्य और पूजनं

English

All of them are mutually enveloped and mutually produced; and all around this Egg is established the ocean of dense water.

अध्याय १९

श्लोक 161

समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति ।बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्

samantāttu vanodena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭati / bāhyato ghanato yasya tiryagūrddhvaṃ tu maṇḍalam

हिन्दी अर्थ

कीं विधि "में भगवान् णम्भु का और आपका सङ्गम है ।६०।आपके'दवारा उनकी पूजा करना युक्त है। वे ही समस्त भुवन में रत हैं। उनकी भली भाँति पूजा करने वाले आप भी योग्य हैं-इसमें कोई संशय नहीं है

English

The Egg stands sustained on all sides by those dense waters; beyond the dense mass, its sphere extends horizontally and upward.

अध्याय १९

श्लोक 162

धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा ।अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः

dhāryamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate yattu tejasā / ayoguḍanibho vāhnaḥ samantā nmaṇḍalākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त लोकों. के पिता यह परमेष्ठी ब्रह्माजी के शिर का छेदन करके शम्भु ने फिर ब्रह्म हत्या प्राप्त की थी ।६२। है द्विज ! ब्रह्महत्या से अभिभूत शम्भु ने प्रायः आपको उपदेश दिया है कि ऐसा करें । यदि ऐसा नहीं है तो आप इस रीति से कंसे कर रहे हैं

English

That sphere of water stands sustained all around by fiery energy; the fire is like a ball of iron, spherical in form on every side.

अध्याय १९

श्लोक 163

समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति ।घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति

samantāddhanavātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati / ghanavātaṃ tathākāśo dadhānaḥ khalu tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

तप सिद्धिरनृप्राप्ताः कालेनारुपीयसा मुने

English

It stands sustained all around by the dense wind; and the ether, in like manner, supports the dense wind.

अध्याय १९

श्लोक 164

भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् ।महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते

bhūtādiśca tathā kāśaṃ bhūtādiścāpyasau mahān / mahāśca so 'pyanantena hyavyaktena tu dhāryate

हिन्दी अर्थ

श्रायोऽद्य मातरं हत्वा सर्वेलोकिनिराकृत: ।

English

Bhutadi, the principle of ego, supports the ether, and Mahat, the great principle, supports Bhutadi; and Mahat is sustained by the infinite, the unmanifest.

अध्याय १९

श्लोक 165

अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च ।अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्

anantamaparivyaktaṃ daśadhā sūkṣmameva ca / anantama kṛtātmānamanādinidhanaṃ ca yat

हिन्दी अर्थ

तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवत्त॑से

English

That infinite, unmanifest one is subtle in ten ways, endless, self-existent, without beginning and without end.

अध्याय १९

श्लोक 166

अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् ।नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्

anityaṃ parato 'ghoramanālaṃbamanāmayam / naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭamanāvṛtam

हिन्दी अर्थ

गुरस्त्रोब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च । तपश्श्ररसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति १

English

Beyond it, it is terrible, supportless, and free from all affliction, removed by many thousands of yojanas and enveloped by nothing.

अध्याय १९

श्लोक 167

तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् ।देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्

tama eva nirālokamamaryyādamadaiśikam / devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjitam

हिन्दी अर्थ

पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि सत्यपिः। मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृति:

English

It is darkness itself, lightless, boundless, without divisions of space, unknown even to the gods, and devoid of all activity.

अध्याय १९

श्लोक 168

तमस्ॐते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् ।मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्

tamasoṃte ca viśyātamākāśānte hyabhāsvaram / maryādāyāmanantasya devasyāyatanaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

अहिंसालक्षणो घर्मो 'लोकेषु यदि ते मतः । स्वहस्तेन कथ्थ राम मातरं कृत्तवानसि

English

It is renowned as lying at the end of darkness and at the end of ether, lustreless — the great abode of the infinite Lord at His boundary.

अध्याय १९

श्लोक 169

त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः ।महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः

tridaśānāmagamyaṃ tatasthānaṃ divyamiti śrutiḥ / mahato devadevasya maryādā yā vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

कृत्वा मातूवघं घोरं सवंलोकविगहितम् ।

English

That divine region is inaccessible even to the thirty-three gods — so declares the sacred tradition; it is the fixed boundary of the great Lord of lords.

अध्याय १९

श्लोक 170

चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः ।ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः

candrādityāvadhastāttu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ / te lokā ityabhihitā jagatasca na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वं पुनर्ामिको भूत्वा कामतोऽन्यान्विनिदसि

English

The worlds celebrated by the wise as extending up to the moon and the sun are called the Lokas, and they constitute the universe, without doubt.

अध्याय १९

श्लोक 171

रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये ।सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः

rasātalatalāḥ saptasaptaivorddhvatalāśca ye / saptaskandhastathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

मैं ऐसा मानता हूँ कि अब भगवान् रुद्र के तादाम्त्य के संयोग से सिद्धि को प्राप्त हो गये हैं) है मुने ! यह सिद्धि की प्राप्ति बहुत ही थोड़े समय में हो जायगी।६४।१बह६धा आप आज अपनी माता का हतन करके सभी लोगों के द्वारा निराइत.हो गये हैं और तपस्या के करने के बहाने से

English

The seven nether regions beginning with Rasatala and the seven upper worlds, the seven courses of the wind, together with the abode of Brahma, O twice-born ones —

अध्याय १९

श्लोक 172

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः ।प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः

āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ / pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ

हिन्दी अर्थ

इस. निजेन वत में सबसे तिसादर पाकर भ्रवृत्त हो गये हैं ।६५। गुरनस्वी र ब्रह्महत्या से समुत्पन्न पातक के दूर करने के लिए ही आप तपश्चर्या का समाचरण कर रहे हैं सो.ब्रह पालक इस तप से कभी भी विनष्ठ,नहीं "होता है ॥६६। अन्य अकार के किये हुए पातकों के निश्चित रूप से प्रायश्चित

English

from Patala up to heaven, within this range moves the fivefold course of beings; this is the measure of the universe, this ocean of worldly existence.

अध्याय १९

श्लोक 173

अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः ।विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता

anādyantāṃ vrajantyeva naikajātisamudbhavāḥ / vicitrā jagataḥ sā vai prakṛtirbrahmaṇaḥ sthitā

हिन्दी अर्थ

भी हैं । आप यह सभझ्ष लेवें कि जो माता से द्रोह करने वाले हैं कहीं भी उनके पालकों का प्रायश्चित नहीं हैं ।६६। है राम ! यदि आपको यह सम्सत है कि अहिसा..के लक्षण वाला धर्म है जो कि सभी लोकों में माना गया. है तो फिर आपने ही-अपने ही हाय से अपनी माता को केसे काट दिया था?

English

Creatures born of many species wander through it endlessly, without beginning; such is the wonderful Prakriti of Brahman, established in the universe.

अध्याय १९

श्लोक 174

यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः ।अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः

yaccaiha daivikaṃ vātha nisargaṃ bahuvistaraḥ / atīndriyermahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

।६5। समस्त ल्लोकों-में परमाधिक निन्दित घोर माता का वध करके-फ़िरं बड़े घामिक बनकर अपनी इच्छा से अन्य लोगों को निशेष निन्दा कर. रहें हैं।६६।.इस अमोघ-अपने दोष को देखते हुए भी उसको नहीं जानते हैं और हँस रहे हैं। मै.तो .इख दूसरों के दोषों के विशेना को पर्याप्त नहीं मानता

English

Whatever is divine here, or of nature, its vast extent is not perceived even by the illustrious Siddhas who have transcended the senses.

अध्याय १९

श्लोक 175

पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा ।मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः

pṛthivyaṃbvagnivāyūnāṃ nabhasastamasastathā / mānasasya tu dehasya anantasya dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

१५४ ( ब्रह्माण्ड पुराण

English

Of earth, water, fire, wind, ether and darkness, and of the cosmic body of the infinite Lord, O best of the twice-born —

अध्याय १९

श्लोक 176

क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते ।अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते

kṣayo vā pariṇāmo vā anto vāpi na vidyate / ananta eṣa sarvatra evaṃ jñāneṣu paṭhyate

हिन्दी अर्थ

स्वधर्म यद्यहं त्यक्त्वा वर्तोयमकुतो भयम् ।

English

there is no decay, no transformation, and no end whatsoever; He is infinite everywhere, and thus it is recited in the scriptures of knowledge.

अध्याय १९

श्लोक 177

तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने ।यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः

tasya coktaṃ mayā pūrva tasminnāmānukīrtane / yaḥ padmanābhanāmnā tu tatkārtsnyena ca kīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

तहि गहय मां कामं निरूप्य मनसा स्वयम्

English

Of Him I have spoken already, in the recitation of His names, where He who bears the name Padmanabha, the lotus-navelled one, has been glorified in full.

अध्याय १९

श्लोक 178

स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ।भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले

sa eva sarvatra gataḥ sarvasthāneṣu pūjyate / bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale

हिन्दी अर्थ

मातापितृसुता दीनां भरणायैव केवलम् ।

English

He alone is present everywhere and is worshipped in all regions — on the earth and in Rasatala, in the ether, in the wind, and in fire.

अध्याय १९

श्लोक 179

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः ।तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः

arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ / tathā tamasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वधर्मादामिषेंणाहं सङ्रुटुम्बो दिनेदिने ।

English

In all the oceans and in heaven likewise, without doubt, and in the darkness too, this one of great splendour alone is to be known.

अध्याय १९

श्लोक 180

अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः ।सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः

anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī janārdanaḥ / sarvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादिः पोषणम्।

English

The great Yogin Janardana, whose limbs are apportioned in many ways, the Lord of all worlds, the mighty one, is worshipped in manifold forms in every world.

अध्याय १९

श्लोक 181

एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् ।आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः

evaṃ parasparotpanna dhāryante ca parasparam / ādhārādheyabhāvena vikārāste 'vikāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

तदेव तेन कर्ततव्यमापद्मपि कथंचन

English

Thus mutually produced, they are mutually sustained in the relation of supporter and supported; they are modifications, yet themselves unmodified.

अध्याय १९

श्लोक 182

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् ।परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्

pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam / parasparadhikāścaiva praviṣṭāste parasparam

हिन्दी अर्थ

यदि मैं अपने घम का त्याग कर अकुतोभय अर्थात् निर्भीकता वाला होते हुए बरताव करूँ तो स्वयं मन से निरूपण करके मुझे इच्छा पूर्वक निन्दित कहिए ।७१। मैं तो अपने माता-पिता और पुत्र आदि के भरण- पोषण के ही लिए केवल अपने धर्मं के कारण ही प्राणियों का वध निया

English

Earth and the other elements are modifications, mutually bounded, each exceeding the other, and mutually interpenetrating.

अध्याय १९

श्लोक 183

यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः ।प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्

yasmātsṛṣaṭāstu te 'nyonyaṃ tasmātsthairyamupāgatāḥ / prāgāsannaviśeṣāstu viśeṣo 'nyaviśeṣaṇāt

हिन्दी अर्थ

करता है ।७३। अपने ही धमे होने से प्रतिदिन अपने कुट्म्ब का भरण मांस से किया करता हैं और यह भी मेरी वृत्ति पहिले ही विधाता ने बना दी है

English

Because they are mutually produced, they have attained stability; formerly they were without distinction, and distinction arose from mutual specification.

अध्याय १९

श्लोक 184

पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते ।गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः

pṛthivyādyāstu vādyantāparicchinnāstrayastu te / guṇopacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

जाता है उतने ही प्राणियों का मैं हनन किया करता हूँ । इससे भी अधिक मैं हनन करूँ तो मैं पाप से युक्त होऊंगा ।७४। जितने मॉस से सबका पोषण होते उतने ही प्राणियों के घात करने से हम लोग कभी भी निन्दित नहीं होते हैं। यह सबका विचार करके ही आप मेरी निन्दा करें या प्रशंसा

English

The elements beginning with earth are delimited from one another; their delimitation is determined in particular by the accumulation of their qualities.

अध्याय १९

श्लोक 185

शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते ।भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता

śeṣāṇāṃ tu paricchedaḥ saukṣmyānneha vibhāvyate / bhūtebhyaḥ paratastebhyo vyālokā sā dharā smṛtā

हिन्दी अर्थ

करें ।७५। अच्छा हो या बुरा ही जिसका जो कर्म पहिले ही विधोता ने बना दिया है वही कमं किसी भी प्रकार से आपत्काल में भी उसे करना चाहिए ।७६। अब आप स्वयं अपनी ही बुद्धि से मेरे कमं में जो भी अन्तर हो उसका

English

The delimitation of the rest is not conceived here owing to their subtlety; beyond the elements, that which extends is remembered as the supporting expanse.

अध्याय १९

श्लोक 186

भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः ।पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु

bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ / pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu

हिन्दी अर्थ

६ शेवास्त्र की शाति ) धर

English

The elements are everywhere delimited within the ether, just as smaller vessels are contained within a great vessel.

अध्याय १९

श्लोक 187

भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् ।तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः

bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt / tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ

हिन्दी अर्थ

निरूपण कर लीजिए । मैं तो सब प्रकार से मित्र आदि के भरण पोषण के ही काये में निरत रहा करता हूँ

English

They exist deficient in one another, through mutual dependence; so too, the divisions within the ether are held to be contained one within another.

अध्याय १९

श्लोक 188

कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु ।यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते

kṛttnānyetāni catvāri hyanyonyasyādhikāni tu / yāvadetāni bhūtāni tāvadutpattirucyate

हिन्दी अर्थ

तस्मादलं ते तपसा निष्फलेन भृगूद्वह

English

All these four are each greater than the preceding; so long as these elements exist, so long is production said to take place.

अध्याय १९

श्लोक 189

तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः ।प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते

tantunāmiva saṃtāro bhūteṣvantargato mataḥ / pratyā khyāya tu bhūtāni kāryotparttina vidyate

हिन्दी अर्थ

सुखमिच्छसि चेत्त्यक्त्वा कायक्लेशशकरं तपः ।

English

Like the interweaving of threads in a fabric, their mutual penetration within the elements is held to be; apart from the elements, the production of effects does not exist.

अध्याय १९

श्लोक 190

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते ।कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः

tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryyātmakāstu te / kāraṇātmakāstathaika syurbhedā ye mahadādayaḥ

हिन्दी अर्थ

अब अपने कर्मों की ओर हष्टिपात करिए । आपने अपने परम वृद्ध पिता का परित्याग कर दिया है और अपनी आपको जन्म देकर अपने स्तनों के दुग्ध से पोषण करने बाली माता का विहनन कर दिया है। यह बुरे से बुरा कमं करके भी आप परम धाभिक बनकर तपश्चर्या करने के

English

Therefore the differentiated entities, being of the nature of effects, are held to be limited; and those divisions which are of the nature of causes, such as Mahat and the rest, are similarly reckoned.

अध्याय १९

श्लोक 191

इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः ।सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः

ityeṣa saṃniveśo vai mayā prokto vibhāgaśaḥ / saptadvīpasamudrāḍyo yāthātathyana vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

लिए यहाँ पर समागत हो गये हैं ।७८। जो लोग उनके मूल फे जाता हैं उनको विस्पष्ट दर्शन होता है। यह जिह्वा से कहकर वचनों के द्वारा समी- हित. करने का विषय यहाँ पर नहीं है ।७६। मैं तो आपका सम्पूर्ण आचरण भली भांति जानता हूँ ओर मुझे पूर्ण उसका शान है। है भृगुद्दद इस

English

Thus has this arrangement been declared by me in detail, O twice-born ones — the Egg with its seven continents and oceans, exactly as it truly is.

अध्याय १९

श्लोक 192

विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि ।वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः

vistarānmaṇḍalāścaiva prasaṃkhyānena caiva hi / vaiśvarūpradhānasya pariṇāmaikadeśikaḥ

हिन्दी अर्थ

कारण से यह आपका तप निष्फल है । इसे व्यथं मत करो ।८०। भाई अपना सुख चाहते. हो तो इस काया को बलेशित करने वाले तप का त्याग कर दोजिए । है राम ! अब आप किसी भी अन्य स्थान में चले जाइए जहाँ पर कि कोई भी मनुष्य आपको न जान सकें

English

In extent and in detail, by enumeration, this is but a partial account of the transformations of Him whose principal form is the universe itself.

अध्याय १९

श्लोक 193

अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् ।एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्

adhiṣṭhitaṃ bhagavatā yasya sarvamidaṃ jagat / evaṃbhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparam

हिन्दी अर्थ

१२६ अह्याष्ड पुराण

English

All this universe is presided over by the Lord; thus the seven groups of constituents are established, mutually interpenetrating.

अध्याय १९

श्लोक 194

एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् ।एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे

etāvānsaṃniveśastu mayā śakyaḥ prabhāṣitum / etāvadeva śrotavyaṃ saṃniveśe tu pārtheve

हिन्दी अर्थ

इन्द्रो वहिनयेमो घाता वरुणो वा धनाधिपः ।

English

This much of the arrangement I have been able to describe; this much alone is to be heard regarding the disposition of the universe, O king.

अध्याय १९

श्लोक 195

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् ।तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे

sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparam / tāstvahaṃ parimāṇena naṃ saṃkhyātumihotsahe

हिन्दी अर्थ

ईशानस्तपनो ब्रह्मा वायुः सोमो गुरुगुहः ॥

English

But these seven Prakritis mutually sustain one another; their measure I cannot venture to reckon here.

अध्याय १९

श्लोक 196

असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा ।तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्

asaṃkhyātāḥ prakṛtayastiryyagūrddhvamadhastathā / tārakāsaṃniveśaśca yāvaddivyānumaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

अनुभावेन जालिस्ते हुदि शंकां तनोति मे ॥

English

The Prakritis are innumerable, extending horizontally, upward and downward; and so too is the arrangement of the stars, reaching as far as the divine celestial sphere.

अध्याय १९

श्लोक 197

पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः ।अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः

paryyā yasanniveśastu bhūmestadanu maṇḍalaḥ / ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kṛthivyā vai vicakṣaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

मायावी भगवान्विष्णुः श्रयते पुरुषोत्तमः ।

English

Thus has been described, in due order, the arrangement of the earth and the sphere that follows it. Now, O discerning ones, I shall set forth what lies above the earth.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brahmanda Purana — Chapter 19

ब्रह्माण्डपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.