Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
14
अध्याय 14 / 156

Book 1 - Adhyaya 14

75 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ75 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १४

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे कालसद्भाववर्णनं नाम त्रयोदश्ॐऽध्याय सुत उवाच अथान्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ।तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde kālasadbhāvavarṇanaṃ nāma trayodaśoṃ'dhyāya suta uvāca athāntareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha / tulyābhimāninaḥ sarve jāyante nāmarūpataḥ

हिन्दी अर्थ

अनूपास्तु डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवंतयः ।

English

In all the Manvantaras of the past and the future, all the subjects are bom with similar identification in regard to names and forms.'

अध्याय १४

श्लोक 2

देवाश्चाष्टविधा ये च तस्मिन्मम्वन्तरे ऽधिपाः ।ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः

devāścāṣṭavidhā ye ca tasminmamvantare 'dhipāḥ / ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyaprayojanāḥ

हिन्दी अर्थ

निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथारतंगणो शकाः ।

English

The year, laid to be of five souls (vide V.i 19), is again divided into six divisioAS according to season (ffiu).

अध्याय १४

श्लोक 3

महर्षिसर्गः संक्रान्तो वंशं स्वायंभुवस्य तु ।विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्य मानं निबोधत

maharṣisargaḥ saṃkrānto vaṃśaṃ svāyaṃbhuvasya tu / vistareṇānupūrvyā ca kīrtya mānaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

खपप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः

English

This IS the main thesu of the Purfiga. This chapter deab with Punmk coonogrhy. It tttociates the names of continents (Afhii) %vitb the dcscea* daats of Svftyambhuva Manu. For similar dcscripiion vide A. , KP.I.40 Bh. P.V 16.1-26, Mt.P.U2, 121, 122.

अध्याय १४

श्लोक 4

मनोः स्वायंभूवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः ।यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना

manoḥ svāyaṃbhūvasyāsan daśa pautrāstu tatsamāḥ / yairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā

हिन्दी अर्थ

उत्तमों के दशाण॑-भोज-किव्किन्धकन्तोशल-कोशप--त्रोपुर--लैंदिशः -तुहुण्ड--वर्ब र-षद्पुर--नेषध-- अनूप -- तुण्डिके र--बी तिहो क-- अब स्ति' यें सब जनपद विन्ध्य गिरि के ऊपर' निवास करने वाले हैं इसके आगेः मैं उन देशों का वर्णन कखेंगा जो पर्वतो का आशयत ग्रहण 'करकेःनिवासः

English

The Devas who are of eight types are the overlords in that Manvantara. The sages and the Manus—alt of them serve the same purpose.

अध्याय १४

श्लोक 5

ससमुद्रा करवती प्रतिवर्षं निवेशिता ।स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तथा

sasamudrā karavatī prativarṣaṃ niveśitā / svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvamādye tretāyuge tathā

हिन्दी अर्थ

किया'करतें हैं ।६४-६६। निहीर-हंसमार्ग-कुपथन्त ङ्कणन्शक-अपः प्रावरण ऊदे हुङवैक-तिगर्त-मण्डलनकिरात-्तामर-ये समस्त देश' पर्ेतों के ऊपर' समाश्रय लेने वाले हैं। ऋषियों ने भारतवर्ष में चार युगों का होना वतन लाया था । प्रथम कृतयुग अर्थात् सत्ययुग हैः-दूसरा' त्ेता;- तीसरा द्वापरः

English

Kimya that extremely fortunate daughter of Kar- dama the Prajipati, bore unto Priyavrata heroic sons endowed with their own progeny.*

अध्याय १४

श्लोक 6

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायंभुवस्य तु ।प्रजा सत्त्वतपोयुक्तैस्तैरियं विनिवेशिता

priyavratasya putraistaiḥ pautraiḥ svāyaṃbhuvasya tu / prajā sattvatapoyuktaistairiyaṃ viniveśitā

हिन्दी अर्थ

और चौथा तिष्यःहै। इन सबका निसगे ऊपर सेहीं सम्पूर्ण मैं आपको

English

The race of Priyavrata:

अध्याय १४

श्लोक 7

प्रियव्रतात्प्रजोपेतान् वीरान्काम्यान्व्यजायत ।कन्या सा तु महाभाग कर्दमस्य प्रजा पतेः

priyavratātprajopetān vīrānkāmyānvyajāyata / kanyā sā tu mahābhāga kardamasya prajā pateḥ

हिन्दी अर्थ

६ ब्रह्माण्डः पुराण

English

Priyavrata crowned seven of them in seven-continents as kings with due religious rites. Understand them as well as those continents.

अध्याय १४

श्लोक 8

कन्ये द्वे दश पुत्राश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते शुभे ।तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश

kanye dve daśa putrāśca samrāṭ kukṣiśca te śubhe / tayorvai bhrātaraḥ śūrāḥ prajāpatisamā daśa

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच-चतुयुं गानि यान्यासन्पूर्वे स्वायंभुवेऽन्तरे

English

He crowned Vapusman (Earlier mentioned as Vaau) as king in the Salmala dvipa. The lord madejyotisman, the king in Kuia dvipa.

अध्याय १४

श्लोक 9

आग्नीध्रश्चाग्निबा हुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सभ्र एव च

āgnīdhraścāgnibā huśca medhā medhātithirvasuḥ / jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sabhra eva ca

हिन्दी अर्थ

युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथेव च ।

English

He coronated Dyutimin as the king in Kraufica dvipa; Priyavrata made Havya the lord of Saka dvipa.

अध्याय १४

श्लोक 10

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान्सप्तसप्तसु पार्थिवान् ।द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपान्ताश्च निबोधत

priyavrato 'bhyaṣiñcattānsaptasaptasu pārthivān / dvīpeṣu teṣu dharmeṇa dvīpāntāśca nibodhata

हिन्दी अर्थ

षट्प्रकाणयुगार्यैषा तां प्रवक्यामि वत्वतः ।

English

VV.1&22. The seven sub-divisions ol Ssksdvipa are named after the seven sons of Havya.

अध्याय १४

श्लोक 11

जंबूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् ।प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः

jaṃbūdvīpeśvaraṃ cakre āgnīdhraṃ sumahābalam / plakṣadvīpeśvaraścāpi tena medhātithiḥ kṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानृपप्र ।

English

The Lords of Salmala were (as if) embellished with subjects endowed with the disciplined conduct of life pertain¬ ing to the various Aramas (stages of life).

अध्याय १४

श्लोक 12

शाल्मले तु वपुष्मन्तं राजानं सो ऽभिषिक्तवान् ।ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्प्रभुः

śālmale tu vapuṣmantaṃ rājānaṃ so 'bhiṣiktavān / jyotiṣmantaṃ kuśadvīpe rājānaṃ kṛtavānprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

निमेषकालतुल्यं हि विद्याल्लध्वक्षरं च यत्

English

They were Sveta, Harita, Jimuta Rohita, Vaidyuia Manasa and Suprabha, the seventh one.

अध्याय १४

श्लोक 13

द्युतिमन्तं च राजानं क्रैञ्चद्वीपे ऽभ्यषेचयत् ।शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः

dyutimantaṃ ca rājānaṃ kraiñcadvīpe 'bhyaṣecayat / śākadvīpeśvaraṃ cāpi havyaṃ cakre priyavrataḥ

हिन्दी अर्थ

काष्ठा निमेषा दश पंच चेव त्रिणच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु ।

English

W.22-26 eaumerate te\ea tub-diviuons of Krauficadvipa which are named after the seven sons of Dyutimin.

अध्याय १४

श्लोक 14

पुष्कराधिपतिं चैव सवनं कृतवान्प्रभुः ।पुष्करे सवनस्याथ महावीतः सुतो ऽभवत्

puṣkarādhipatiṃ caiva savanaṃ kṛtavānprabhuḥ / puṣkare savanasyātha mahāvītaḥ suto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

श्िशहककलाश्चापि भवेनमुहृत्तेस्तैस्त्रिशता रात्र्यहनी समेते

English

W.27-30. The seven sub-dtvukuu of Kuiadvipa are named aAer the seven sons of Jyotifoan, long of Kuiadpa.

अध्याय १४

श्लोक 15

धातकिश्चापि द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवता वरौ ।महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः

dhātakiścāpi dvāvetau putrau putravatā varau / mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ tasya nāmnā mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिको ।

English

The seven sons of Vipufinin mentioned in the neat verse have given

अध्याय १४

श्लोक 16

नाम्ना च धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते ।हव्यो व्यजनयत्पुत्राञ् शाकद्वीपेश्वराञ् प्रभुः

nāmnā ca dhātakeścāpi dhātakīkhaṇḍa ucyate / havyo vyajanayatputrāñ śākadvīpeśvarāñ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषि ने कहा--जो चार युग हैं और पूर्व में स्वायम्भुव मन्वन्तर में थेः। है भगवन! उनका जिसमे कंसे हुआ और उनका क्या तत्व है-यह मैं विस्तार के साथ श्रवण करना चाहता हैं ।१। श्रीसूत -जी ने कहा--पृथिवी आदि के प्रसंग से जो मैने पूर्व में कहा था उनके चारों युगों के विषय में मैं

English

I shall recount Plakvipa after the Jambudvipa. The seven sons of Medhatithi were the kings ruling over Plakadvlpa.

अध्याय १४

श्लोक 17

जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीवकम् ।कुसुमोत्तरमोदाकौ सप्तमं च महाद्रुगम्

jaladaṃ ca kumāraṃ ca sukumāraṃ maṇīvakam / kusumottaramodākau saptamaṃ ca mahādrugam

हिन्दी अर्थ

अवः चतलाऊेगा । उसको आप भली-भाँति समझ लीजिए ॥२। यहाँ पर संख्या के द्वारा प्रसंख्यान करके और सब प्रकार से विस्तृत मैं कहैगा-। युगः्युग का भेद-युग का धर्म-युग सन्धि का अंश-युग सनधान-यह षट् प्रकाश युग को आख्या है। उन सबको मैं तात्विक रूप से आपको बतलाऊेगा।३-४।'

English

Priyavrata installed Agnidhra, the extremely power¬ ful son of K&myi and his eldest successor as the king and over- lord of Jambudvipa.

अध्याय १४

श्लोक 18

जलदं जलदस्याथ प्रथमं वर्षमुच्यते ।कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्

jaladaṃ jaladasyātha prathamaṃ varṣamucyate / kumārasya tu kaumāraṃ dvitīyaṃ parikīrtitam

हिन्दी अर्थ

लौकिक प्रमाण -मनुष्य के वर्ष का निष्पादन करके उसो शब्द से प्रसंख्यान' करके यहाँ पर मैं चारों युगों को बतलाऊगा । निमेष काल उसे ही 'जानना' चाहिए जो कि लघु अक्षर के तुल्य होता है ।५। पन्द्रहनिमेषों: का जितना: काल होता है उप्तकी एक काक्षा होती है ओर तीस काक्षाओं के समय को

English

W.3e-40 enumerate seven sons of king Mcdhitithi, who became kings of te v qi Varyas—tub-cootincxits—which were named after their founder-kings.

अध्याय १४

श्लोक 19

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य तत्स्सतम् ।मणीवस्य चतुर्थं तु मणीवकमिहोच्यते

sukumāraṃ tṛtīyaṃ tu sukumārasya tatssatam / maṇīvasya caturthaṃ tu maṇīvakamihocyate

हिन्दी अर्थ

कला गिना चाहिए । तीस कलाओं का एक मुहूतं होता है । तीस मुहूत के सम रात्रि और दिन हुआ करते हैं ।६॥ दिन और रात्रि का विभाग सूये किया करता है जो कि मनुष्य का लौकिक होता है

English

W.4M9 deKribe the e«Bmo& fhatura of the five cootmentsfrom Hakya to Sfikadvlpa.

अध्याय १४

श्लोक 20

कुसुमोत्तरवर्षं यत्पञ्चमं कुसुमोत्तरम् ।मोदकस्यापि मोदाकं षष्ठं वर्षं प्रकीर्त्तितम्

kusumottaravarṣaṃ yatpañcamaṃ kusumottaram / modakasyāpi modākaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prakīrttitam

हिन्दी अर्थ

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते ।

English

AgiUdhra crowned those sons in due order in those sub-continents. Tliereafter, that pious-souled one became enga¬ ged in penance.

अध्याय १४

श्लोक 21

महाद्रुमस्य नाम्ना च सप्तमं तन्महाद्रुमम् ।तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै

mahādrumasya nāmnā ca saptamaṃ tanmahādrumam / teṣāṃ tu nāmabhistāni sapta varṣāṇi tatra vai

हिन्दी अर्थ

पिज्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

English

Thus the entire earth consisting of the seven conti¬ nents was colonized by the seven sons of Priyavrata, who were the grandsons of Sv&yambhuva Manu.

अध्याय १४

श्लोक 22

क्रैञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रो द्युतिमतस्तु वै ।कुशलो मनोनुगस्छोष्णः पावनश्चान्धकारकः

kraiñcadvīpeśvarasyāpi putro dyutimatastu vai / kuśalo manonugaschoṣṇaḥ pāvanaścāndhakārakaḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषाँ शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ।

English

Thus, when annihilation takes place, these seven settlements (continents) are created again and again by the kings in all the seven sub-continents.

अध्याय १४

श्लोक 23

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै ।तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रैञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः

muniśca dundubhiścaiva sutā dyutimatastu vai / teṣāṃ svanāmabhirdeśāḥ kraiñcadvīpāśrayāḥ śubhāḥ

हिन्दी अर्थ

शतानि चीणि मासानां षष्टघा चाप्यधिकानि वै ।

English

Jaina tradition supports tUs theory regardin the nante of BhArata-

अध्याय १४

श्लोक 24

कुशलस्य तु देशो ऽभूत कौशलो नाम विश्रुतः ।देशो मनोनुगस्यापि मानोनुगे इते स्मृतः

kuśalasya tu deśo 'bhūta kauśalo nāma viśrutaḥ / deśo manonugasyāpi mānonuge ite smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दश चेवाधिका मासाः पितृसंख्येह संजशिताः ।

English

He had hundred sons. All of them were kings. The important one among them was Vivajyotis. It is through thern that these subjects flourished.

अध्याय १४

श्लोक 25

उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पावनस्यापि पावनः ।अन्धकारस्य देशस्तु आन्धकारः प्रकीर्त्तितः

uṣṇasyoṣṇaḥ smṛto deśaḥ pāvanasyāpi pāvanaḥ / andhakārasya deśastu āndhakāraḥ prakīrttitaḥ

हिन्दी अर्थ

लौकिकेनैव मानेन त्यव्बो यो मानुषः, स्मृतः

English

Of the warm, the warm country is remembered; of the purifying, the purifying; of darkness the country is called the dark one.

अध्याय १४

श्लोक 26

मुनेश्च मौनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः ।एते जनपदाः सप्त क्रैञ्चद्वीपे तु भास्वराः

muneśca maunideśo vai dundubherdundubhiḥ smṛtaḥ / ete janapadāḥ sapta kraiñcadvīpe tu bhāsvarāḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्ये राव्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः ।

English

Of the sage the Maunideshi; of the drum the Dundubhi is remembered. These are the seven radiant countries in Krauncha-dvipa.

अध्याय १४

श्लोक 27

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन्महौजसः ।उद्भिज्जो वेणुमांश्चैव वैरथो लवणो धृतिः

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe saptaivāsanmahaujasaḥ / udbhijjo veṇumāṃścaiva vairatho lavaṇo dhṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

ये ते राज्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः ।

English

Jyotishman had seven very mighty sons in Kushadvipa: Udbhij, Venuman, Vairatha, Lavana, Dhriti,

अध्याय १४

श्लोक 28

षष्ठः प्रभाकरश्चा पि सप्तमः कपिलः स्मृतः ।उद्भिज्जं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

ṣaṣṭhaḥ prabhākaraścā pi saptamaḥ kapilaḥ smṛtaḥ / udbhijjaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

उतमें' दिन तो कर्मों के करने की चेष्टा में लगाया जाता है और रात्रि फ समय सोने के लिए कहा जाता है । दिव्य रावि और दिन मास होता है। उन दोनों या प्रविभाग फिर होता है ।८। उनका कृष्ण पक्षःउनकी'राचिः होती है । मनुष्यों के जो तीस मास होते हैं 'बही पितृगणों का मास कहा

English

Prabhakara the sixth, and Kapila the seventh remembered. Udbhij is the first varsha, the second Venumandala,

अध्याय १४

श्लोक 29

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् ।पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ smṛtam / pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram

हिन्दी अर्थ

गया है ।६। तीन सौ साठ मासों का पितृगणो का एक वेषे होता है। यहः संख्या मनुष्यों के मासों से विभावित हुआ करती है ।१०। मनुष्यों के भोन से जो सो वर्ष होते हैं वे पितृगणों के तोन वष संख्यात किये गये हैं

English

the third Rathakara, the fourth Lavana, the fifth Dhritiman, the sixth Prabhakara,

अध्याय १४

श्लोक 30

सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्त्तितम् ।तेषां देशाः कशद्वीपे तत्सनामान एव च

saptamaṃ kapilaṃ nāma kapilasya prakīrttitam / teṣāṃ deśāḥ kaśadvīpe tatsanāmāna eva ca

हिन्दी अर्थ

यहाँ पर दश मास अधिक पितृ गणों की: संड्या संज्ञा बाली- हुई हैः लौकिक मान से ही जो मनुष्यों का शब्द कहा गया है ।६२। यह दिष्यः अर्थात् देनों का अहोरात्र अर्थात् एक दिन ओर रात है जो शास्त्र निश्वयः को प्राप्त हुआ है । दिव्य राजि ओर दिन वर्ष है. ओर उनः दोनों का फिंरः

English

the seventh named Kapila after Kapila. Their countries in Kushadvipa bear the same names,

अध्याय १४

श्लोक 31

आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलङ्कृताः ।शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते च वपुष्मतः

āśramācārayuktābhiḥ prajābhiḥ samalaṅkṛtāḥ / śālmalasyeśvarāḥ sapta sutāste ca vapuṣmataḥ

हिन्दी अर्थ

१७० ब्रह्माण्ङःपुरांग प्रविभाग है ।१३। वहाँ पर जो दिन है वह उत्तरायण होता है और जो राक्ि है.बहः दक्षिणायन होता है जो वे दिव्य रात्रि ओर दिन हैं उसका पुनः प्रसंख्यान है

English

adorned with people possessing the conduct of the ashramas. Vapushman, lord of Shalmala, had seven sons,

अध्याय १४

श्लोक 32

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा ।वैद्युतो मानसश्चापि सुप्रभः सप्तमस्तथा

śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā / vaidyuto mānasaścāpi suprabhaḥ saptamastathā

हिन्दी अर्थ

दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीत्तितः

English

Shveta, Harita, Jimuta, Rohita, Vaidyuta, Manasa and Suprabha the seventh.

अध्याय १४

श्लोक 33

श्वेतस्तु देशः श्वेतस्य हरितस्य सुहारितः ।जीमूतस्यापि जीमूतो रोहितस्यापि रोहितः

śvetastu deśaḥ śvetasya haritasya suhāritaḥ / jīmūtasyāpi jīmūto rohitasyāpi rohitaḥ

हिन्दी अर्थ

मनुष्यों के जो तीस वर्ष होते हैं उतने समब का देवों का दिव्य मास कहा गया है । जो मानवों के एक सो वपं हैं उतने समय का दिव्य तीन मास हुआ करते'हैं। १५॥ तथा: दश दिन हैं--यही दिव्य-विश्ि,'कही गयी है। तीन' सौ! साठ जजों बघं मनुष्यों केः होते हैं यह एक दिव्य सम्वत्सरः कहा गया है ।

English

The country of Shveta is Shveta, Harita's Suharita, of Jimuta Jimuta, of Rohita Rohita,

अध्याय १४

श्लोक 34

वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य तु मानसः ।सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः

vaidyuto vaidyutasyāpi mānasasya tu mānasaḥ / suprabhaḥ suprabhasyāpi saptaite deśapālakāḥ

हिन्दी अर्थ

समय का सप्तषियों का एक वत्सर होता है ।१७। मानवों के जो नौ हजार: अपी होते हैं और अन्य तब्बे वर्ष हैं-इतने समय! का ध्युव सम्वत्सर हुआ करता है मनुष्यों के 'छन्को सहुजार वर्षो का जो-समय होता है वह् समयः होता है वह-समय देवों का अर्थात् दिव्य सो वर्ष हुआ करते हैं--यह विधि:

English

of Vaidyuta Vaidyuta, of Manasa Manasa, of Suprabha Suprabha: these seven are the country-guardians.

अध्याय १४

श्लोक 35

प्लक्ष द्वीपं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपादनन्तरम् ।सप्त मेधातिथे पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः

plakṣa dvīpaṃ pravakṣyāmi jaṃbūdvīpādanantaram / sapta medhātithe putrāḥ plakṣadvīpeśvarā nṛpāḥ

हिन्दी अर्थ

कहीं गयी है ॥१०-१९॥ तीन 'नियुतः ही मनुष्यों के वप कहें जाते हैं

English

I shall tell of Plakshadvipa, next after Jambudvipa. Medhatithi had seven sons, kings, lords of Plakshadvipa:

अध्याय १४

श्लोक 36

ज्येष्ठः शान्तभयो नाम द्वितीयः शिशिरः स्मृतः ।सुखोदयस्तृतीयस्तु चतुर्थो नन्द उच्यते

jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma dvitīyaḥ śiśiraḥ smṛtaḥ / sukhodayastṛtīyastu caturtho nanda ucyate

हिन्दी अर्थ

संखया के द्वारा साठ सहस्र वर्ष हो संज्यात किये गये हैं ॥ संख्या के शाता: स्तीषी गण-दिव्य-सहस् बे ऊहते हैं

English

the eldest named Shantabhaya, the second Shishira, the third Sukhodaya, the fourth called Nanda,

अध्याय १४

श्लोक 37

शिवस्तु पेचमस्तेषां क्षेमकः षष्ठ उच्यते ।ध्रुवस्तु सप्तमो ज्ञेयः पुत्रा मेधातिथेः स्मृताः

śivastu pecamasteṣāṃ kṣemakaḥ ṣaṣṭha ucyate / dhruvastu saptamo jñeyaḥ putrā medhātitheḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

चरवार्याहुः सहस्नाणि वर्काणां च कृतं युगम् ।

English

the fifth Shiva, the sixth called Kshemaka, and the seventh to be known as Dhruva: the sons of Medhatithi are remembered.

अध्याय १४

श्लोक 38

सप्तानां नामभिस्तेषां तानि वर्षाणि सप्त वै ।तस्माच्छान्तभयं चैव शिशिरं च सुखोदयम्

saptānāṃ nāmabhisteṣāṃ tāni varṣāṇi sapta vai / tasmācchāntabhayaṃ caiva śiśiraṃ ca sukhodayam

हिन्दी अर्थ

लस्यैकशलिका संध्या संध्यांश संध्याय समः ।

English

By the names of those seven are the seven varshas: Shantabhaya, Shishira, Sukhodaya,

अध्याय १४

श्लोक 39

आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं च ध्रुवं तथा ।तानि तेषां समानानि सप्त वर्षाणि भागशः

ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ ca dhruvaṃ tathā / tāni teṣāṃ samānāni sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियों ने यह इस प्रकार से दिव्य संख्या के साथ शान किया है

English

Ananda, Shiva, Kshemaka and Dhruva; those are their seven varshas in portions, alike.

अध्याय १४

श्लोक 40

निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभूवेन्तरे ।मेधा तिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपेश्वरैर्नृबैः

niveśitāni taistāni pūrvaṃ svāyaṃbhūventare / medhā tithestu putraistaiḥ plakṣadvīpeśvarairnṛbaiḥ

हिन्दी अर्थ

और दिव्य प्रमाण केःही' दवारा युगो की प्रकृष्ट संख्या की :कल्पता की जाया करती है ।२२। कचिंगणों ने भारत बरं में चार युग-बताये थे कृतयुग-त्रेता- द्वापर और कलियुग ये चार युगों की चौकड़ी है ।२३। सबसे प्रथम जो युग है उसका कृतयुग अर्थात् सत्ययुग ही इसके उपरान्त त्रेता युग का विधान

English

They were settled by them earlier in the Svayambhuva interval by those sons of Medhatithi, the lords of Plakshadvipa.

अध्याय १४

श्लोक 41

वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः ।प्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै

varṇāśramācārayuktāḥ plakṣadvīpe prajāḥ kṛtāḥ / plakṣadvīpādiṣu tveṣu śākadvīpāntikeṣu vai

हिन्दी अर्थ

किया जाता है। फिर द्वापर और इसके बाद कलियुग आता है-“इन चार युगगोंको' कल्पनां: की जाती. है ।२४। कुतयुय के बरतने का. काल जार सहश दिष्य बोका होता. है । उसःयुग:की उतने ही सो वों को सन्ध्या होतीः है है और: सन्ध्या का अंश सन््या के हो समान होता है ।२५। सन्ध्या के सहित

English

In Plakshadvipa the people were made possessed of the conduct of varnas and ashramas. In these, from Plakshadvipa to those near Shakadvipa,

अध्याय १४

श्लोक 42

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभाजकः ।सुखमायुश्च रूपं च बलं धर्मश्च नित्यशः

jñeyaḥ pañcasu dharmo vai varṇāśramavibhājakaḥ / sukhamāyuśca rūpaṃ ca balaṃ dharmaśca nityaśaḥ

हिन्दी अर्थ

और सल्यांशो के सहित अन्य ॒तोनों में एक हो न्याय से सुध और:खात बरमा करते-हैं ।२६। अचा और द्वापर में क्रम से तीन .मौर दो सहसू होते हैं । तीन: सो और दो सौ सन्ध्यायें और सस्ध्याश सी उनके ही समान शुआा करते हैं ।२७। द्विजोत्तम कलियुग एक सहस् वर्ष कहते हैं उसको एक सौ

English

in the five, the dharma that divides varnas and ashramas is to be known; happiness, life, beauty, strength and dharma constantly.

अध्याय १४

श्लोक 43

पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधा रणं स्मृतम् ।प्रक्षद्वीपः परिष्क्रान्तो जंबूद्वीपं निबोधत

pañcasveteṣu dvīpeṣu sarvasādhā raṇaṃ smṛtam / prakṣadvīpaḥ pariṣkrānto jaṃbūdvīpaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

ब वालो,सर््या होतो है और सन्ध्या के हो समान सम्या फा अंश हुआ करता है । द्) 2

English

In these five continents all means are remembered. Plakshadvipa is passed; understand Jambudvipa.

अध्याय १४

श्लोक 44

आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यापुत्रं महाबलम् ।प्रियव्रतो ऽभ्य षिञ्चत्तं जंबूद्वीपेश्वरं नृपम्

āgnīdhraṃ jyeṣṭhadāyādaṃ kāmyāputraṃ mahābalam / priyavrato 'bhya ṣiñcattaṃ jaṃbūdvīpeśvaraṃ nṛpam

हिन्दी अर्थ

१०२ बह्माण्ड पुराण

English

Priyavrata consecrated Agnidhra, the eldest heir, Kamya's mighty son, as king, lord of Jambudvipa.

अध्याय १४

श्लोक 45

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव ।ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः

tasya putrā babhūvurhi prajāpatisamā nava / jyeṣṭho nābhiriti khyātastasya kiṃpuruṣo 'nujaḥ

हिन्दी अर्थ

तेषां द्वादशसाहसी युगसंख्या प्रकीत्तिता ।

English

He had nine sons equal to Prajapatis; the eldest was famed as Nabhi, his younger Kimpurusha,

अध्याय १४

श्लोक 46

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः ।रम्यस्तु पञ्चमः पुत्रो हिरण्वान् षष्ठ उच्यते

harivarṣastṛtīyastu caturtho 'bhūdilāvṛtaḥ / ramyastu pañcamaḥ putro hiraṇvān ṣaṣṭha ucyate

हिन्दी अर्थ

अशीतिश्च सहसुणि कालस्त्रेतायुगस्य सः

English

Harivarsha the third, the fourth was Ilavrita, Ramya the fifth son, Hiranvan is called the sixth,

अध्याय १४

श्लोक 47

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः ।नवमः केतुमालश्च तेषां देशान्निबोधत

kurustu saptamasteṣāṃ bhadrāśvaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ / navamaḥ ketumālaśca teṣāṃ deśānnibodhata

हिन्दी अर्थ

विशतिश्च सहसाणि कालः स द्वापरस्य च ।

English

Kuru the seventh of them, Bhadrashva remembered as the eighth, Ketumala the ninth; understand their countries.

अध्याय १४

श्लोक 48

नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाख्यं तु पिता ददौ ।हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किपुरुषाय तत्

nābhestu dakṣiṇaṃ varṣaṃ himākhyaṃ tu pitā dadau / hemakūṭaṃ tu yadvarṣaṃ dadau kipuruṣāya tat

हिन्दी अर्थ

णहिशचैंब सहस,णि कालः कलियुगस्य तु

English

The father gave Nabhi the southern varsha called Hima; the varsha Hemakuta he gave to Kimpurusha;

अध्याय १४

श्लोक 49

नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तं ददौ ।मध्यमं यत्सुमेरोस्तु ददौ स तदिलावृतम्

naiṣadhaṃ yatsmṛtaṃ varṣaṃ harivarṣāya taṃ dadau / madhyamaṃ yatsumerostu dadau sa tadilāvṛtam

हिन्दी अर्थ

एवं चतुयुगे काल ऋते संध्यांशकेः स्मृत:। .

English

the Naishadha, remembered as a varsha, he gave to Harivarsha; the middle one of Sumeru he gave to Ilavrita.

अध्याय १४

श्लोक 50

नीलं तु यत्स्मृतं वर्षं रम्यायैतप्तिता ददौ ।श्वेतं यदुत्तरं तस्मात्पित्रा दत्तं हिरण्वते

nīlaṃ tu yatsmṛtaṃ varṣaṃ ramyāyaitaptitā dadau / śvetaṃ yaduttaraṃ tasmātpitrā dattaṃ hiraṇvate

हिन्दी अर्थ

एवं चतुसुं गाख्यानां साबिका ह्येकसप्ततिः ।

English

The Nila varsha he gave to Ramya; the northern white one, the father gave to Hiranvat.

अध्याय १४

श्लोक 51

यदुत्तरे शृङ्गवतो वर्षं तत्कुरवे ददौ ।साल्यवन्तं तथा वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत्

yaduttare śṛṅgavato varṣaṃ tatkurave dadau / sālyavantaṃ tathā varṣaṃ bhadrāśvāya nyavedayat

हिन्दी अर्थ

उनकी बारह सहसों वाली युगों की संब्या कीलित की गयी है। इस प्रकार से छृतयुग-त्रेता-द्वापर और कलियुग इन चार युगों की चौकडी है ।२९। यहां पर मानुष प्रमाण से सम्व॒त्सर देखे गये हैं। अब कृत युग के बषो को बतलाऊगा ! उनको भली भरति समझ लीजिए ।३०। संख्या के

English

The varsha north of Shringavat he gave to Kuru; the Salyavat varsha he assigned to Bhadrashva;

अध्याय १४

श्लोक 52

गन्धमादनवर्षं तु केतुमाले न्यवेदयत् ।इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः

gandhamādanavarṣaṃ tu ketumāle nyavedayat / ityetāni mayoktāni nava varṣāṇi bhāgaśaḥ

हिन्दी अर्थ

हरा चोदह सौ सहस् कहे गये हैं । तथा अन्य चालीस सहसु कृतयुग हैं

English

the Gandhamadana varsha he assigned to Ketumala. Thus the nine varshas have been told by me in portions.

अध्याय १४

श्लोक 53

आग्नी ध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभ्यषेचयत् ।यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः

āgnī dhrasteṣu varṣeṣu putrāṃstānabhyaṣecayat / yathākramaṃ sa dharmātmā tatastu tapasi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

दण की संस्था से सो सहस वषं हैं। वह अस्सी सहसू काल ग्रंसायुग का होता हैं ।३२। मानुघ प्रमाण से सात ही विपुल यक कहे गये हैं। और द्वापर युग का काल बीस सहसू दषं होता है ।३२। संख्या से तीन शत सहस् वर्ष कलि- बुंग का काल होतः है ।३४। इस प्रकार से इन चार युगों में छद सध्याशों

English

Agnidhra consecrated those sons in the varshas, in order, the righteous-souled one; then he stood in austerity.

अध्याय १४

श्लोक 54

इत्येतौः सप्तभिः कृत्स्ना सप्तद्वीपा निवे शिताः ।प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौतैः स्वायंभुवस्य च

ityetauḥ saptabhiḥ kṛtsnā saptadvīpā nive śitāḥ / priyavratasya putraistaiḥ pautaiḥ svāyaṃbhuvasya ca

हिन्दी अर्थ

के सहित काल कहां गया है युग निरस छन्बौस नियुत ही हैं ।३५। इन चारों युगों का संख्या से तैतालीस नियुत और बीस हजार वह सल्ध्यांश होता है ।३६। इस प्रकार से कृत से लेकर त्रेठा आदि चारों युभों की साध्चिका इकहसर होती है । इसी को एक मन्वन्तर कट्टा जाता है अर्थात्

English

Thus by these seven the whole of the seven continents was settled, by the sons of Priyavrata and the grandsons of Svayambhuva.

अध्याय १४

श्लोक 55

एवं वर्षेषु सर्वेषु सन्निवेशाः पुनः पुनः ।क्रियन्ते प्रलये वृत्ते सप्त सप्तसु पार्थिवैः

evaṃ varṣeṣu sarveṣu sanniveśāḥ punaḥ punaḥ / kriyante pralaye vṛtte sapta saptasu pārthivaiḥ

हिन्दी अर्थ

इकत्तर धारों युगों को चोकड़ियाँ जब समाप्त हो जातो हैं तभी एक ममु के जासन का समय पूर्ण होकर दुसरा मन्वन्तर आता है

English

Thus in all the varshas arrangements are made again and again by kings of the sevens, when dissolution has passed.

अध्याय १४

श्लोक 56

एवं स्वभावः कल्पानां द्वीपानां च निवेशने ।यानि किंपुरुषाद्यानि वर्णाण्यष्टौ श्रुतानि तु

evaṃ svabhāvaḥ kalpānāṃ dvīpānāṃ ca niveśane / yāni kiṃpuruṣādyāni varṇāṇyaṣṭau śrutāni tu

हिन्दी अर्थ

इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते

English

Such is the nature of kalpas and of the settlement of continents. The eight varshas beginning with Kimpurusha, which are heard of,

अध्याय १४

श्लोक 57

तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्रायमयत्नतः ।विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च

teṣāṃ svabhāvataḥ siddhiḥ sukhaprāyamayatnataḥ / viparyayo na teṣvasti jarāmṛtyubhayaṃ na ca

हिन्दी अर्थ

एको वेदश्यतुष्पादस्त्रेतायु गविघौ स्मृतः

English

their success is natural, mostly happy, without effort; there is no reversal in them, and no fear of old age and death.

अध्याय १४

श्लोक 58

धर्माधर्मौं न तेष्वास्ता नोत्तमाधममध्यमाः ।न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्वशः

dharmādharmauṃ na teṣvāstā nottamādhamamadhyamāḥ / na teṣvasti yugāvasthā kṣetreṣvaṣṭāsu sarvaśaḥ

हिन्दी अर्थ

पृत्रपौत्रसमाकीर्णा ञ्जियंते च क्रमेण तु

English

There is no dharma and adharma there, nor highest, lowest or middle; there is no order of yugas in any of the eight fields.

अध्याय १४

श्लोक 59

नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे ऽस्मिन्निबोधत ।नाभिस्त्वज नयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महाद्युतिम्

nābhernisargaṃ vakṣyāmi himāhve 'sminnibodhata / nābhistvaja nayatputraṃ merudevyāṃ mahādyutim

हिन्दी अर्थ

अन्तरिक्ष में--सभुद्र ें-पाताल में और पर्बतों में इज्या-दान, तप और सत्य का समाचरण ही मेतायुग में धर्म कहा आया करता है ।३८्) उस- समय में बो और आश्रमों के विभाग के अनुसार म की प्रवृत्ति हुआ करती है । मर्यादा की स्थापना करने के लिए दण्ड देने की नीति भी उस

English

I shall tell the creation of Nabhi; understand in this one called Hima. Nabhi begot a son on Merudevi, of great radiance,

अध्याय १४

श्लोक 60

ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् ।ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः

ṛṣabhaṃ pārthivaśreṣṭhaṃ sarvakṣatrasya pūrvajam / ṛṣabhādbharato jajñe vīraḥ putraśatāgrajaḥ

हिन्दी अर्थ

समय में प्रवृत्त होती है ।३६। उस समय में समस्त भ्रजा के जन समुदाय हु४-पुष्ट, रोगों से रहित और पूर्ण मानस वाले होते हैं। चेताझुग की विधि में चार पादो वाला एक ही वेद कहा गया है ।४०। उस सभय में सानवों की आयु बड़ी होती थो ओर वे तीन हजार वर्षों तक जीवित करते रहा ये ।

English

Rishabha, best of kings, elder of all Kshatriyas. From Rishabha was born Bharata, a hero, eldest of a hundred sons.

अध्याय १४

श्लोक 61

सोभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्रज्यया स्थितः ।हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्

sobhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ mahāpravrajyayā sthitaḥ / himāhvaṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ bharatāya nyavedayat

हिन्दी अर्थ

ने सब अपने पुरं पौत्रो से घिरे हुए रहा करते ये तथा उनकी भृत्यु भी आयु के अनुसार क्रव से हो हुआ करती थी १४१४ त्रेतायुग में इसी प्रकार से धर्म होता दा । अब त्रेठा की सन्ध्या का भी झाल प्राप्त कर लीजिए । तेवां

English

Rishabha, having consecrated his son, stood in great renunciation; he handed the southern varsha called Hima to Bharata.

अध्याय १४

श्लोक 62

तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः ।भरतस्यात्मजो विद्वान्सुमतिर्नाम धार्मिकः

tasmāttu bhārataṃ varṣaṃ tasya nāmnā vidurbudhāḥ / bharatasyātmajo vidvānsumatirnāma dhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

१०४ - ब्रह्मरण्ड पुराण

English

Therefore the wise know the varsha as Bharata, by his name. Bharata's son was a learned, righteous one named Sumati.

अध्याय १४

श्लोक 63

बभूव तस्मिन् राज्ये तंभरतस्त्वभ्यषेचयत् ।पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश सः

babhūva tasmin rājye taṃbharatastvabhyaṣecayat / putrasaṃkrāmitaśrīstu vanaṃ rājā viveśa saḥ

हिन्दी अर्थ

युग के जो स्वभाव हैं उनको सन्ध्या पाद से बरता करती है। सन्ध्मापादका स्वभाव जो है वह अंग पाइ से लयित होता है ।डर।

English

In that kingdom Bharata consecrated him; the king, having transferred his fortune to his son, entered the forest.

अध्याय १४

श्लोक 64

तेजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् ।तेजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति स्मृतः

tejasastatsutaścāpi prajāpatiramitrajit / tejasasyātmajo vidvānindradyumna iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

साभेदशचेव वर्णानां कार्याणां च विपर्यंयः

English

His son too was Tejas, a Prajapati, conqueror of foes; Tejas's learned son is remembered as Indradyumna.

अध्याय १४

श्लोक 65

परमेष्ठी सुतश्चापि निधने तस्य चाप्यभूत् ।प्रतीहारः कुलं तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयः

parameṣṭhī sutaścāpi nidhane tasya cāpyabhūt / pratīhāraḥ kulaṃ tasya nāmnā jajñe tadanvayaḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञावधारणं रुदंडो मदो दंभः क्षमा बलम् ।

English

His son was Parameshthin, and at his death his family arose by name, the Pratihara line.

अध्याय १४

श्लोक 66

प्रतिहर्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः ।उन्नेता प्रतिहर्तुस्तु भूमा तस्य सुतः स्मृतः

pratiharteti vikhyāto jajñe tasyāpi dhīmataḥ / unnetā pratihartustu bhūmā tasya sutaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

आद्ये क्रसे यो घर्मोस्ति स रतायां प्रवत्तं है ।

English

Of that wise one too was born the famed Pratihartri; Pratihartri's Unnetri; his son is remembered as Bhuma.

अध्याय १४

श्लोक 67

उद्गीथस्तस्य पुत्रो ऽभूतप्रस्ताविश्चापि तत्सुतः ।प्रस्तावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो ऽभवत्

udgīthastasya putro 'bhūtaprastāviścāpi tatsutaḥ / prastāvestu vibhuḥ putraḥ pṛthustasya suto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

वर्णानां विपरिश्वंसः सँकीर्येन्ते तथाश्रमाः ।

English

His son was Udgitha, and his son Prastavi; Prastavi's son Vibhu; his son became Prithu.

अध्याय १४

श्लोक 68

पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः ।गयस्यापि नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्

pṛthoścāpi suto nakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ / gayasyāpi naraḥ putro narasyāpi suto virāṭ

हिन्दी अर्थ

श्री सूतजो ने कहा! -उसके आगे फिर द्वापर युग की विधि का वर्णन करूंगा । वहाँ पर त्रेता युग के क्षीण होने पर द्वापर युग प्रतिपन्न होता है इर युग के आदि पे प्रजाओं की वही सिद्धि भी जो कि चेतायुग में मैं थो उस युग के परिवत्तित हो जाने पर इसके पश्चात् उन सिद्भियों से

English

Prithu's son was Nakta, Nakta's son Gaya; Gaya's son Nara; Nara's son Virat.

अध्याय १४

श्लोक 69

विराट्सुतो महावीर्यो धीमांस्तस्य सुतो ऽभवत् ।धीमतश्च महान्पुत्रो महतश्चापि भौवनः

virāṭsuto mahāvīryo dhīmāṃstasya suto 'bhavat / dhīmataśca mahānputro mahataścāpi bhauvanaḥ

हिन्दी अर्थ

बिष्ट होः जातः है ।२। फिर द्वापर में उस प्रजाओं का संभेद प्रवृत्त हो जाता हैः और समस्त वों का और कार्यों का विपयंय हो जाया करता है ।३। यञ का अवधारण, दण्ड, दम्भ, क्षमा ओर बल द्वापर में यह प्रदृत्ति जो भी-थी बह् रजोगुण ओर तमोगुण से युक्त कही गयी है ।४। सबसे आदि में होते

English

Virat's son was the very mighty Dhiman; Dhiman's son Mahan; Mahan's Bhauvana.

अध्याय १४

श्लोक 70

भौवनस्य सतस्त्वष्टा विरजास्तस्य चात्मजः ।रजा विरजसः पुत्रः शतजिद्रजसस्तथा

bhauvanasya satastvaṣṭā virajāstasya cātmajaḥ / rajā virajasaḥ putraḥ śatajidrajasastathā

हिन्दी अर्थ

बाले.कूतयुग में जो घमं है वह त्तायुय में अवृत्त होता है । द्वापर युग में वह अमे व्याकुलित होकर कलियुग में विनष्ट ही जाता है।श। सभी वर्णों का विशेष रूप से परिध्वस होता है तथा सब आश्रम भी बिगड़ आया करते

English

Bhauvana's (son) Tvashtri; his son Viraja; Viraja's son Raja; Raja's Shatajit.

अध्याय १४

श्लोक 71

तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव तु ।विश्वज्योतिष्प्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

tasya putraśataṃ tvāsīdrājānaḥ sarva eva tu / viśvajyotiṣpradhānāste yairimā varddhitāḥ prajāḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। उस युग में श्रुतियाँ और स्वृतियाँ दो प्रकारों को प्राप्त कर लिया करती हैं) ऋतिःसमृतियों के दो प्रकार के स्वरूप हो जाने से किसी निश्चय का अधिगम नहों हुआ करता है और अनिश्चय के अधिगम से धर्म का वास्त- बिक तस्व नहीं रहता है

English

He had a hundred sons, all kings, led by Vishvajyotis, by whom these creatures were increased.

अध्याय १४

श्लोक 72

तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपमिहाङ्कितम् ।तेषां वंशप्रसूतैस्तु भुक्तेयं भारती पुरा

tairidaṃ bhārataṃ varṣaṃ saptadvīpamihāṅkitam / teṣāṃ vaṃśaprasūtaistu bhukteyaṃ bhāratī purā

हिन्दी अर्थ

धर्मासल्वेन मित्राणां मतिभेदो भवेन्नुणास ।

English

By them this Bharata varsha, with seven continents, is marked here; by those born in their line this Bharati was enjoyed formerly.

अध्याय १४

श्लोक 73

कृतत्रेतादियुक्तास्तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ।ये ऽतीतास्तैर्युगैः सार्धं राजानस्ते तदन्वयाः

kṛtatretādiyuktāstu yugākhyā hyekasaptatiḥ / ye 'tītāstairyugaiḥ sārdhaṃ rājānaste tadanvayāḥ

हिन्दी अर्थ

कारणानां च बँकल्प्यात्कार्याणां चाप्यनिश्चयात्

English

Seventy-one yugas named Krita, Treta and the rest have passed; the kings of their lineages passed with those yugas.

अध्याय १४

श्लोक 74

स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं शतशो ऽथ सहस्रशः ।एवं स्वायं भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्

svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ / evaṃ svāyaṃ bhuvaḥ sargo yenedaṃ pūritaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

एको वेदश्चतुष्पाद्धि त्र तास्बिह विधीयते ।

English

Formerly in the Svayambhuva interval, hundreds and thousands. Thus the creation of Svayambhuva, by which this world was filled,

अध्याय १४

श्लोक 75

ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पिर्तृगन्धवराक्षसैः ।यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः ।तेषां सृष्टिरियं प्रोक्ता युगैः सह विवर्त्तते

ṛṣibhirdaivataiścāpi pirtṛgandhavarākṣasaiḥ / yakṣabhūtapiśācaiśca manuṣyamṛgapakṣibhiḥ / teṣāṃ sṛṣṭiriyaṃ proktā yugaiḥ saha vivarttate

हिन्दी अर्थ

ऋषिमंत्रात्पुनभेंदादिभद्यते दृष्टिविभ्रमैः ।

English

with sages and deities, ancestors, Gandharvas and Rakshasas, Yakshas, beings and Pishachas, humans, deer and birds; their creation is declared, and revolves with the yugas.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 14
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.