Brahmanda Purana· Brahmāṇḍa Purāṇa
13
अध्याय 13 / 156

Book 1 - Adhyaya 13

151 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ151 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे ।गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde agninicayo nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ suta uvāca brahmaṇaḥ sṛjataḥ putrān pūrvaṃ svāyaṃbhuveṃ'tare / gātrebhyo jajñire tasya manuṣyāsuradevatāḥ

हिन्दी अर्थ

एवं ब्रह्मा तासु तासुः रजनीषु सहसूशः ।

English

All of them were highly fortunate. All of them were lotus-eyed. All of them were wives of Yogins and' all of them were Yogic mothers. All of them were expounders of Brahman and all of them were the mothers of the universe.

अध्याय १३

श्लोक 2

पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च ।तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः

pitṛvanmanyamānāstaṃ jajñire pitaro 'pi ca / teṣāṃ nisargaḥ prāguktaḥ samāsācchruyatāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

दष्टवन्तस्तदानीताः कालं सुस्तं महषयः ॥

English

To Marici, he gave Sambhuti, and Smrti to AAgiras» To Pulastya he gave Priti and K$am5 to Pulaha.

अध्याय १३

श्लोक 3

देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत ।पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः

devāsuramanuṣyāṃśca sṛṣṭvā brahmābhyamanyata / pitṛvanmanyamānā vai jajñire 'syopapakṣataḥ

हिन्दी अर्थ

६७ = अद्याण्ड पुराण

English

Derivation of Yarns, the gods of the Svaytmbhuva Manvantara.

अध्याय १३

श्लोक 4

मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते ।ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

madhvādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ pitṝṃstānparicakṣate / ṛtavaḥ pitaro devā ityeṣā vaidikī śrutiḥ

हिन्दी अर्थ

कल्पयामास वें ब्रह्मा तस्मात्कल्पो निरुच्यते ॥

English

To Kratu» he gave Sannati and the (daughter) named Anasuyi to Atri. He gave t}rja to Vasisha and Svahi to Agni (the fire-god).

अध्याय १३

श्लोक 5

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै ।एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे

manvantareṣu sarveṣu hyatītānāgateṣu vai / ete svāyaṃbhuve pūrvamutpannāścāntare śubhe

हिन्दी अर्थ

व्यक्ताव्यक्तो महादेवस्यस्य स्बेमिदं जगत्

English

Through Adharma (Evil), Hiriis& (Violence) gave birth to the two children }{{krii (Dishonesty, Wickedness) and Anrta (Falsehood).

अध्याय १३

श्लोक 6

अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै ।अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः

agniṣvāttā smṛtā nāmnā tathā barhiṣadaśca vai / ayajvānastathā teṣāmāsanye gṛhamedhinaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्येष प्रतिसंबन्धः कीतितः कल्पयोद्व॑योः 4 सांग्रतः हि तयोमंध्ये ्रागबस्था बभूव ह

English

Two twins were bom of Nikrti and Anrta viz Bhaya (Fear), Naraka (Hell), Maya (Illusion) and Vedana (Pain).

अध्याय १३

श्लोक 7

अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः ।यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः

agniṣvāttā smṛtāste vai pitaro nāhitāgnayaḥ / yajvānasteṣu ye tvāsanpitaraḥ somapīthinaḥ

हिन्दी अर्थ

कीतितस्ठु समासेन पूर्वकल्पे यथातथम् । सांप्रतं संप्रवक्ष्यामि कल्पमेतं निबोधतः ॥

English

Through Maya, Maya gave birth to Mftyu (Death) that takes away all living beings. Then Ouldcha (Misery) was bom of Vedana through Raurava (Hell).

अध्याय १३

श्लोक 8

स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः ।ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः

smṛtā barhiṣadaste vai pitara stvagnihotriṇaḥ / ṛtavaḥ pitaro devāḥ śāstre 'sminniścayaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

गति के अर्थ वाली ऋषिति घातु नाम की निष्पत्ति होती है--ऐसा कहा जाता है। जिससे ऋषिति के सत्व होने से उससे महत है अतएव मद्ृषि होते हैं ।७१। अहर्लोक में स्थित होते हुए उन्होंने उस समय में सोये ए काल को देखा था। जो कल्प के व्यतीत होने पर सत्वादि सात महधि

English

Vyadhi (Sickness) gave birth to Jara (Oldage), 9oka (Grief), Krodha (Anger) and Asuya (Jealousy) through Mrtyu. All esc are remembered as characteristics of Adharma (Evil) with misery as the ultimate end.

अध्याय १३

श्लोक 9

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ ।नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ

madhumādhavau rasau jñeyau śuciśukrau ca śuṣmiṇau / nabhāścaiva nabhasyaśca jīvāvetāpudātdṛtau

हिन्दी अर्थ

§ ।७२। इस प्रकार से उन-उन सहल्लों रजनीयों में उस समय में आनीत' मह्षियों ते सुप्तकाल को देखा था ।७३। कल्प के आदि में जिससे सुबहुल ज्ञौदह संस्था हैं । ब्रह्माजी ने क्योंकि कल्पन किया था इसी कारण से कल्प कहा जाता है ।७४। कल्पों के आदि काल में पुनः पुनः बही समस्त भूतों का

English

VV. 56-67 personify virtues and vices and state their parentage. Out of these W.65< describe the Tlnun creation.

अध्याय १३

श्लोक 10

इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ ।सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ

iṣaścaiva tathorjaśca svadhāvantāvṛdātdṛtau / sahaścaiva sahasyaśca ghorāvetāpudātdṛtau

हिन्दी अर्थ

सूजन करने बाला है । महादेव व्यक्त है। इसका ही यह सम्पूर्ण जगत है ।७५। वह दोनों कल्पों का प्रति सम्बन्ध कर दिया गया है। इस समय में उनः दोनों के मध्य में पूर्व की अवस्था हुई थी ।७६। पूर्व में होने वाले कल्प में ठीक-ठीक कह दिया गया है। इस समय में इस कल्प के विषय में बंत-

English

They were neither superior to him nor inferior. They were his mental sons on a par with himself. He created thousands and thousands of such childern wearing elephant hides.

अध्याय १३

श्लोक 11

तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ ।कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः

tapāścaiva tapasyaśca manyumantau tu śaiśirau / kālāvasthāsu ṣaṭsvete māsākhyā vai vyavasthitāḥ

हिन्दी अर्थ

साऊेगा, उसको समझ लीजिए

English

W. 68-60 docribe the lUudri Sn|i (eresdoa by Rudra) and he wai asked by BrabnU to stop creation ai be was procread immonal progeny and Rudra complied.

अध्याय १३

श्लोक 12

इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै ।ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः

ime ca ṛtavaḥ proktāścetanācetaneṣu vai / ṛtavo brahmaṇaḥ putrā vijñeyāste 'bhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

कियंति चेव वर्षाणि तेंषु नद्यश्च काः स्मृताः

English

These hideous and bluish-red coloured subjects who had been created by me in thousands and thousands, have come out of my own self.

अध्याय १३

श्लोक 13

मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः ।स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः

māsārddhamāsasthāneṣu sthāninau ṛtavo matāḥ / sthānānāṃ vyatirekeṇa jñeyāḥ sthānāgimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

महाभूतप्रमाणं च लोकालोकं तर्थंव च ।

English

These Devas will be known by the name ofRudras. They are highly powerful. Those Rudripls are well-known over the earth and firmament.

अध्याय १३

श्लोक 14

अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च ।संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्

ahorātrāṇi māsāśca ṛtavaścāyanāni ca / saṃvatsarāśca sthānāni kāmākhyā hyabhimāninām

हिन्दी अर्थ

सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सहः

English

Enumerated in the (Vedic text) atarudra, they will become worthy of Yajfias. All of them will partake of the Yajflas along with the groups of Devas.

अध्याय १३

श्लोक 15

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः ।तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत

eteṣu sthānino ye tu kālāvasthā vyavasthitāḥ / tatsatattvāstadātmānastānvakṣyāmi nibodhata

हिन्दी अर्थ

तेषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।

English

Till the end of the Yuga, they will remain, on being worshipped along with those Devas bom of Cchandas (Vedas or—bom as they are pleased) in the Manvantaras.

अध्याय १३

श्लोक 16

पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः ।निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः

pārvaṇyasti thayaḥ saṃdhyāḥ pakṣā māsārddhasaṃmitāḥ / nimeṣāśca kalāḥ kaṣṭhā muhurttā divasāḥ kṣayāḥ

हिन्दी अर्थ

अचित्याः खलु ये भावा न तांस्तरकेण साधयेत्

English

On being told thus by Mahadeva, that lord Brahma, the delighted lord of subjects replied to the terrible Rudra.

अध्याय १३

श्लोक 17

द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते ।ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे

dvāvarddhamāsau māsastu dvau māsāvṛ turucyate / ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve 'yane dakṣiṇottare

हिन्दी अर्थ

श्री सूतजी ने कहा--इस रीति से शांशपायनि ने प्रजा के सन्निवेश का श्रवण करके फिर उसने श्री सूतजी ने नियत रूप से पृथिवी और उदधि के विस्तार के विषय में पूछा या ।१। द्वीप कितने हैं, समुद्र अथवा परेत कितने बताये गये हैं ? कितने वषं हैं और उन चषा में "नदियों कौन-कौन

English

''O lord welfare unto you. Let it be as spoken by

अध्याय १३

श्लोक 18

संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ।ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्

saṃvatsaraḥ sametaśca sthānānyetāni sthāninām / ṛtavastu nimeḥ putrā vijñeyāste tathaiva ṣaṭ

हिन्दी अर्थ

बताथी गयी हैं? ।२ी महाभूतो का क्या प्रमाण हैं तथा लोकालोक प्रमाण क्या हैं? चन्द्र और सूर्य का पर्याय-परिमाण और गति कया हैं ?' है भग- वाच् ! यह सव आप विस्तार पूर्वक यथार्थ रूप से हमको बतलाइए'।३।' भी सूतजी ने कहा--हर्ष की बात है, मैं आपके सामने पृथ्वी का आयाम और

English

Thenceforth, the lord Sth&nu did not beget subjects. He remained celibate till the ultimate annihilation.

अध्याय १३

श्लोक 19

ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः ।यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः

ṛtuputrāḥ smṛtāḥ pañca prajāḥ svārtavalakṣaṇāḥ / yasmāccaivārttavebhyastu jāyante sthāṇu jaṅgamāḥ

हिन्दी अर्थ

विस्तार बतलाऊँगा ।४। समुद्रों की संख्या और द्वीपों का विस्तार भी बत” लाऊंगा। यों तो द्वीपों' के सहसों भेद होते हैं किन्तु ने भेव सात द्वीपों'के सहसों भेद होते हैं किन्तु वे सभीःद सात द्वीपो के ही अन्तर्गतः है जिनके द्वारा निरन्तर यह जगत है वे सब क्रम से यहाँ पर नहीं बताये'जो

English

Derivation of

अध्याय १३

श्लोक 20

आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः ।समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः

ārtavāḥ pitarastasmādṛtavaśca pitāmahāḥ / sametāstu prasūyante prajāścaiva prajāpateḥ

हिन्दी अर्थ

सकते हैं। मैं इस समय में तो आपके समक्ष में सात द्वीपो' को ही बताऊँगा और उनके साथ चन्द्र-सूर्भ और ग्रहो' का वर्णन करूँगा ।६॥ मानव उत्को प्रमाण तकी के ढ्वारा कहा करते हैं। किन्ते निश्चित रूप से जो भाव चिन्तन करने के योग्य नहीं हैं उनका तरक के सहारे साधन कभी नहीं करना

English

The manifestadon in thisKalpa of the noble-sou led great lord Rudra along with the Sddh42ka (spiritual aspirants) has not been narrated by you.

अध्याय १३

श्लोक 21

तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः ।स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः

tasmātsmṛtaḥ prajānāṃ vai vatsaraḥ prapitāmahaḥ / sthāneṣu sthānino hyete sthānātmānaḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

ष्र ब्रह्माण्ड पुराण

English

The origin of the primordial creation has been succinct¬ ly tneniioned by me. I shall now narrate in detail the names along with the physical bodies.

अध्याय १३

श्लोक 22

तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः ।प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः

tadākhyāstatsasattvāśca tadātmānaśca te smṛtāḥ / prajāpatiḥ smṛto yastu sa tu saṃvatsaro mataḥ

हिन्दी अर्थ

नाताजनपदाकीणेः पुरश्च विविेश्शुभे: ।

English

Mahadeva begot of his wives many sons in the other Kalpas that have passed by. Listen to thoe (procreated) in this Kalpa.

अध्याय १३

श्लोक 23

संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः ।ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः

saṃvatsarasuto hyagni ṛta ityucyate budhaiḥ / ṛtāttu ṛtavo yasmājjajñire ṛtavastataḥ

हिन्दी अर्थ

सिद्धचारणसंकीणः पर्वतैरुपशोभितः

English

In the beginning of the Kalpa, the lord contemplated on a son on a par with himself. Thereafter, the child Nllalohita appeared on his lap.

अध्याय १३

श्लोक 24

मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः ।द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि

māsāḥ ṣaḍartavo jñeyāsteṣāṃ pañcartavāḥ smṛtāḥ / dvipadāṃ catuṣpadāṃ caiva pakṣiṇāṃ sarvatāmapi

हिन्दी अर्थ

जो प्रकृतियों से परे हैं बही चिन्तन न करने के योग्य नहीं है--ऐसा कहते हैं । नी वर्षों से समस्वित जम्बू द्वीप को यथार्थ रूपः से. बतलाऊगा +८। उसको विस्तार से और मण्डल से योजतों के दरारा समझ लीजिए योजनाग्र से सभी ओर एक सौ सहस्र है। यह अनेक जनपदों से घिरा हुआ

English

Derivation of MakidM,

अध्याय १३

श्लोक 25

स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् ।ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्

sthāvarāṇāṃ ca pañcānāṃ puṣpaṃ kālārttavaṃ smṛtam / ṛtutvamārtavatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca prakīrttitam

हिन्दी अर्थ

है और विविध परम शुभ नगरों से समन्वित है। यह सिद्धगण और चारणों से समाकीणं है और अनेक पर्वतों से उपशोधित है ।६-१०। शिलाओं के समुदायों से'समुत्पन्न समस्त धातुओं से निबद्ध यह द्वीप है। इसके सभी ओर अनेक नदियाँ हैं जो पव॑त से उद्भूत हुई हैं ।११। यह जम्बूद्वीप बहुत

English

"O lord, you are named Rudra**. On being told thus he cried again. "Why do you cry, O child?" asked Brahmi to him.

अध्याय १३

श्लोक 26

इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये ।सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे

ityete pitaro jñeyā ṛtavaścārtavāśca ye / sarvabhūtāni tebhyo yadṛtukālādvijajñire

हिन्दी अर्थ

विशाल है । श्री सम्पन्त है तथा इसका मण्डल भी महान हैं। भूतों के करने वाले नो भुवनों से यह सम्पूर्ण समावृत है ।१२। इसके चारों ओर क्षार समुद्र है जिसका भी विस्तार अम्बर द्वीप के विस्तार के ही समान है

English

"Give me a second name", said he to the self*bom Lord. "You are Bhava by name, O Lord". On being told thus he cried again.

अध्याय १३

श्लोक 27

तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् ।मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः

tasmādete hi pitara ārtavā iti naḥ śrutam / manvantareṣviha tvete sthitāḥ kālabhimāninaḥ

हिन्दी अर्थ

गायत सुपर्वा ये; छे वषं पंत हैँ जो दोनों ओर पूवें और पश्चिम समुद्रों से अवगाढ हैं

English

"Why do you cry?", enquired Brahma of the crying child. "Give me a third name". On being told thus, he said again.

अध्याय १३

श्लोक 28

कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः ।स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्

kāryakāraṇayuktāstu e śvaryādvyāpya saṃsthitāḥ / sthānābhimānino hyete tiṣṭhantīha prasaṃgamāt

हिन्दी अर्थ

नाभिबंधनसंभूतो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पूर्वतः श्वेतवर्णश्च ब्राह्मणस्तस्य तेन तेत्

English

"O lord, you are rva by name." On being told thus he cried again, "Why do you cry?", asked Brahmi again to the crying child.

अध्याय १३

श्लोक 29

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः ।जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते

agniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro vividhāḥ punaḥ / jajñe svadhāpitṛbhyastu dve kanye lokaviśrute

हिन्दी अर्थ

तेनास्य क्षज्त्रभावस्तु मेरोर्नानार्थंकारणात्

English

"Give me a foiu'th name." On being told thus, he said again, "O lord, you are liana by name". On being told thus he cried again.

अध्याय १३

श्लोक 30

मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् ।ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे

menā ca dhāraṇī caiva yābhyāṃ dhatamidaṃ jagat / te ubhe brahmavādinyau yoginyau caiva te ubhe

हिन्दी अर्थ

तेनास्य शूद्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकात्तिताः।

English

"Why do you cry", said Brahmi to that cryit child again. He replied to the self-bom lord—"Give me a fifth name."

अध्याय १३

श्लोक 31

पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे ।अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी

pitaraste nije kanye dharmārthaṃ pradaduḥ śubhe / agniṣvāttāstu ye proktāsteṣāṃ menā tu mānasī

हिन्दी अर्थ

हिमवान् गिरि में प्रायः हिम समूह होता है और हेमक़ूट पर्वत हैम से संयुत है। निषध एक महान पर्वत है जो सभो ऋतुओं में सुखदायी होता है।१५ मरु पर्वत चार वर्णों बाला है और सुवणं से युक्त है यहः अधिक सुन्दर कहा गया है और मूर्धा में बत्तीस सहस्र योजनों के विस्तार वाला है

English

"You are the lord and master of all PaSus (Animals, living beings)". On being told thus, he cried again. "Why do you cry?*' said Brahma to that crying child, once again.

अध्याय १३

श्लोक 32

धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता ।मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्

dhāraṇī mānasī caiva kanyā barhiṣadāṃ smṛtā / merostāṃ dhāraṇīṃ nāma patnyarthaṃ vā sṛjan ghubhām

हिन्दी अर्थ

।१६। यह वृत्त आकृति और प्रमाण याला है तथा चौकोर और समुकिङत

English

"Indeed, give me the sixth name". On being told thus he replied to him—"O lord, you are Bhima by name*'. On being told thus he cried again.

अध्याय १३

श्लोक 33

पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः ।अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः

pitaraste barhiṣadaḥ smṛtā ye somapāyinaḥ / agniṣvāttāstu tāṃ menā patnī himavate daduḥ

हिन्दी अर्थ

अर्थात् ऊँचा है। इसके पाश्व भागों में अनेक वर्ण हैं तथा यह् प्रजापति के

English

"Why do you cry?", asked Brahma again to that crying child. "Give me the seventh name". On being told thus he replied:

अध्याय १३

श्लोक 34

उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत ।मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत

upahūtā smṛtā ye vai taddauhitrānnibodhata / menā himavataḥ patnī mainākaṃ sā vyajāyata

हिन्दी अर्थ

गुणोंसे संयुत है ।१३। अव्यक्त जन्म वाले ब्रह्माजी के नाभिबन्धन से यह समुत्पन्न हुआ है। उसके पूर्व की ओर यह श्वेत वण' वाला है इससे ब्राह्मण है।१८। उत्तर की ओर' पाश्वंभाग उसका स्वभाव से ही रक्तवणं है। इस कारण से मेरु के अनेक अर्थ कारण से इसका क्षत्र भाव है।१९। यह दक्षिण

English

This name signifies identification of Rudra and Fire.

अध्याय १३

श्लोक 35

गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः ।मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः

gaṅgāṃ saridvarāṃ caiva patnī yā lavaṇodadheḥ / mainākasyā tmajaḥ kraucaḥ kraiñcadvīpo yataḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

दिशा की ओर पीत है इससे इसका बैश्यभाव अभी होता है। पश्चिम की ओर पीत है इससे इसका वैश्यभाव अभीष्ट होता है। पश्चिम की ओर यह. शुङ्ञपत्र के सहश समाचित हैं ।०। इस कारण से इसका शूद्रभाव होता है--इस तरह से इसके चार बर्ण कहे गये हैं। यह स्वभाव से वृत्त कहा

English

W. 5 if. This episode of crying for a name and god BrahmS's

अध्याय १३

श्लोक 36

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् ।मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः

merostu dhāraṇī patnī divyauṣadhisamanvitam / mandaraṃ suṣuve putraṃ tisraḥ kanyāśca viśrutāḥ

हिन्दी अर्थ

है और व्ण तथा परिमाण से भी बताया गया है

English

lord, you are Ugra by name*'. On being told thus, he cried again. To that crying child he said—

अध्याय १३

श्लोक 37

वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः ।धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता

velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāṃ cāyatiṃ viduḥ / dhātuścaivāyatiḥ patnī vidhāturniyatiḥ smṛtā

हिन्दी अर्थ

ली - ब्रह्माण्ड पुराण,

English

He said—"Give me, O lord, the eighth name". "You arc Mahadeva by name". On being told thus, he stopped crying.

अध्याय १३

श्लोक 38

स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः ।सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्

svāyaṃ bhuveṃ'tare pūrvaṃ yayorvai kīrttitāḥ prajāḥ / suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaninditām

हिन्दी अर्थ

'एते पर्वेतसज़ान: सिद्धचारणसेविताः

English

After securing these names. Nilalohita requested Brahm—"Indicate the abodes of these names''.

अध्याय १३

श्लोक 39

सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः ।सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः

savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ / savarṇāyāṃ sutā jātā daśa prācīnabarhiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

नील=-वैदू्य॑मय-= श्वेत--हिरण्मय-- मोर के वहाण के वर्ण बाला और णातकौम्भ तथा श्वुङ्गवाद् है ।२२। ये सब पर्वेतों के शिरोमणि:राजा प्त हैं जो कि सिद्धों और चारणों के द्वारा सेवित रहा करते हैं, अर्थात् इनमें सिद्ध और चारण' निवास किया करते हैं। उनका अस्त र-लिण्फम्भ- तो

English

The abodei of the aames of NiUJohiu are the eight forms mUrtis) of Siva and they vymboliar the five MahdbhUUs (grou elefQenti) the two principle vital ain and ApinA and the principle of the Mind.

अध्याय १३

श्लोक 40

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ।तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः

sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ / teṣāṃ svāyaṃbhuvo dakṣaḥ putratvaṃ jagmi vānprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

सहल्र/योजनः कहा जाता" है ।२३। मध्य में इलावृत नाम बाला -गिरि है जो भहामेरु के समंतम है । यह भी इसी प्रकार से नो सहस्र हीसबः ओर-से विस्तार यालाः है।२४। इसके मध्य में महा है जो धूमः से रहित अरिति.के समान देवीष्यमान है मेक के वेदी का अर्घ दक्षिण है तथा उत्तर अघे भाग

English

Since the sun comes into view frequently and since it vanishes frequently, one, who desires for longevity, should not directly sec the sun. One should always be pure.

अध्याय १३

श्लोक 41

त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः ।एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः

trayaṃbakasyābhiśāpena cākṣuṣasyātare manoḥ / etacchutvā tataḥ sūtamapṛcchacchāṃśapāyaniḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तर हैः१२५।-जो छै वर्ण हैं : उनके जो वर्ष पर्गत हैं ऊ चाई-से दो-दो सहन योजन विस्तीर्णे हैं ।२६॥ जम्बू द्वीप के विस्तार से उनका आयाम-कहा जाता .है।। दो गिरिः सौः सहस्र योजन आयत हैं ।२७। नोल और निषध उन बोनों से जो दूसरे हैं जे हीन हैं।- श्गेत=-हेमकूट--हिमवान तथाः व्पुङ्गवाच्

English

Lord Rudra does not oppress the Brahmaa who strictly adheres to these principles. Then Brahma said again to that lord Nilalohita.

अध्याय १३

श्लोक 42

उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु ।चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

utpannaḥ sa kathaṃ dakṣo hyabhiśāpādbhavasya tu / cākṣuṣasyāntare pūrvaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

हिन्दी अर्थ

इदं हैमवतं वर्ष भारतं नाम विश्रुतम् ॥

English

Your second name has been mentioned by nic as Bhava. Let the waters be the second physical body of this name ofyours.

अध्याय १३

श्लोक 43

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् ।शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्

ityuktaḥ kathayāmāsa sūto dakṣāśrayāṃ kathām / śāṃśapāyanimāmantrya tryaṃbakācchāpakāraṇam

हिन्दी अर्थ

रम्यकात्परतः श्वेतं विश्न.तं तद्धिरण्मयम् ।

English

On this being mentioned, the element of the nature of Rasa (Juice )(i.e. water) became stationed in his body. Since he entered it, the water is remembered as Bhava*

अध्याय १३

श्लोक 44

सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया ।स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे

sūta uvāca dakṣasyāsansutā hyaṣṭau kanyā yāḥ kīrttitā mayā / svebhyo gṛhebhya ānāyya tāḥ pitābhyarcayadgṛhe

हिन्दी अर्थ

उनसे दो'सहर्र नव्ये ओर को सहन अस्सी आग्रत हैं। उनकेः मध्य- में'जनपद हैं गे'सात'बषे है )२९। उनः भ्रपातों से विषम पर्जतों से गे हैं।। निरन्तर बहने वाली नदियों के बहत से मेदों से ठो परस्पर में गमत कारने' के अयोग्य/ है ।३०। उनमें अनेक जातियों. वाले जीव निवास करते हैं और

English

Since the living beings are bom (bhavanat) of him, and since he evolves (bhavanat) the living beings through them (i.c. the waters) he is called Bhava* (due to his creation and evolution of beings).

अध्याय १३

श्लोक 45

ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे ।तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै

tatastvabhyarcitāḥ sarvā nyavasaṃstāḥ piturgṛhe / tāsāṃ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryaṃbakasya vai

हिन्दी अर्थ

सभी' ओर जे वहाँ रहा करते हैं । यह हैमवल वर्ष है जो भारत--इस' नासे से्रसिदध है।३१। इससे आगे हेमकूट है जो नाम से किम्पुरुष कहा/ गया हैं।। हेमकूट' से आगे नेपध है जो हरि वर्ष कहा जाया करता है ।३२। हरिवषं से परे मेरु का वह इलावृत है । इलावूत से आगे नील है जो रम्यक नामः से'

English

This Puranic peculation turned out to be a scientific truth.

अध्याय १३

श्लोक 46

नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् ।अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः

nājuhāvātmajāṃ tāṃ vai dakṣo rudramabhidviṣan / akarotsaṃnatiṃ dakṣe na kadācinmaheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

विख्यात ' है ।३३। रम्यक' से आगे श्‍्गेत है जो हिरण्मय नाम से विश्रुता है”? हिरण्मय से आगे ्पु्गवत् हैँ जो कुक कहा गया है ।३४॥ दक्षिण और"उत्तरु दिशा में धलु:संस्थ दो वपं जानने चाहिए । वहाँ पर चार दी है जो मध्यम है बह इलावृत है

English

Nor should one enumerate (?) these whether flowing or still. These bodies of the waters are declared by the sages %Medhya (Pure) and Amedhya (Impure).

अध्याय १३

श्लोक 47

जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः ।ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे

jāmātā śvaśure tasminsvabhāvāttejasi sthitaḥ / tato jñātvā satī sarvāḥ nyavasaṃstāḥ piturgṛhe

हिन्दी अर्थ

व्ष ब्रह्माण्ड पुराण

English

Waters devoid of taste, waters of bad odour and colour and water in very little quantity should be avoided on all occasions. The sea is the source of origin of waters. Hence waters desire it.

अध्याय १३

श्लोक 48

जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् ।ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्

jagāma sāpyanāhūtā satī tatsva piturgṛham / tābhyo hīnāṃ pitā cakre satyāḥ pūjāmasaṃmatām

हिन्दी अर्थ

आयामतश्चत् स्त्रिशत्सहसाणि प्रकोतितः

English

After reaching the sea, the waters become sacred and Amrta (nectarine). Hence one should not obstruct the

अध्याय १३

श्लोक 49

ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता ।यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो

tato 'bravītsā pitaraṃ devī krodhādamarṣitā / yavīyasībhyo pyadhamāṃ pūjāṃ kṛtvā mama prabho

हिन्दी अर्थ

इसके अनन्तर निषध के नीचे नेदी के अर्धभाग दक्षिण कहा गया है। नीलवान् है और जो गेचधं है वह उत्तर है।३६। वेधं दक्षिण भौर उत्तर में तीन-तीन वर्ष है । उन दोनों के मध्य में मेरु जानना चाहिए और मध्य में इलावृत है ।३७। नील के दक्षिण दिशा की ओर और तिषध की

English

lord, the third name of yours that had been luentioned by me is Sarva. It this earth be tlie physical body of that third name.

अध्याय १३

श्लोक 50

असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् ।अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि

asatkṛtya pitarmāṃ tvaṃ kṛtavānasi garhitam / ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca tvaṃ māṃ satkartumarha si

हिन्दी अर्थ

उत्तर की ओर--उत्तर की ओर आयत एक महान् शैल है जो नाम से भाल्यवोन कहा जाता है ।३८। एक सहसत योजनः नील और तिषध तक आयत है और आयाम से यह चौबीस सहस योजन कहा गया है ।३६। इसके पश्चिम में गन्ध्रमादन नामक पर्णत जानने के योग्य है । आयाम (चौड़ाई)

English

On this being mentioned, the hard and firm (part) in his body, namely bones entered the earth. Therefore, it is called Sarva.

अध्याय १३

श्लोक 51

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः ।त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम

evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ saṃraktalocanaḥ / tvattaḥ śreṣṭhāvariṣṭhāśca pūjyā bālāḥ sutā mama

हिन्दी अर्थ

और विस्तार से माल्यबान्--इस नाम से यह प्रसिद्ध है ।४०। परिमण्डलो के मध्य में मेरु पर्वत है जो कनक पर्वत है। बह चार वर्णों वाला और सुवर्णः का तंथा चतुरस्र अर्थात् चौकोर समुच्छित है ।४१। सुमेरु शो भाशाली' होता था जो पास शुभ्र है ओर एक राजा के ही समान समधिष्ठित रहता

English

Hence, one should not evacuate the bowels or uri« nate in the ploughed land. One.should not urinate in the shade of trees, or in the pathway or in one's own shadow.

अध्याय १३

श्लोक 52

तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति ।ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः

tāsāṃ caiva tu bhartāra ste me bahumātāḥ sati / brahmiṣṭhāḥ sutapaskāśca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ

हिन्दी अर्थ

है। इसके-वणं'की आभा तरुण सूर्य के ही समान है तथा बिना धुआ वाली अग्नि के तुल्य है

English

After covering the ground with grass and covering one's head, one should evacute the bowels. Sarva docs not oppress or injure him who behaves like this towards tlic earth.

अध्याय १३

श्लोक 53

गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति ।वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः

guṇaiścaivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryaṃbakātsati / vasiṣṭho 'triḥ pulastyaśca hyaṅgirā pulahaḥ kratuḥ

हिन्दी अर्थ

अशसिरधिकानि स्युस्थ्यस मानं प्रकीत्तितम् ।

English

Lord Maheiana docs not oppress or injure him who properly behaves towards the wind and those who honour 4he wind by means of YajAas and those who serve it*

अध्याय १३

श्लोक 54

भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम ।यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते

bhṛgurmarīciśca tathā śraiṣṭhā jāmātaro mama / yasmānmāṃ sparddhate śarvaḥ sadā caivāvamanyate

हिन्दी अर्थ

तत्र देवगणाः सवें यंधर्वोरगराक्षसाः

English

O lord, your seventh name that had been mentioned by me was Ugra. The initiated Brahmaa becomes the body of that name of yours.

अध्याय १३

श्लोक 55

तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः ।इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा

tena tvāṃ na vibhūṣomi pratikūlo hi me bhavaḥ / ityuktavāṃstadā dakṣaḥ saṃpramūḍhena cetasā

हिन्दी अर्थ

चह चौरासी सहस्र योजन ऊँचा है। एक योजन चार कोस का होता है। सोलह योजन नीचे की ओर प्रविष्ट है और सोलह ही भोजेन विस्तार बाला है ।४३। शराव संस्थित होने से बसीस योजन मूर्धा में विस्तृत है। बिल्‍्तार से सभी ओर उसका तिगुना परिणाम है ।४४। मण्डल प्रमाण

English

On this being uttered, the Ctixianya (consciousness, alertness) that was in bis body entered the initiated Brah¬ ma who performs the Soma sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 56

शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः ।तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्

śāpārthamātmanaścaiva ye coktāḥ paramarṣayaḥ / tathoktā pitaraṃ sā vai kruddhā devīdama bravīt

हिन्दी अर्थ

से उसका म(न व्य 'अभीष्ट होता है। सब ओर चौवालीस सहे योजन है॥४४॥ व्यसन मैं अर्थात् तीनों मोर में उसका मानः आठ अधिक योजनं कहा गथा है। सभी ओर चतुरख मात से परिणाम होता है।४६। चौंसठ सहसु योजनः कहा जाता है । बह पर्वत बहुत ही अधिक दिव्य. है और दिव्य

English

For that duration, the initiated Brahmatia becomes lord Ugra. Hence, no one shall abuse or revile at him nor shall anyone speak vulgar word s about him.

अध्याय १३

श्लोक 57

वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे ।तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्

vāṅmanaḥ karmabhiryasmādaduṣṭāṃ māṃ vigarhase / tasmāttyajāmyahamimaṃ dehaṃ tāta tavātmajam

हिन्दी अर्थ

औषधियों से समन्वितः है ।४७। यह सम्पूर्ण सुबणंमय परम शुभः भुबनों से घिरा हुआ है । वहाँ पर समस्त देवों के गण--गन्धर्व---और राक्षस निवासः दिया: करते हैं ।४८। उस शेलों के राजा के ऊपर शुभ अप्सराओं के समुदाय भी दिखलाई दिया करते हैं: वह मेर पर्वत भूतों के भावन भुबनों से परि+

English

Tiioit who censure him take away hb sins. Lord Ugra does not oppress or injure those Brahmanas who behave properly thus.

अध्याय १३

श्लोक 58

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता ।अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे

tatastenāvamānena satī duḥkhādamarṣitā / abravīdvacanaṃ devī namaskṛtya svayaṃbhuve

हिन्दी अर्थ

भद्राशवा भरताश्चौ व केत् मालाश्च पञ्चिमाः

English

On the new moon day a Brahmaa should not cut trees, bushes or medicinal herbs. Some (Moon) U remem¬ bered as Mahadeva and his Atman (soul) is the group of medicinal herbs.

अध्याय १३

श्लोक 59

यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता ।तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि

yatrāhamupapadye ca punardehena bhāsvatā / tatrāpyahamasaṃbhūtā saṃbhūtā dhārmikādapi

हिन्दी अर्थ

गं्षमादनपार््वे त् -परैबाऽपरगंडिका ।

English

His first body has been glorified by the name RaudrI. Its wife is Suvarcala and her son is anaiicara (the Saturn).

अध्याय १३

श्लोक 60

गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः ।तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे

gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryaṃbakasyaiva dhīmataḥ / tatraivātha samāsīnā yuktātmānaṃ samādadhe

हिन्दी अर्थ

क्ल ब्रह्माण्ड पुराण

English

O Brahmaias, let there be welfare unto the bipeds. Let there be welfare unto the quadrupeds. Now the names and bodies of Mahadeva have been recounted. Listen to the progeny of Bhju.

अध्याय १३

श्लोक 61

धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः ।तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः ।सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्

dhārayāmāsa cāgneyīṃ dhāraṇāṃ manasātmanaḥ / tata ātmasamuttho 'syā vāyunā samudīritaḥ / sarvāgebhyo viniḥsṛtya vahnistāṃ bhasmasātkarot

हिन्दी अर्थ

तत्र ते शुभकर्माणः केत्मालाः प्रतिष्ठिताः

English

Tejas (fiery brilliance) was the son of Bala and

अध्याय १३

श्लोक 62

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् ।संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः ।दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः

tadupaśrutya nidhanaṃ satyā devo 'tha śūlabhṛt / saṃvādaṃ ca tayorbuddhā yāthātathyena śaṅkaraḥ / dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca cukopa bhagavānprabhuḥ

हिन्दी अर्थ

तत्र काला नराः सर्गे महासत्त्वा महाबलाः ।

English

Hearing that, the death of Sati, the god, the trident-bearer Shankara, knowing as it was the dialogue between the two and with Daksha and the sages, the revered lord grew angry.

अध्याय १३

श्लोक 63

रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते ।तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः

rudra uvāca sarveṣāmeva lokānāṃ bhūrlokastvādirucyate / taṃ sadā dhārayiṣyāmi nideśātparameṣṭhinaḥ

हिन्दी अर्थ

ईश्वरो ब्रह्मणः पुत्र: कामचारी मनोजवः ।

English

Rudra said: "Of all the worlds, Bhurloka is called first; I shall always bear it by the command of the Supreme Lord.

अध्याय १३

श्लोक 64

अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः ।तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया

asyāṃ kṣitau dhṛtā lokāḥ sarve tiṣṭhanti bhāsvarāḥ / tānahaṃ dhārayā mīha satataṃ ca tadājñayā

हिन्दी अर्थ

पाश्वे माल्यव॑तश्चापि पूर्शेऽपूर्वा त. गंडिका।

English

On this earth all shining worlds stand supported; I bear them always, and by his command.

अध्याय १३

श्लोक 65

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते ।नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्

cāturvarṇyaṃ hi devānāṃ te cāpyekatra bhuñjate / nāhaṃ taiḥ saha bhokṣaye vai tato dāsyanti te pṛthak

हिन्दी अर्थ

जिसके चार देण हैं जो चारों पाश्वों में समधिष्ठित हैं। जिनके नाम भद्राश्व--भरत--केतुपाल और पश्चिम है।५०। उत्तर और कुरु कृतपुण्य प्रतिश्नव हैं । गन्धमादन के पाश्व॑ में तो यह पर अपर गण्डिका है ।५१। ये सभी ऋतुओं में परम रमणीय हैं और निर ही' प्रमुदित तथा शिव हैं।

English

The gods' four varnas eat together; I shall not eat with them; then they will give separately.

अध्याय १३

श्लोक 66

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती ।प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह

yasmādavamatā dakṣa matkṛte 'nāgasā satī / praśastāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

दू्वेओर'पण्चिम से बत्तीस'सहस् योजनों से युक्त हैं ।१२। प्रमाण से इनका आयाम चौंत्तीस सहसूं योजनों वाला है । वहाँ पर वे परम शुभ कर्मों वालें केतुमाल' देश" प्रतिष्ठित है ।५३। वहाँ पर जब नर'काल हैं जो' महान् सत्वं बालें और: महिन् बल से सम्पन्न है और वहाँ की स्त्रिय! कमलदल की

English

Since Sati, innocent, was disregarded for my sake, Daksha, and all your other daughters were praised with their husbands,

अध्याय १३

श्लोक 67

तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः ।उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः

tasmā dvaivasvate prāpte punarete maharṣayaḥ / utpatsyante dvitīye vai mama yajña hyayonicāḥ

हिन्दी अर्थ

आभा वॉली तथा देखने में बहुत प्रिय लगती हैं ।१४। बहा पर एक बहुत ही उत्तम पनस का महान वृक्ष है जिसमें छरसः विद्यमान रहा करते हैं। उसकी स्वामी ब्रह्मा का पुत्र कामना से चरण करने वाले 'मनोजय' हैं

English

therefore when the Vaivasvata interval arrives, these great sages will again be born, in my second sacrifice, not from a womb.

अध्याय १३

श्लोक 68

हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः ।अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः

hute vai brahmaṇā śukre cākṣuṣasyātare manoḥ / abhivyāhṛtya sarvāṃstān dakṣaṃ caivāśapatpunaḥ

हिन्दी अर्थ

बहाँ पार समायुत काल पयेन्‍्त उसके फलों का रस” का पान करके प्राणी जीवित रहा/करते' हैं। पूर्व में माल्यवान् के पाशवं में:एक अपूर्व गण्डिका है

English

When Brahma's semen was offered, in the Chakshusha Manu's interval, having proclaimed all of them, he cursed Daksha again:

अध्याय १३

श्लोक 69

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये ।प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्

bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye / prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva prace tasām

हिन्दी अर्थ

ऋषिरुवाच-यदिदं भारत॑ वर्ष यस्मिन्स्वायंभुवादयः †

English

'You will be a human king in the line of Chakshusha, grandson of Prachinabarhis and son of the Prachetases.

अध्याय १३

श्लोक 70

दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि ।कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे

dakṣa eveha nāmnā tu māriṣāyāṃ janiṣyasi / kanyāyāṃ śākhināṃ tvaṃ vai prāpte vaivasvateṃ'tare

हिन्दी अर्थ

अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्केऽस्मिद् भारते प्रजाः ।

English

Daksha by name here, you will be born on Marisha, the daughter of trees, when the Vaivasvata interval arrives.

अध्याय १३

श्लोक 71

विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते ।धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे

vighnaṃ tatrā pyahaṃ tubhyamācariṣyāmi durmate / dharmmayukte ca te kārye ekasmiṃstu durāsade

हिन्दी अर्थ

इतः स्वगेश्च मोक्षश्च मध्यश्चांतश्च गम्यते ।

English

There too I shall make an obstacle for you, evil-minded, in your dharma-joined work, one hard to approach.'"

अध्याय १३

श्लोक 72

सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः ।यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि ।तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः

suta uvāca tadupaśrutya dakṣastu rudraṃ so 'bhya śapatpunaḥ / yasmāttvaṃ matkṛte 'niṣṭamṛṣīṇāṃ kṛtavānasi / tasmātsārddhaṃ surairyajñe na tvāṃ yakṣyanti vai dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते

English

Suta said: Hearing that, Daksha cursed Rudra in turn: "Since for my sake you did what was harmful to the sages, therefore the twice-born will not sacrifice to you together with the gods at sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 73

हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु ।इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्

hutvā'hutiṃ tava krūra hyapaḥ sprakṣyanti karmasu / ihaiva vatsyasi tathā divaṃ hitvā yugakṣayāt

हिन्दी अर्थ

श्रीसूतजी ने कहा--इस प्रकार से ही परम शुभ भारत में वर्षों का निसगे है जो कि परम तटबों के ज्ञाताओं के द्वारा देखा गया है । अब फिर आपके सामने मैं क्या बणंन करू ? ।१। ऋषि ने कहा--जो यह भारतवर्ष है जिसमें ये चीदह स्वायम्भुव आदि मनुगण फिर प्रजा के सृजन करने में

English

The cruel one's oblations they will offer and touch water in rites; you will stay right here, leaving heaven until the yuga's end."

अध्याय १३

श्लोक 74

ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते ।ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा

tato devaiḥsa taiḥ sārddhaṃ nejyate pṛthasijyate / tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā

हिन्दी अर्थ

ये।२। है श्रेष्ठ पुरुषों में परमोत्तम ! हम लोग यही जानने की इच्छा करते हैँ । वही आप हमारे समक्ष में वर्णन कीजिए। रोम हषंणजी ने उन ऋषियों के इस वचन'का'अवण करके कहा था ।३। यहां पर इस भारतवर्ष में औप लोगों के सामने जो प्रजा' हुई थी उनका मैं वर्णन करूंगा । यह'तो

English

Then he is not worshipped with the gods but separately. Daksha, cursed by Rudra of immeasurable brilliance,

अध्याय १३

श्लोक 75

स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह

svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā utpanno mānuṣeṣviha

हिन्दी अर्थ

मष्यम'चित्र हैजो शुभ ओर अशुभ फलों के उदय वाला है ।४। समुद्र के उत्तर में ओर हिमवान् के दक्षिण में है वह भारत नाम वाला वषं है जहाँ प्र यह भारत की अजा है ।५॥ प्रजाओं के भरण करने से भरत मनु कहा जाया करते हैं। इसी निरुक्ति के वचन से यह व्ष भारत--इस नाम से-कहे

English

abandoning the Svayambhuva body, was born among humans here.

अध्याय १३

श्लोक 76

ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् ।समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह

jñātvā gṛhapatirdakṣo yajñānā mīśvaraṃ prabhum / samasteneha yajñena so 'yajaddaivataiḥ saha

हिन्दी अर्थ

गयाः है । यहां से स्वगं होता है और यहाँ से ही बारम्बार जीवन-मरण के आवागमनःसे-मुक्त हुआ करता है और मध्य तथा अन्त का ज्ञान मनुष्यों काःकर्म-करने का क्षेत्र नहीं है अर्थात् कर्म करने की भूमि'यही देश है ।एल्‍्छा

English

Knowing the householder-lord of sacrifices, the Daksha performed that sacrifice with all together with the deities.

अध्याय १३

श्लोक 77

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे ।मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्

atha devī satī yā tu prāpte vaivasvateṃ'tare / menāyāṃ tāmumāṃ devīṃ janayāmāsa śailarāṭ

हिन्दी अर्थ

० ब्रह्माण्ड पुराण

English

Then the goddess Sati, when the Vaivasvata interval came, the mountain-king begot on Mena that goddess Uma.

अध्याय १३

श्लोक 78

या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् ।सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः

yā tu devī satī pūrvamāsītpaścādumābhavat / sadā patnī bhavasyaiṣā na tayā mucyate bhavaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मा्थेकामसंयुक्तो वर्णानां त स्वकमंसु ॥

English

The goddess who was Sati before afterwards became Uma; she is Bhava's wife always, and Bhava is not freed from her.

अध्याय १३

श्लोक 79

मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता ।यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा

marīcaṃ kaśyapaṃ devī yathāditiranuvratā / yathā nārāyaṇaṃ śrīśca maghavataṃ śacī yathā

हिन्दी अर्थ

इस भारत.वथं के नो भेद हैं उनको आप लोग भली-भाँति समझ लीजिए ? वे सब समुद्र से अन्तरित हैं--ऐसे ही जान लेने चाहिए और परस्पर में बे सब अगम्य हैं अर्थात् अज्य एवं गमन न करने के योस्य है।क। उनके. नाम ये . हैं इनदरद्वीप--कशेरूमान्--तास्रवर्ण-- गभस्तिमानू=नाग

English

Like Aditi devoted to Marichi's Kashyapa, like Shri to Narayana, like Shachi to Maghavan,

अध्याय १३

श्लोक 80

विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती ।नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन

viṣṇuṃ kīrtī ruṣā mūryaṃ vasiṣṭhaṃ cāpyarundhatī / naitāstu vijahatyetān bhartṝn devyaḥ kadācana

हिन्दी अर्थ

द्वीप--सौस्य--गन्धवं--आरुण ।€। यह नौवाँ उन द्वीपों में है जो सांगर से संबृत है । यह द्वीप दक्षिण-उत्तर से एक सहस् योजन है।१०। भांगीरथी गङ्गा के उद्गम स्थान से कन्या कुमारी तक यह आयत है। नो सहसू योजन तिरछा अत्तर की ओर विस्तीणं है ।११। यह द्वीप अन्तों में सभी

English

Kirti to Vishnu, ... and Arundhati to Vasishtha: these goddesses never leave these husbands.

अध्याय १३

श्लोक 81

आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह ।एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे

āvartamānāḥ kalpeṣu jāyante taiḥ punaḥ saha / evaṃ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣeṃ'tare

हिन्दी अर्थ

ओर म्लेच्छों द्वारा उपनिबि्ट है ' इसके अन्त में प्व में किरात रहा करते हैं और पश्चिम में बबन लोग वाले बताये गये हैं।१२। मध्य के भागों में ब्राह्मण-=धाशिय--येश्य और शूद्र निवास करते हैं। जो यज्ञाचंत--शस्त्र+ प्रयोग--बाणिज्य से अभिवर्त्तन करते हुए व्यवस्थित हैं ।१३। यहाँ पर इन

English

Returning in kalpas they are born with them again. Thus Daksha son of Prachetas was born in the Chakshusha interval;

अध्याय १३

श्लोक 82

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः ।जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्

daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ punarnṛpaḥ / jajñe tadābhiśāpena dvitīya iti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

चारों वर्णो में परस्पर में समःचीन व्यवह्टार रहा करता है.। पने वर्ण के अनुसार जो इनके अधने कर्म हैं उन्हीं में यह व्यवहार धर्म अर्थ और काम से समन्वित होता है

English

again the king, on Marisha from the ten Prachetases, was born by that curse as the second, so we have heard.

अध्याय १३

श्लोक 83

भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः ।आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च

bhṛgavādayaśca ye sapta jajñire ca maharṣayaḥ / ādye tretāyuge pūrvaṃ manorvaivasvatasya ca

हिन्दी अर्थ

अयं लोकस्तु वे सम्राडंतरिक्ष विराट् स्मृतम् ।

English

The seven great sages headed by Bhrigu were born in the first Treta yuga of Manu Vaivasvata formerly,

अध्याय १३

श्लोक 84

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ।इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः

devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum / ityeṣo 'nuśayo hyāsīttayorjātyantarānugaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वराडसौ स्मृतो लोकः पुनवंक्ष्यामि विस्तरात् १७

English

in the sacrifice of the great god, bearing the Varuni body. This was the regret following the two in another birth,

अध्याय १३

श्लोक 85

प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः ।तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन

prajāpateśca dakṣasya tryabakasya ca dhīmataḥ / tasmānnānuśayaḥ kāryo vaireṣviha kadācana

हिन्दी अर्थ

कोलाहलः ससुरसो मैनाको वेद्युतस्तथा ।

English

of the Prajapati Daksha and of the wise Tryambaka; therefore one should never nurse regret in quarrels here.

अध्याय १३

श्लोक 86

जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः ।ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता

jātyantaragatasyāpi bhavitasya śubhāśubhaiḥ / khyātiṃ na muñcate jantustanna kāryaṃ vipaścitā

हिन्दी अर्थ

पंचमान इस आश्रमों के सङ्भूल्य विधि के ही अनुसार होता है । वहाँ पर जिनमें स्वर्ग प्राप्ति और मोक्ष के लिये मानुषी प्रवृत्ति रहा करती है। ।१५। जो येह नवम द्वीप है बह तियंग् आयाम वाला कहा जाता है। इस सम्पूर्ण द्वीप पर अपने बल-विक्रम के (द्वारा विजय प्राप्त कर लेता है चह

English

Even one gone to another birth, being affected by good and bad, a creature does not lose the renown; the wise should not do that.

अध्याय १३

श्लोक 87

इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी ।या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता

ityeṣā samanukrāntā kathā pāpapramocanī / yā dakṣamadhikṛtyeha tvayā pūrvaṃ pracauditā

हिन्दी अर्थ

यहाँ का सम्राद चक्रवर्ती राजा के नाम से कहा जाया करता है ।१६। यह लोक तो सञ्जराट है ओर अन्तरिक्ष विराट् कहा गया है। यह लोक स्वरा कहा गया हैं। मैं फिर विस्तार के साय बतलाऊ गा ।१७। इस द्वीप में सुपवं सात ही कुल पंत प्रसिद्ध हैं। महेन्द्र--मलय-सह्य--शुक्तिमान--भहक्ष

English

Thus this story removing sin has been followed through, which you formerly set going here concerning Daksha.

अध्याय १३

श्लोक 88

पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता ।पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्

pitṛvaṃśaprasaṃgena kathā hyeṣā prakīrttitā / pitṝṇāmānupūrvyeṇa devānvakṣyāmyataḥ param

हिन्दी अर्थ

पवंत--विखय और पारियात्र ये ही सात कुश पर्वत है। इनके समीप में रहने वाले अन्य भी सहसों पर्वत हैं ।१८-१९। बहुत से पवेतों का ज्ञान ही. नहीं है और वे मार सम्पन्न तथा विचित्र शिखरों वाले हैं । पव॑तों में परम श्रेष्ठ मन्दर--भेहार-डुडू र-कोलाहल-समुरस--मैनाक-गेद्युत--वासं-

English

This story was told in connection with the line of ancestors; now in order of the ancestors I shall tell of the gods.

अध्याय १३

श्लोक 89

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे ।देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः

tretāyugamukhe pūrvamāsansvāyaṃbhuveṃ'tare / devāyāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रम--नागगिरि और पाण्डुर पर्मत हैं

English

At the beginning of Treta, formerly, in the Svayambhuva interval, the sons of Yajna famed as the Devayamas,

अध्याय १३

श्लोक 90

प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते ।पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः

prathitā brahmaṇaḥ putrā ajatvādajitāstu te / putrāḥ svāyaṃbhuvasyaite śaktā nāma tu mānasāḥ

हिन्दी अर्थ

«२ ब्रह्माण्ड पुराण

English

renowned sons of Brahma, because of unbornness the Ajitas; these are the sons of Svayambhuva, the mind-born called Shaktas.

अध्याय १३

श्लोक 91

तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः ।छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह

teṣāṃ yato gaṇā hyete devānāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ / chandajāstu trayastriṃśatsarge svāyaṃbhuvasya ha

हिन्दी अर्थ

इरावती वितस्ता च विपाशा. देविका कुहः

English

Whose groups these are, three of the gods are remembered; the thirty-three born of metres, in the creation of Svayambhuva.

अध्याय १३

श्लोक 92

यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः ।विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः

yaduryayātirdevau dvau vīvadhasrāsato matiḥ / vibhāsaśca kratuścaiva prayātirviśruto dyutiḥ

हिन्दी अर्थ

गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च हषद्वती ।

English

Yadu, Yayati... two gods...Vibhasa and Kratu, Prayati, Vishruta, Dyuti,

अध्याय १३

श्लोक 93

वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः ।असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः

vāyavyaḥ saṃyamaścaiva yāmā dvādaśa kīrttitāḥ / asamaścogradṛṣṭiśca sunayo 'tha śuciśravāḥ

हिन्दी अर्थ

कौशिकी निदिवा'चेत्र निष्ठीवी गंडकी 'तथा

English

Vayavya, Samyama: the twelve Yamas are proclaimed; Asama, Ugradrishti, Sunaya, Shuchishrava,

अध्याय १३

श्लोक 94

केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा ।तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै

kevalo viśvarūpaśca sudakṣo madhupastathā / turīya idrayukcaiva yukto grāvajitastu vai

हिन्दी अर्थ

कर्णाशा नंदना चेव सदानीरा महानदी-।

English

Kevala, Vishvarupa, Sudaksha, Madhupa, Turiya, Idrayuk, Yukta, Gravajit,

अध्याय १३

श्लोक 95

चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि ।जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः

canimā viśvadevā ca javiṣṭho mitavānapi / jaro vibhurvibhāvaśca sa ṛcīko 'tha durdihaḥ

हिन्दी अर्थ

इवेतक शेल है ।२२। श्री पर्वत -चित्रकट-कूट शेलगिरि -हैं। उनसे भी अन्य ।छोटेनछोरे गिरि हैं जो भली-म।ति परिनात नहीं है और स्वल्पोष जीबी है 4२२। उन/शैलों से मिले-जुले जनपद यह भी हैं जिनके भागों में आर्य, तथा उलेच्छ नियास किया करते हैं जिनके द्वारा इन नदियों का पान किया जाया

English

Chanima, Vishvadeva, Javishtha, Mitavan, Jara, Vibhu, Vibhava, Richika, Durdiha,

अध्याय १३

श्लोक 96

श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः ।आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः

śrutirgṛṇāno 'tha bṛhacchukrā dvādaśa kīrttitāḥ / āsansvāyaṃbhuvasyaite cāntare somapāyinaḥ

हिन्दी अर्थ

करता है । उन नदियों के.कुछ नामों का परिगणन किया जाता है जैसे- आाझ्ञा--सिन्धु--और सरस्वतो हैं ।२४। शतद्गु-कम्द्रभागा-जमुना-सरयू- इरावती=वितस्ता-विपाशा=देविका-कुह है /२५। गोमती-धूतपा पा-चुदुगुद्रा हपद्वती=कोशिकी -जिदि वा-नि्ठीयी-गण्डकी-चक्षु-लो हित-ये सब नदियाँ

English

Shruti, Grinana and Brihatshukra: twelve are proclaimed; these were soma-drinkers in the Svayambhuva interval.

अध्याय १३

श्लोक 97

दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः ।तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः

dīptimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ / teṣāmindrastaddā hyāsītprathame viśvabhukta prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

हिमवान्. महाएल के पाद से निकली हैं। -तरेदवती -तश्रष्नी और सिन्धुः है. । वर्णाशा-नन्दना-सदानी रा -महानदी-पाक्षा-चर्मष्वती-स्तूपा-- 'विदिशा-वेज्रवती है

English

These groups were radiant, valiant and very mighty; their Indra then was the lord Vishvabhuk in the first.

अध्याय १३

श्लोक 98

असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः ।सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः

asurā ye tadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ / suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

तमसो पिप्पला श्येनाःकरमोदा पिशाचिका

English

The Asuras who then were their heirs and kin, Suparnas, Yakshas, Gandharvas, Pishachas, serpents and Rakshasas —

अध्याय १३

श्लोक 99

अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः ।स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः

aṣṭau tāḥ pitṛbhiḥ sārddhamāsanyā devayonayaḥ / svāyaṃbhuventare 'tītāḥ prajāstāsāṃ mahasraśaḥ

हिन्दी अर्थ

तु गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेर्यथापि च ।

English

these eight were with the ancestors, the races of the gods; the Svayambhuva interval's creatures, their thousands, have passed.

अध्याय १३

श्लोक 100

प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च ।विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह

prabhāvarūpasaṃpannā āyuṣā ca balena ca / vistarādiha nocyante māprasaṃgo bhavediha

हिन्दी अर्थ

दक्षिणप्रवहा नद्यः सहयपादाद्विनिः स्मृताः ॥

English

Endowed with power and form, with life and strength, they are not told here in detail, lest there be digression.

अध्याय १३

श्लोक 101

स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह ।अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः

svāyaṃbhuvo visargastu vijñeyaḥ sāṃpratena ha / atīto vartamānena dṛṣṭo vaivasvate na saḥ

हिन्दी अर्थ

क्षिप्रा और अमन्ति ये नदियाँ पारिमात्र के समाश्रय वाली हैं--ऐसा कहा गया है--णोण महानन्द हैं । सुरसा-नमंदा-क्रिया-मन्दॉकिती दशार्ण “-चित्रकूटा-नमसा-पिप्यला-श्येना-करमोदा और पिशोचिका--ये नदियाँ हैं. ।२९-३०। चित्रोपला--विशाला--वंजुला--वास्तुवॉहिनी--संतेरजा-

English

The creation of Svayambhuva is to be known now; the past is seen by the present, not in the Vaivasvata.

अध्याय १३

श्लोक 102

प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह ।तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत

prajābhirdevātābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha / teṣāṃ sarparṣayaḥ pūrvamāsanye tānnibodhata

हिन्दी अर्थ

शुक्तिमती-मंकुती-जिदिवा-क्रतु नदियाँ हैं।३१। ये सव ऋक्ष बत्स पर्णते से संभूत होने बाली हैं जिनका जल मणि के समान परम स्वच्छ और शिव हे । तापी-पयोष्णी-निविन्क्या-सूपा और निषधा नदी हैं ।३२। वैणी- नैतरणो-वाला-ुमुदरती-तोया-महागौरी-दूगा-वान्नशिला नदियाँ: हैं ।३क।

English

With creatures, deities, sages and ancestors — the seven sages of those who were earlier, understand them:

अध्याय १३

श्लोक 103

भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे

bhṛgvaṃ girā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ / atriścaiva vasiṣṭhasca sapta svāyaṃbhuve 'tare

हिन्दी अर्थ

ये सब नदियां विर्य गिरि के वाद से प्रसूठ होने वाली है जितका जल परम पुण्यमय ह और जो बहुत ही शुभ है । गोदावरी-भीमरथो-कृष्णभ्रणो- जंजुला-तुङ्ग भद्रा-सुप्रयो गा-बा ह्या-काबेरी--ये नदियाँ.दक्षिणा को ओर प्रवाह करने वाली हैं और महा गिरि के पाद से निकलने वाली है

English

Bhrigu, Angiras, Marichi, Pulastya, Pulaha, Kratu, Atri and Vasishtha: seven in the Svayambhuva interval.

अध्याय १३

श्लोक 104

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः ।ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च

āgnīdhraścāgnibāhuśca modhā medhātithir vasuḥ / jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sattra eva ca

हिन्दी अर्थ

नद्योऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः

English

Agnidhra, Agnibahu, Modha, Medhatithi, Vasu, Jyotishman, Dyutiman, Havya, Savana and Sattra:

अध्याय १३

श्लोक 105

मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः ।वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे

manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ / vāyuvegā mahāsattvā rājānaḥ prathameṃ'tare

हिन्दी अर्थ

त्रिसामा ऋषिकुलया च बंजुला च्िदिवाबला +

English

these ten very mighty sons of Svayambhuva Manu, swift as wind, of great being, were kings in the first interval.

अध्याय १३

श्लोक 106

सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्

sāsuraṃ tatsugandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam / sapiśācamanuṣyañca sasuparṇāpsarogaṇam

हिन्दी अर्थ

ऋषिकुल्या कुमारी च मंदया मंदगामिनी।

English

With Asuras, good Gandharvas, Yakshas, serpents, Rakshasas, Pishachas, humans, Suparnas and hosts of Apsarases,

अध्याय १३

श्लोक 107

नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि ।बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले

naśakyamānu pūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi / bahutvānnāmadheyānāṃ saṃkhyā teṣāṃ kutaḥ kule

हिन्दी अर्थ

शब ब्रह्माण्डः पुराण

English

it cannot be told in order even in hundreds of years; because of the multitude of names, how can there be their count in a family?

अध्याय १३

श्लोक 108

या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे ।कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः

yā vai prajā yugākhyāstu āsansvāyaṃbhuveṃ'tare / kālena mahatātītā ayanābdayugakramaiḥ

हिन्दी अर्थ

विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापह्राः स्मृताः

English

The creatures named for yugas who were in the Svayambhuva interval have passed with great time, by the order of solstices, years and yugas.

अध्याय १३

श्लोक 109

ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः ।कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः

ṛṣaya ūcuḥ ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ / kasya yoniḥ kimādiśca kiṃ satattvaḥ kimātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चरा: ।

English

The sages said: "Who is this revered Time, taker of all beings? Whose womb, what beginning, what truth, what nature?

अध्याय १३

श्लोक 110

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः ।किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः

kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke vā avayavāḥ smṛtāḥ / kiṃ nāmadheyaṃ ko 'syātmā eptattvaṃ brūhi tattvataḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्या: कुशल्याः सौशल्याः कु तलाः काशिकोशलाः

English

What is his eye, what body, or what limbs are remembered? What name, what is his self? Tell us the truth truly."

अध्याय १३

श्लोक 111

सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् ।सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते

sūta uvāca śrūyatā kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām / sūryayonirnimeṣādiḥ saṃkhyācakṣuḥ sa ucyate

हिन्दी अर्थ

मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्तत्र कीत्तिताः

English

Suta said: "Hear the true nature of Time, and having heard, ascertain it. Born of the Sun, beginning with the wink, counting is called his eye.

अध्याय १३

श्लोक 112

मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः ।संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः

mūrtirasya tvaho rātro nimeṣāvayavaśca saḥ / saṃvatsaraḥ satattvaśca nāma cāsya kalātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

पर्बत से अभिजात हुई हैं जिनका जल बहुत ही शीतल और शुभ है

English

His body is day and night, and the winks are his limbs. The year is his truth, and his name is of the nature of the kala.

अध्याय १३

श्लोक 113

साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः ।पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत

sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ / pañcadhā pravibhaktāṃ tu kālāvasthāṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

व्रिसामा-ऋषिकुल्या-बंजुला-त्रिदिवा-बला-लांगू लिनी-ब'शधरा-ये सब महेन्द्र- गिदि की ततया कही गयी हैं ।३३। ऋषिकुल्या-मन्दगा-मन्द गामिनी-कूपा- पलाशिनी-ये नदियां शुक्तिमात् पथ त छे समुत्यत्ति पाने बाली है।३७। ये सब नदियाँ सरस्वती हैं ओर सब समुद्र में गमन करने वाली गझला है। ये

English

That Prajapati is of the nature of present, future and past time. Understand the state of Time divided fivefold.

अध्याय १३

श्लोक 114

दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा ।संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

divasārddhamāsamāsaiśca ṛtubhistvayanaistathā / saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

सभी इस विश्व की मालायें है और जगत् के समस्त पापों, के हरण करने ब्राली कही. गयो हैं ।२९। इन सब नदियों की अन्य सैंकड़ों ओर हजारों ही इप नदियाँ हैं । उनमें ये कुरु पाऊचाल-शाल+-माड्रेय-जांगल-शूरसेन-भद्रकार- बोध-सहपटच्चरमरस्य कुशल्य-कुम्तल-काणि-कोश ल-गोध-भद्र-कलिंग-मागध

English

By days, fortnights, months, seasons and solstices: first the Samvatsara, second the Parivatsara,

अध्याय १३

श्लोक 115

इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः ।पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः

iḍravatsarastṛtīyaśca caturthaścānuvatsaraḥ / pañcamo vatsarasteṣāṃ kālaḥsa yugasajñitaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्कल-मध्य देश में होने वाले जनपद प्रायः करके बहाँ पर कीत्तित किये गये हैं

English

third the Idavatsara, fourth the Anuvatsara, fifth the Vatsara; their time is called the yuga.

अध्याय १३

श्लोक 116

तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ।क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

teṣāṃ tattvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata / kraturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ

हिन्दी अर्थ

भरद्वाजेन मुनिना तरिप्रयाथेऽवरोपिताः ।

English

I shall tell their truth; hear it as told. The fire called Kratu is considered the Samvatsara.

अध्याय १३

श्लोक 117

आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः ।शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः

āditeyastvasau sūryaḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ / śuklakṛṣṇagatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ

हिन्दी अर्थ

अतः पुरकरोद्वेशस्तेन अज्ञो मभोरमः॥

English

That Aditeya Sun, the fire of time, is Parivatsara; also the course of bright and dark, the bird made of the essence of waters.

अध्याय १३

श्लोक 118

स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः ।यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayaṃ gataḥ / yaścāyaṃ pavate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ

हिन्दी अर्थ

वाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः ।

English

That Soma is the Idavatsara, determined in the Purana; and he who purifies the worlds by seven and seven bodies —

अध्याय १३

श्लोक 119

अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः ।अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः

anuvātā ca lokasya sa vāyuranuvatsaraḥ / ahaṅkārādudagrudraḥ saṃbhūto brahmaṇāstu yaḥ

हिन्दी अर्थ

पंड्याश्च केरलाश्‍्चेव चोलाः कुल्यास्तथेव च । सेलुका सूषिकाश्चंव क्षपणा वनवासिकाः ५६

English

the follower-wind of the world, that Vayu is the Anuvatsara. The lofty Rudra, born of egoism, born of Brahma —

अध्याय १३

श्लोक 120

स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः ।सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत

sa rudro vatsara steṣāṃ vijñeyo nīlalohitaḥ / satattvaṃ tasya vakṣyami kīrtyamānaṃ nibodhata

हिन्दी अर्थ

सब उत्तर दिशा में हैं । अब जो पूरे दिशा में देश हैं उनका भी आप ज्ञान प्राप्त कर लीजिए। अङ्ग-दङ्ग-चोल भद्र-किरातों की जातियाँ-तोमरे-हंसभंग-

English

that Rudra is to be known as the Vatsara among them, the dark-red. I shall tell his truth; hear as told.

अध्याय १३

श्लोक 121

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः ।ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः

aṅgapratyaṅgasaṃyogātkālātmā pratitāmahaḥ / ṛksāmayajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

"इसके अनन्तर प्सवङ्कब-मलद और मलवत्तिक जानने के सोग्य हैं.।

English

By union of limbs and sub-limbs, the self of time, the great-grandfather, the womb of Riks, Samans and Yajus, the lord of the five,

अध्याय १३

श्लोक 122

सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः ।प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः

so 'gniryamaśca kālaśca saṃbhūtiḥ sa prajāpatiḥ / proktaḥ saṃvatsaraśceti sūrya conirmanīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

लिप्तिक-महल-मगध और गोनदें --ये जनपद. पूर्य दिशा में हैं ऐसा कहा गया है । इसके उपरान्त दूसरे दक्षिणा पथवासी जनपद हैं ।५३-५४। पण्ड्य- फेरल-चोल-कुल्य-सेतुक-मू पिक-क्षपण ओर वनवालिक देश हैं

English

he is Agni, Yama and Time, origin, he is Prajapati, declared as the Year; the wise call the Sun the womb.

अध्याय १३

श्लोक 123

यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि ।ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा

yasmātkālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi / grahanakṣatraśītoṣṇavarṣāyuḥ karmaṇāṃ tathā

हिन्दी अर्थ

माहाराष्ट्रा महिषिकाः कलिंगाश्चंब सर्वशः ।

English

Since he is the womb of the divisions of time, months, seasons and solstices, of planets and stars, cold, heat, rain, life and actions,

अध्याय १३

श्लोक 124

योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः ।वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः

yoniḥ sa pravibhāgānāṃ divasānāṃ ca bhāskaraḥ / vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ

हिन्दी अर्थ

आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तंथा ॥

English

Bhaskara is the womb of divisions and of days; the Vaikarika, serene-souled, Brahma's son, the Prajapati.

अध्याय १३

श्लोक 125

एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः ।आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः

eko naiko 'tha divaso māso 'thartuḥ pitāmahaḥ / ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ग विध्यमौलीया बँदर्भा दंडकेह सह ।

English

One and many, day, month, season, grandfather, Aditya, Savita, Bhanu, Jivana, honoured by Brahma,

अध्याय १३

श्लोक 126

प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः

prabhavaścāvyayaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ / tārābhimānī vijñeyo dvitīyaḥ parivatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

पौरिका. मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवद्ध नाः

English

origin and imperishable of beings, therefore Bhaskara. The second Parivatsara is to be known as proud of the stars.

अध्याय १३

श्लोक 127

सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः

somaḥ sarvauṃṣadhipatiryasmātsa prapitāmahaḥ / ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

कोंकणा: कंतलाश्चांध्वाः पुलिन्दाङ्गारमारिषाः ।

English

Soma is lord of all herbs, therefore he is the great-grandfather, the livelihood of all beings, the Lord who brings about attainment and security.

अध्याय १३

श्लोक 128

आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः ।तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि

āvekṣamāṇaḥ satataṃ bibharti jagadaṃśubhiḥ / tithīnāṃ parvasaṃdhīnāṃ pūrṇimādarśayorapi

हिन्दी अर्थ

सूर्य्यारकाः कलिवना' दुर्गालाः कुन्तलैः ।

English

Looking constantly, he bears the world with his rays, and the tithis, parva junctions, full moons and new moons.

अध्याय १३

श्लोक 129

योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः ।तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः

yonirniśākaro yaśca amṛtātmā prajāpatiḥ / tasmātsa pitṛmānsomaḥ smṛta iṅvatsarātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकेः सह

English

The night-maker is the womb, the immortal-souled Prajapati; therefore Soma, ancestral, is remembered as of the nature of the year.

अध्याय १३

श्लोक 130

प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि ।कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः

prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi / karmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvaceṣṭāpravartakaḥ

हिन्दी अर्थ

तथा करीतयण्चेव सर्वे च॑व करंधराः।

English

By prana, apana, samana and the rest, vyana and udana as well, by the actions of creatures in the world he sets all activity in motion.

अध्याय १३

श्लोक 131

पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् ।समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि

pañcānāṃ cendriyamanorbuddhismṛtibalātmanām / samānakālakaraṇakriyāḥ saṃpādayannapi

हिन्दी अर्थ

नासिकाएच व ये चान्ये ये च॑ वांतरनमंदाः

English

Of the five senses, mind, intellect, memory and strength-selves, performing the actions at the same time,

अध्याय १३

श्लोक 132

सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः ।वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

sarvātmā sarvalokeśa āvahapravahādibhiḥ / varttate copakārairyastanubhiḥ saptasaptabhiḥ

हिन्दी अर्थ

मलदाश्च करूषाश्च मेकलाश्चोत्कले: सह

English

the Self of all, lord of all worlds, by Avaha, Pravaha and the rest, he acts by benefits with seven and seven bodies.

अध्याय १३

श्लोक 133

विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः ।योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः

vidhātā sarvabhūtānāṅkṣemī nityaṃ prabhañjanaḥ / yoniragnerapāṃ bhūme raveścandramasaścayaḥ

हिन्दी अर्थ

माहराष्ट्र-महिधिक-कलिङ्ग-सब ओर जाभीर-सहैपीक-आटव्य-साख-

English

The Creator of all beings, always blowing, secure; the womb of fire, of waters, of earth, the accumulation of sun and moon;

अध्याय १३

श्लोक 134

वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः ।अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः

vāyuḥ prajāpatirbhūto lokātmā prapitāmahaḥ / ahorātrakarastasmātsa vāyuranuvatsaraḥ

हिन्दी अर्थ

९६ ब्रह्माण्डःपुराण

English

Vayu, the Prajapati, being the world-self, great-grandfather. He makes day and night; therefore Vayu is the Anuvatsara.

अध्याय १३

श्लोक 135

एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः ।पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः

ete prajānāṃ patayaścatvāra upapakṣajāḥ / pitaraḥ sarvalokānāṃ lokātmānaḥ prakīrttitāḥ

हिन्दी अर्थ

शका भद्राः कुलिदाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः ।

English

These four lords of creatures, born of sub-wing(?), are called the ancestors of all worlds, the selves of the worlds.

अध्याय १३

श्लोक 136

ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः ।ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः

dhyāyato brahmāṇo vaktrādudansamabhavadbhavaḥ / ṛṣirviprā mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ

हिन्दी अर्थ

अभीषाहा उलूताश्च केकया दशमालिकाः

English

As Brahma meditated, from his mouth Bhava arose, the sage, Mahadeva, Brahmin, self of beings, great-grandfather.

अध्याय १३

श्लोक 137

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते ।आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavo yo 'thapaṭhyate / ātmāveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasaṃbhavaḥ

हिन्दी अर्थ

कांबोजा दरदाश्चेंवः बबं रा अंगलोहिका:

English

Ishvara of all beings, who is recited as the Pranava; by entering the self of beings arises the origin of limbs and sub-limbs.

अध्याय १३

श्लोक 138

उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते ।सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च

unmādako 'nugrahakṛdrudro vatsara ucyate / sūryyaśca candramāścāgnirvāyū rudrastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

सह्य गिरि'के उत्तरान्तों “में जहाँ पर गोदावरी नदी'यहती;है इस सम्पूर्ण पृथिवी में बह प्रदेश परम सुन्दर है ।४३। बहा पुर है जिसका गोवर्धन नाम है और इसका निर्माण श्रीराम ने किया था । वहाँ पर श्रीराम के प्रिय स्वर्गीय और अत्युत्तम वृक्ष तथा औषधियाँ हैं ।४४ इन सबका अब रोपण

English

The maddener, the doer of grace, Rudra is called the Vatsara. Sun, moon, fire, wind and Rudra likewise,

अध्याय १३

श्लोक 139

युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः ।रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा

yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣayakṛdvibhuḥ / rudraḥ praviṣṭo bhagavāñjagatyasminsvatejasā

हिन्दी अर्थ

श्रीराम की प्रोति के लिए भरद्वाज मुनि जे किया था । अतएव उन्होंने इस पुरबर का मनोरम उद्देश्य किया था वाटलो क-वाटघान-आमी र-कालतोयक-

English

proud of the yuga, self of time, constantly the destroyer, the lord. Rudra, the revered one, entered this world with his own brilliance,

अध्याय १३

श्लोक 140

आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा ।ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्

āśrayānmayi saṃyogāttanubhirnāmamistathā / tatastasya tu vīryeṇa lokānugrahakārakam

हिन्दी अर्थ

चीन-तुषार-पट्लब-गिरि गह्वरशक-भद्र-कुलिन्द-पारद-विन्ध्यचूलिका-भभी- षाहू-उलूत-केकय-दणमालिक ये सब देश तथा ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्रों के कुल, काम््रोज-दरद-उर्वर और अ ङ्गलौहिक ये सब देश हैं

English

by dependence on me, by union, with bodies and names. Then by his valour, the doer of grace to the worlds,

अध्याय १३

श्लोक 141

देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् ।तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते

devatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca kālatvaṃ cāsya yatparam / tasmādvai sarvathā rudrastadvidvadbhirabhījyate

हिन्दी अर्थ

अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः ।

English

godhood, ancestor-hood and time-hood, what is highest of him. Therefore Rudra is in all ways worshipped by the knowers.

अध्याय १३

श्लोक 142

यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः ।भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः

yataḥ patiḥ sa bhagavān prajeśānāṃ prajāpatiḥ / bhāvanaḥ sarvabhūtānāṃ sarvātmā nīlalohitaḥ

हिन्दी अर्थ

लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिके: सह ॥

English

Because he is the revered lord of the Prajapatis, the Prajapati, the cause of becoming of all beings, the Self of all, dark-red.

अध्याय १३

श्लोक 143

औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः ।प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः

auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥpunaḥ / prajāpatimukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ

हिन्दी अर्थ

तोमरा हंस भंगाश्च-काश्‍्मीरास्तंगणास्तथा ॥

English

Rudra again and again restores the herbs when exhausted, by the gods led by Prajapati, rightly desiring the fruit of sacrifice.

अध्याय १३

श्लोक 144

त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये ।इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते

tribhireva kapālaiśca trayaṃbakairauṣadhikṣaye / ijyate bhagavān yasmāttasmārtryaṃbaka ucyate

हिन्दी अर्थ

झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हुणदर्वास्तथैव च

English

With three kapalas, on the exhaustion of herbs, the revered one is worshipped by the Tryambaka (offering), therefore he is called Tryambaka.

अध्याय १३

श्लोक 145

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः ।त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः

gāyatrī caiva triṣṭupca jagatī caiva yāḥ smṛtāḥ / tryaṃbakā nāmataḥ premṇā yonayastā vanaspateḥ

हिन्दी अर्थ

र गरका अतगिरिबहिगिराः ।

English

Gayatri, Trishtubh and Jagati are remembered as the Tryambakas by name with love, the wombs of the lord of the forest (soma).

अध्याय १३

श्लोक 146

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः ।त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः

tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryataḥ / trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālaḥ sa vai smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्लवंगवो ज्ञेया मलदा मलवतिकाः

English

By those become one, threefold, by his own valour, the three-means offering with three potsherds is remembered.

अध्याय १३

श्लोक 147

त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः ।इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः

tryaṃbakaḥ sa puroḍāśastenaiṣa tryaṃbakaḥ smṛtaḥ / ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्राग्ज्योतिषाश्च पु ड्राश्च विदेहास्तास्रलिप्तकाः।

English

The Tryambaka offering is by that Tryambaka remembered. Thus the five-year yuga is told by the wise.

अध्याय १३

श्लोक 148

यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः ।सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः

yaścaiṣa pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ / saikaḥ ṣaṭko vijajñe 'tha madhvādiṛtusaṃjñakaḥ

हिन्दी अर्थ

हैं। और जो दक्षिण में होने वाले दूसरे जनपद हैं उनका भी ज्ञान प्राप्त करलो ।५७-५९। सूर्यारक-कलिवन-गुर्गाल-कुन्तल-पौलेय--किरात--रूपक- तापक-करोति ओर सब-करल्घर और नासिकः तथा जो अस्प? नमंदा के अन्तर में हैं ।६०-६१। . सहकरच्छ-समाडेय-सारस्वत-कच्छिप-सुराष्ट्रआनतं-

English

And this fivefold self called Samvatsara by the twice-born... one of six was born, named from Madhu and the other seasons.

अध्याय १३

श्लोक 149

ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः ।इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च ।नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्

ṛtuputrārttavāḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ / ityeṣa bahumāno vai prāṇinā jīvitāni ca / nadīvega ivāsaktaḥ kālo dhāvati saṃharan

हिन्दी अर्थ

अबुद--यै सब और अपरान्त जो विम्ध्य कें बास करने वाले हैं उनको आप सुनिये । मलद-करुष मेकल-उत्कल-ये जनपद विन्ध्य के वास करने वाले हैं ।

English

Sons of the season, the Artavas, five: thus the creation in brief. Thus this much honoured the lives of beings; like a river's current, unattached, Time runs, destroying.

अध्याय १३

श्लोक 150

एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः ।बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्

eteṣāṃ yadapatyaṃ vai tadaśakyaṃ pramāṇataḥ / bahutvātparisaṃkhyātuṃ putra pautramanantakam

हिन्दी अर्थ

उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किधकेः सह ।

English

Their progeny is beyond measure to count, son: sons and grandsons are endless.

अध्याय १३

श्लोक 151

इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् ।कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahataḥ puṇyakarmaṇām / kīrttayanpuṇyakīrttīnāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt

हिन्दी अर्थ

तोशलाः कोशलाश्चैव त्रेपुरा वंदिशास्तथा

English

One who recites this lineage of the great Prajapatis of meritorious deeds, of holy fame, would obtain great success.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmANDapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Brahmanda Purana — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.