Agni Purana· Agni Purāṇa
25
अध्याय 25 / 381

Adhyaya 25

50 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ50 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५

श्लोक 1

वासुदेवादिमन्त्रनिरूपणं नारद उवाच वासुदेवादिमन्त्राणां पूजानां लक्षणं वदे ।वासुदेवः सङ्कर्षणः प्रद्युम्नश्चानिरुद्धकः

vāsudevādimantranirūpaṇaṃ nārada uvāca vāsudevādimantrāṇāṃ pūjānāṃ lakṣaṇaṃ vade / vāsudevaḥ saṅkarṣaṇaḥ pradyumnaścāniruddhakaḥ

हिन्दी अर्थ

विष्णुका ध्यान करते हुए ' ३ नमो नारायणाय'

English

(The words) salutations to the lord (are said) at first along with the mystical letters a, a, am, ah. (Then) beginning with the syllable 'Om' (and) ending with (the word) salutations and then (the words) salutations to Narayana (are uttered).

अध्याय २५

श्लोक 2

नमो भगवते चादौ अ आ अं अः स्ववीजकाः(१) ।ओङ्काराद्या नमोन्ताश् च नमो नारायणस्ततः

namo bhagavate cādau a ā aṃ aḥ svavījakāḥ(1) / oṅkārādyā namontāś ca namo nārāyaṇastataḥ

हिन्दी अर्थ

आदिके क्रमसे दिक्पालतकके मन्त्रों और

English

Om, salutations to the eternal Brahma, Om, salutations to Visnu, Om, Ksaum, Om, salutations to the Lord Narasimha (are uttered).

अध्याय २५

श्लोक 3

ॐ तत् सत् ब्रह्मणे चैव ॐ नमो विष्णवे नमः ।ॐ क्षौं ॐ नमो भगवते नरसिंहाय वै नमः

oṃ tat sat brahmaṇe caiva oṃ namo viṣṇave namaḥ / oṃ kṣauṃ oṃ namo bhagavate narasiṃhāya vai namaḥ

हिन्दी अर्थ

इस अष्टाक्षर-मन्त्रसे हाथमें मिट्टी लेकर उसके देवताओंका, ऋषियोंका, पितरोंका, मनुष्योंका तीन भाग करे। फिर नृसिंह-मन्त्रके जपपूर्वक तथा स्थावरपर्यन्त सम्पूर्ण भूतोंका तर्पण करके

English

They are divided by long vowels ending with (the word) 'salutation'. The limbs situated in between "yoked with short (vowels) are described as minor limbs.

अध्याय २५

श्लोक 4

ॐ भूर्नमो भगवते वराहाय नराधिपाः ।जवारुणहरिद्राभा नीलश्यामललोहिताः

oṃ bhūrnamo bhagavate varāhāya narādhipāḥ / javāruṇaharidrābhā nīlaśyāmalalohitāḥ

हिन्दी अर्थ

(उन तीनों भागोंसे तीन बार) दिग्बन्धरै करे। इसके बाद “३ नमो भगवते वासुदेवाय।' इस वासुदेव-मन्त्रका जप करके संकल्पपूर्वक तीर्थ-

English

The mystic syllable situated at the end of the last letter of the name which is divided is excellent. The principal and minor limbs (arc composed) of long and short vowels inorder.

अध्याय २५

श्लोक 5

मेघाग्निमधुपिङ्गाभा वल्लभा नव नायकाः ।अङ्गानि स्वरवीजानां स्वनामान्तैर् यथाक्रमम्

meghāgnimadhupiṅgābhā vallabhā nava nāyakāḥ / aṅgāni svaravījānāṃ svanāmāntair yathākramam

हिन्दी अर्थ

आचमन करे। फिर अङ्गन्यास करके अपने हृदयमें मन्त्रोंका उपसंहार कर पूजन-मन्दिरमें प्रवेश करे। इसी प्रकार अन्य पूजाओंमें भी मूल

English

The mystical syllable representing the earth.

अध्याय २५

श्लोक 6

हृदयादीनि कल्पेत विभक्तैस्तन्त्रवेदिभिः ।व्यञ्जनादीनि वीजानि तेषां लक्षणमन्यथा

hṛdayādīni kalpeta vibhaktaistantravedibhiḥ / vyañjanādīni vījāni teṣāṃ lakṣaṇamanyathā

हिन्दी अर्थ

जलका स्पर्श करे। फिर वेद आदिके मन्त्रोंसे आदि मन्त्रोसे ख्रान-कार्य सम्पन्न करे

English

One should then assign in order to (the limbs) — the heart, head, tuft, hands, eyes, belly, back, arms, thighs, knees, shank, (and) feet, (the following syllables and gods).

अध्याय २५

श्लोक 7

दीर्घस्वरैस्तु भिन्नानि नमोन्तान्तस्थितानि तु ।अङ्गानि ह्रस्वयुक्तानि उपाङ्गानीति वर्ण्यते

dīrghasvaraistu bhinnāni namontāntasthitāni tu / aṅgāni hrasvayuktāni upāṅgānīti varṇyate

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें पूजाके लिये सामान्यत: स्रान-विधिका वर्णन ' नामक बाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

(The letters) kam, tarn, pam, sam are for Vainateya1. (The letters) kham, tham, pham, sam (are) for the brother of mace-bearer (Krsna). (The letters) gam, dam, vam, sam (form) the mystic formula for the nourishment. Gham, dham, bham, ham salutations to Sri (Goddess of wealth).

अध्याय २५

श्लोक 8

विभक्तनामवर्णान्तस्थितानि वीजमुत्तमं(२) ।दीर्घैर् ह्रस्वैश् च संयुक्तं साङ्गोपाङ्गंस्वरैः क्रमात्(३)

vibhaktanāmavarṇāntasthitāni vījamuttamaṃ(2) / dīrghair hrasvaiś ca saṃyuktaṃ sāṅgopāṅgaṃsvaraiḥ kramāt(3)

हिन्दी अर्थ

१. नृसिंह-बीज ' क्षौं' है । मन्त्र इस प्रकार है--

English

(One has to worship) Pancajanya2, (with the mystic letters) vam, sam, mam, ksam. (The mystic letters) cham, tarn, pam (are for the worship of) Kaustubha (gem worn by Visnu on his head), jam, kham, vam for the Sudarsana (the disc in the hands of Visnu), sam, vam, dam, cam, lam for Srivatsa (the mark on the chest of Visnu).

अध्याय २५

श्लोक 9

व्यञ्जनानां क्रमो ह्य् एष हृदयादिप्रकॢप्तये ।स्ववीजेन स्वनामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिः

vyañjanānāṃ kramo hy eṣa hṛdayādiprakḷptaye / svavījena svanāmāntair vibhaktānyaṅganāmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

3» उग्रं वीरं महाविष्णुं ज्वलन्तं सर्वतोमुखम्। नृसिंहं भीषणं भत्रं मृत्युमृत्युं नमाम्यहम् ॥ २: सोमशम्भुकी कर्मकाण्डक्रमावलीके अनुसार मिट्टीके एक भागको नाभिसे लेकर पैरोंतक लगावे और दूसरे भागको शेष सारे शरीरमें। इसके बाद दोनों हाथोंसे आँख, कान, नाक बंद करके जलमें डुबकी लगावे। फिर मन-ही-मन कालाग्निके समान तेजस्वी अख्रका स्मरण करते हुए जलसे बाहर निकले। इस तरह मलस्नान एवं संध्योपासन सम्पन्न करके (तन्त्रोक्त रीतिसे) विधि-ख्रान करना

English

Om, dham, vam salutations to the garland of wild flowers (worn by Visnu) and to the great Ananta.3 The limbs are set forth with the words of the mystic formula consisting of words without the mystic letters.

अध्याय २५

श्लोक 10

१ द्वादशाक्षरवीजका इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ स्थितवीजार्थमुत्तममिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ दीर्घस्वरैश् च संयुक्तमङ्गोपाङ्गं स्वरैः क्रमादिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ स्वरवीजेषु नामान्तैर् विभक्तान्यङ्गनामभिरिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ६५ युक्तानि हृदयादीनि द्वादशान्तानि पञ्चतः(१) ।आरभ्य कल्पयित्वा तु जपेत् सिद्ध्यनुरूपतः

1 dvādaśākṣaravījakā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 sthitavījārthamuttamamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 dīrghasvaraiś ca saṃyuktamaṅgopāṅgaṃ svaraiḥ kramāditi kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 svaravījeṣu nāmāntair vibhaktānyaṅganāmabhiriti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 65 yuktāni hṛdayādīni dvādaśāntāni pañcataḥ(1) / ārabhya kalpayitvā tu japet siddhyanurūpataḥ

हिन्दी अर्थ

चाहिए (द्रष्टव्य श्लोक ९, १० तथा ११)।

English

Along with the names ending with the caste (names), the heart and other (limbs) (are set forth). The pranava (letter Om) (is repeated) five times. Then the heart and other (limbs) are mentioned five times.

अध्याय २५

श्लोक 11

हृदयञ्च शिरश्चूडा कवचं नेत्रमस्त्रकं ।षडङ्गानि तु वीजानां मूलस्य द्वादशाङ्गकं

hṛdayañca śiraścūḍā kavacaṃ netramastrakaṃ / ṣaḍaṅgāni tu vījānāṃ mūlasya dvādaśāṅgakaṃ

हिन्दी अर्थ

३. प्रत्येक दिशामें वहाँके विन्नकारक भूतोंको भगानेकी भावनासे उक्त मृत्तिकाको बिखेरना 'दिग्बन्ध' कहलाता है।

English

With the pranava (one should adore) the heart first. (With the word) Tor the supreme5, the head (and) the tuft and with one's name, the armour (are adored). The end of the name would be (to worship) the weapon.

अध्याय २५

श्लोक 12

हृच्छिरश् च शिखा वर्म चास्त्रनेत्रान्तयोदरं ।प्रष्टबाहूरुजानूंश् च जङ्घा पादौ क्रमान्न्यसेत्

hṛcchiraś ca śikhā varma cāstranetrāntayodaraṃ / praṣṭabāhūrujānūṃś ca jaṅghā pādau kramānnyaset

हिन्दी अर्थ

नारदजी बोले-- ब्रह्मर्षियो! अब मैं पूजाको विधिका वर्णन करूँगा, जिसका अनुष्ठान करके मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंको प्राप्त कर लेता है। हाथ-पैर धोकर, आसनपर बैठकर आचमन करे।

English

One should worship prakrii (nature) at the tips of the little and other fingers of the arms in (one's) body. (That one) consisting of prakrii (nature) is the second form of the supreme being consisting of purusa (soul).

अध्याय २५

श्लोक 13

कं टं पं शं वैनतेयः खं ठं फं घंगदामनुः(२) ।गं डं बं सं पुष्ठिमन्तो घं ढं भं हं श्रियैनमः

kaṃ ṭaṃ paṃ śaṃ vainateyaḥ khaṃ ṭhaṃ phaṃ ghaṃgadāmanuḥ(2) / gaṃ ḍaṃ baṃ saṃ puṣṭhimanto ghaṃ ḍhaṃ bhaṃ haṃ śriyainamaḥ

हिन्दी अर्थ

फिर मौनभावसे रहकर सब ओरसे अपनी रक्षा करे। पूर्व दिशाकी ओर मुँह करके स्वस्तिकासन या पद्मासन आदि कोई-सा आसन बाँधकर स्थिर बैठे और नाभिके मध्यभागमें स्थित धूएँके समान

English

The name of the conch of Krsi.ia.

अध्याय २५

श्लोक 14

वं शं मं क्षं(३) पाञ्चजन्यं छं तं पं(४)कौस्तुभाय च ।जं खं वं सुदर्शनाय श्रीवत्साय सं वं दं चंलं(५)

vaṃ śaṃ maṃ kṣaṃ(3) pāñcajanyaṃ chaṃ taṃ paṃ(4)kaustubhāya ca / jaṃ khaṃ vaṃ sudarśanāya śrīvatsāya saṃ vaṃ daṃ caṃlaṃ(5)

हिन्दी अर्थ

वर्णवाले, प्रचण्ड वायुरूप 'यं' बीजका चिन्तन करते हुए अपने शरीरसे सम्पूर्ण पापोंको भावनाद्वारा पृथक् करे। फिर हृदय-कमलके मध्यमें स्थित तेजकी राशिभूत ' क्षौं' बीजका ध्यान करते हुए

English

Without end; may denote Lord Visriu as well* as Se?a Naga.

अध्याय २५

श्लोक 15

ॐ धं वं वनमालायै महानन्ताय वै नमः(६) ।निर्वीजपदमन्त्राणां पदैर् अङ्गानि कल्पयेत्

oṃ dhaṃ vaṃ vanamālāyai mahānantāya vai namaḥ(6) / nirvījapadamantrāṇāṃ padair aṅgāni kalpayet

हिन्दी अर्थ

ऊपर, नीचे तथा अगल-बगलमें फैली हुई अग्निकी प्रचण्ड ज्वालाओंसे उस पापको जला डाले। इसके बाद बुद्धिमान् पुरुष आकाशमें स्थित चन्द्रमाकी आकृतिके समान किसी शान्त ज्योतिका

English

The Rgveda (is made) to pervade hand. The Tajus (Tajurvcda) is assigned to fingers. The form of Atharva (is. assigned) to two palms. Thus (assignments are made) in (different limbs) head, heart, upto the feet.

अध्याय २५

श्लोक 16

जात्यन्तैर् नामसंयुक्तेर्हृदयादीनि पञ्चधा ।प्रणवं हृदयादीनि ततः प्रोक्तानि पञ्चधा

jātyantair nāmasaṃyukterhṛdayādīni pañcadhā / praṇavaṃ hṛdayādīni tataḥ proktāni pañcadhā

हिन्दी अर्थ

ध्यान करे और उससे प्रवाहित होकर हृदय-कमलमें व्याप्त होनेवाली सुधामय सलिलको धाराओंसे, जो सुषुम्ना-योनिके मार्गसे शरीरको सब नाडियोंमें फैल रही हैं, अपने निष्पाप शरीरको आप्लावित

English

As before having assigned the extensive sky to his arm and body, wind and other (elements), to fingers, head, heart generative organ and the feet.

अध्याय २५

श्लोक 17

प्रणवं हृदयं पूर्वं परायेति शिरः शिखा ।नाम्नात्मना तु(७) कवचं अस्त्रं नामान्तकं भवेत्

praṇavaṃ hṛdayaṃ pūrvaṃ parāyeti śiraḥ śikhā / nāmnātmanā tu(7) kavacaṃ astraṃ nāmāntakaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

करे। इस प्रकार शरीरकी शुद्धि करके तत्त्वोंका नाश करे। फिर हस्तशुद्धि करे। इसके लिये पहले दोनों हाथोंमें अस्त्र एवं व्यापकमुद्रा करे और दाहिने अँगूठेसे आरम्भ करके करतल और

English

The wind, fire, water, earth (and sky or ether) are spoken as his five forms. The mind, ear, skin, eye, tongue land) nose are said to be the six forms.

अध्याय २५

श्लोक 18

१ द्वादशार्णानि यत्नत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ महागदा इति ङ,चिह्नितपुस्तकपाठः ३ ठं णं मं क्षं इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ दं भं पमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ श्रीवत्साय च पञ्चममिति ङ, चिह्नितपुस्त्कपाठः श्रीवत्सो वं चं दं ठं लं इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ६ नमोनन्ताय वै नम इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ७ नाम्नामुना तु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः :प् ६६ ॐ परास्त्रादिस्वनामात्मा(१) चतुर्थ्यन्तो नमोन्तकः ।एकव्यूहादिषड्विंशव्यूहात्तस्यात्मनो मनुः(२)

1 dvādaśārṇāni yatnata iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 mahāgadā iti ṅa,cihnitapustakapāṭhaḥ 3 ṭhaṃ ṇaṃ maṃ kṣaṃ iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 daṃ bhaṃ pamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 śrīvatsāya ca pañcamamiti ṅa, cihnitapustkapāṭhaḥ śrīvatso vaṃ caṃ daṃ ṭhaṃ laṃ iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 6 namonantāya vai nama iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 7 nāmnāmunā tu iti kha, ṅa, cihnitapustkadvayapāṭhaḥ :p 66 oṃ parāstrādisvanāmātmā(1) caturthyanto namontakaḥ / ekavyūhādiṣaḍviṃśavyūhāttasyātmano manuḥ(2)

हिन्दी अर्थ

करपृष्ठतक न्यास करे

English

A rite forming part of sma

अध्याय २५

श्लोक 19

कनिष्टादिकराग्रेषु प्रकृतिं देहकेर्चयेत् ।पराय पुरुषात्मा स्यात् प्रकृत्यात्मा द्विरूपकः

kaniṣṭādikarāgreṣu prakṛtiṃ dehakercayet / parāya puruṣātmā syāt prakṛtyātmā dvirūpakaḥ

हिन्दी अर्थ

इसके बाद एक-एक अक्षरके क्रमसे बारह अङ्गोंवाले द्वादशाक्षर मूल-मन्त्रका अपने देहमें बारह मन्त्र-वाक्योंद्वारा न्यास करे। हृदय, सिर,

English

A particular way of offering the sac ffice

अध्याय २५

श्लोक 20

ॐ परयाम्न्यात्मने चैव वाय्वर्कौ च द्विरूपकः ।अग्निं त्रिमूर्तौ(३) विन्यस्य व्यापकं करदेहयोः

oṃ parayāmnyātmane caiva vāyvarkau ca dvirūpakaḥ / agniṃ trimūrtau(3) vinyasya vyāpakaṃ karadehayoḥ

हिन्दी अर्थ

घुटना, पैर-ये शरीरके बारह स्थान हैं, इनमें ही द्वादशाक्षरके एक-एक वर्णका न्यास करे। (यथा—

English

Indra remains pervading the ten (limbs) consisting of body, head, forehead, mouth, heart, navel, the generative organ, two knees and feet.

अध्याय २५

श्लोक 21

वाय्वर्कौ करशाखासु सव्येतरकरद्वये ।हृदि मूर्तो तनावेष त्रिव्यूहे तुर्यरूपके

vāyvarkau karaśākhāsu savyetarakaradvaye / hṛdi mūrto tanāveṣa trivyūhe turyarūpake

हिन्दी अर्थ

नमः शिखायाम्। इत्यादि) । फिर मुद्रा समर्पणकर भगवान् विष्णुका स्मरण करे और अष्टोत्तरशत (१०८) मन्त्रका जप करके पूजन करे

English

The head, forehead, month, heart, navel (are assigned) in order to generative organ, two thighs, shanks, ankles and feet.

अध्याय २५

श्लोक 22

ऋग्वेदं व्यापकं हस्ते अङ्गुलीषु यजुर्न्यसेत् ।तलद्वयेथर्वरूपं शिरोहृच्चरणान्तकः

ṛgvedaṃ vyāpakaṃ haste aṅgulīṣu yajurnyaset / taladvayetharvarūpaṃ śirohṛccaraṇāntakaḥ

हिन्दी अर्थ

बायें भागमें जलपात्र और दाहिने भागमें पूजाका सामान रखकर ' अस्त्राय फट्।' मन्त्रसे उसको धो दे; इसके पश्चात् गन्ध और पुष्प आदिसे युक्त दो अर्घ्यपात्र रखे। फिर हाथमें जल

English

The thumb (and other fingers), palms, feet, two knees, waist are assigned to head, crown of head, waist, knees, and feet.

अध्याय २५

श्लोक 23

आकाशं व्यापकं न्यस्य करे देहे तु पूर्ववत् ।अङ्गुलीषु च वाय्वादि शिरोहृद्गुह्यपादके

ākāśaṃ vyāpakaṃ nyasya kare dehe tu pūrvavat / aṅgulīṣu ca vāyvādi śirohṛdguhyapādake

हिन्दी अर्थ

लेकर 'अस्त्राय फट्।' इस मन्त्रसे अभिमन्त्रित कर योगपीठको सींच दे। उसके मध्य भागमें सर्वव्यापी चेतन ज्योतिर्मय परमेश्वर श्रीहरिका ध्यान करके उस योगपीठपर पूर्व आदि दिशाओंके

English

As before the weapons (of Visnu, Vainateya (the vehicle bird of Visnu) (are adored) in the corners of south-east etc. (One should adore) the guardian deities of the quarters also. In (the worship of) three parts, the fire (will be) at the centre.

अध्याय २५

श्लोक 24

वायुर्ज्योतिर्जलं पृथ्वी पञ्चव्यूहः समीरितः ।मनः श्रोत्रन्त्वग्दृग्जिह्वा घ्राणं षड्व्यूह ईरितः

vāyurjyotirjalaṃ pṛthvī pañcavyūhaḥ samīritaḥ / manaḥ śrotrantvagdṛgjihvā ghrāṇaṃ ṣaḍvyūha īritaḥ

हिन्दी अर्थ

क्रमसे धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य, अग्नि आदि दिक्पाल तथा अधर्म आदिके विग्रहको स्थापना करे। उस पीठपर कच्छप, अनन्त, पद्म, सूर्य आदि मण्डल और विमला आदि शक्तियोंको

English

The directions east etc. are decorated with the strength, abode and kingdom.

अध्याय २५

श्लोक 25

व्यापकं मानसं न्यस्य ततोङ्गुष्टादितः क्रमात् ।मूर्धास्यहृद्गुह्यपत्सु कथितः करुणात्मकः

vyāpakaṃ mānasaṃ nyasya tatoṅguṣṭāditaḥ kramāt / mūrdhāsyahṛdguhyapatsu kathitaḥ karuṇātmakaḥ

हिन्दी अर्थ

कमलके केसरके रूपमें और ग्रहोंकी कर्णिकामें स्थापना करे। पहले अपने हृदयमें ध्यान करे। फिर मण्डलमें आवाहन करके पूजन करे। (आवाहनके अनन्तर) क्रमशः अर्घ्य, पाद्य, आचमन,

English

Having placed the pervading mental placement, then in order beginning with the thumb; the head, face, heart, secret place and feet are said to be of the nature of compassion.

अध्याय २५

श्लोक 26

आदिमूर्तिस्तु सर्वत्र व्यापको जीवसञ्ज्ञितः ।भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्तपः स्त्यञ्च सप्तधा

ādimūrtistu sarvatra vyāpako jīvasañjñitaḥ / bhūrbhuvaḥ svarmaharjanastapaḥ styañca saptadhā

हिन्दी अर्थ

मधुपर्क, स्नान, वर्त्र, यज्ञोपवीत, आभूषण, गन्ध, पुष्प, धूप, दीप और नैवेद्य आदिको पुण्डरीकाक्ष विद्या (“3 नमो भगवते पुण्डरीकाक्षाय।'— इस मन्त्र)-से अर्पण करे

English

The primal form is everywhere pervading, called the individual: Bhur, Bhuvah, Svah, Mahah, Janah, Tapah and Satya, sevenfold.

अध्याय २५

श्लोक 27

करे देहे न्यसेदाद्यमङ्गुष्टादिक्रमेण तु ।तलसंस्थः सप्तमश् च(४) लोकेशो देहके क्रमात्

kare dehe nyasedādyamaṅguṣṭādikrameṇa tu / talasaṃsthaḥ saptamaś ca(4) lokeśo dehake kramāt

हिन्दी अर्थ

मण्डलके पूर्व आदि द्वारोंपर भगवान्के विग्रहकी

English

One should place the first on the hand and body in the order beginning with the thumb; the seventh, the lord of the worlds, resting on the palm, in the body in order.

अध्याय २५

श्लोक 28

१ ॐ परास्त्रादित्यनामात्मा इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ एवं व्यूहादिषड्विंशं व्यूहात्तस्यात्मनो मनुरिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ अग्निं द्विमूर्तौ इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः ४ तलस्थः सप्तमश् चैव इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ६७ देहे शिरोललाटास्यहृद्गुह्याङ्ग्रिषु संस्थितः ।अग्निष्ठोमस्तथोक्थस्तु षोडशी वाजपेयकः

1 oṃ parāstrādityanāmātmā iti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 evaṃ vyūhādiṣaḍviṃśaṃ vyūhāttasyātmano manuriti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 agniṃ dvimūrtau iti kha, cihnitapustkapāṭhaḥ 4 talasthaḥ saptamaś caiva iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 67 dehe śirolalāṭāsyahṛdguhyāṅgriṣu saṃsthitaḥ / agniṣṭhomastathokthastu ṣoḍaśī vājapeyakaḥ

हिन्दी अर्थ

क अपक्रामन्तु भूतानि पिशाचाः सर्वतोदिशम् । सर्वेषामविरोधेन पूजाकर्म समारभे ॥'-- इत्यादि मन्त्रद्वारा अथवा कवच आदिके

English

In the body, abiding in head, forehead, mouth, heart, secret place and feet: Agnishtoma, Ukthya, Shodashi, Vajapeya,

अध्याय २५

श्लोक 29

अतिरात्राप्तोर्यामञ्च(१) यज्ञात्मा सप्तरूपकः ।धीरहं मनः शब्दश् च स्पर्शरूपरसास्ततः(२)

atirātrāptoryāmañca(1) yajñātmā saptarūpakaḥ / dhīrahaṃ manaḥ śabdaś ca sparśarūparasāstataḥ(2)

हिन्दी अर्थ

येन बद्धो बली राजा दानवेन्द्रो महाबलः । तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल॥

English

Atiratra, Aptoryama — the sacrifice-self of seven forms. Intellect, I-sense, mind, sound, then touch, form and taste,

अध्याय २५

श्लोक 30

गन्धो बुद्धिर्व्यापकं तु करे देहे न्यसेत् क्रमात् ।न्यसेदन्त्यै च(३) तलयोः के ललाटे मुखे हृदि

gandho buddhirvyāpakaṃ tu kare dehe nyaset kramāt / nyasedantyai ca(3) talayoḥ ke lalāṭe mukhe hṛdi

हिन्दी अर्थ

सेवामें रहनेवाले पार्षदोंको पूजा करे। पूर्वके करना चाहिए) । भगवानका आवाहन करते समय दरवाजेपर गरुडकी, दक्षिणद्वारपर चक्रकी, उत्तरवाले आगच्छ' (भगवन्! आइये।) इस प्रकार पढ़ना द्वारपर गदाकी और ईशान तथा अग्निकोणमें शङ्ख चाहिए और विसर्जनके समय ' क्षमस्व' (हमारी

English

smell, intellect: the pervading one should be placed in hand and body in order. One should place on the last, on the palms, on head, forehead, mouth and heart,

अध्याय २५

श्लोक 31

नाभौ गुह्ये च पादे च अष्टव्यूहः पुमान् स्मृतः(४) ।वीजो बुद्धिरहङ्कारो मनः शब्दो गुणोनिलः

nābhau guhye ca pāde ca aṣṭavyūhaḥ pumān smṛtaḥ(4) / vījo buddhirahaṅkāro manaḥ śabdo guṇonilaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं धनुषकी स्थापना करे। भगवानूके बायें-दायें दो तूणीर, बायें भागमें तलवार और चर्म (ढाल), दाहिने भागमें लक्ष्मी और वाम भागमें पुष्टि देवीकी स्थापना करे। भगवानूके सामने

English

navel, secret place and feet: the eightfold-array Person is remembered. Seed, intellect, ego, mind, sound, the quality air,

अध्याय २५

श्लोक 32

रूपं रसो नवात्मायं जीव अङ्गुष्ठकद्वये ।तर्जन्यादिक्रमाच्छेषं यावद्वामप्रदेशिनीं

rūpaṃ raso navātmāyaṃ jīva aṅguṣṭhakadvaye / tarjanyādikramāccheṣaṃ yāvadvāmapradeśinīṃ

हिन्दी अर्थ

वनमाला, श्रीवत्स और कौस्तुभको स्थापित करे ।

English

form, taste — this nine-natured individual on the two thumbs; the rest in order from the forefinger up to the left index finger.

अध्याय २५

श्लोक 33

देहे शिरोललाटास्यहृन्नाभिगुह्यजानुषु ।पादयोश् च दशात्मायं इन्द्रो व्यापी समास्थितः

dehe śirolalāṭāsyahṛnnābhiguhyajānuṣu / pādayoś ca daśātmāyaṃ indro vyāpī samāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

त्रुटियोंको क्षमा कीजियेगा ।)--ऐसी योजना करनी चाहिए

English

In the body, head, forehead, face, heart, navel, secret place and knees, and on the feet: this ten-natured Indra, pervading, is established.

अध्याय २५

श्लोक 34

अङ्गुष्ठकद्वये वह्निस्तर्जन्यादौ परेषु च ।शिरोललाटवक्त्रेषु हृन्नाभिगुह्यजानुषु

aṅguṣṭhakadvaye vahnistarjanyādau pareṣu ca / śirolalāṭavaktreṣu hṛnnābhiguhyajānuṣu

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार अष्टाक्षर आदि मन्त्रोंसे पूजा करके मनुष्य मोक्षका भागी होता है। यह भगवानूके एक विग्रहका पूजन बताया गया। अब नौ

English

On the two thumbs fire, and on the forefingers and the others; on head, forehead, mouths, heart, navel, secret place and knees,

अध्याय २५

श्लोक 35

पादयोरेकदशात्मा मनः श्रोत्रं त्वगेव च ।चक्षुर्जिह्वा तथा घ्राणं वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायुकः

pādayorekadaśātmā manaḥ śrotraṃ tvageva ca / cakṣurjihvā tathā ghrāṇaṃ vākpāṇyaṅghriś ca pāyukaḥ

हिन्दी अर्थ

मण्डलके बाहर दिक्पालोंकी स्थापना करे। मण्डलके व्यूहाँके पूजनकी विधि सुनो

English

on the feet — the eleven-natured: mind, ear, skin, eye, tongue, nose, speech, hand, foot, anus,

अध्याय २५

श्लोक 36

उपस्थं मानसो व्यापी श्रोत्रमङ्गुष्ठकद्वये ।तर्जन्यादिक्रमादष्टौ अतिरिक्तं तलद्वये

upasthaṃ mānaso vyāpī śrotramaṅguṣṭhakadvaye / tarjanyādikramādaṣṭau atiriktaṃ taladvaye

हिन्दी अर्थ

भीतर और बाहर स्थापित किये हुए सभी देवताओंकी उनके नाम-मन्त्रोंसे पूजा करे। सबके अन्तमें भगवान् विष्णुका पूजन करना चाहिए॥ १५--१७॥

English

generative organ; the mental pervader: ear on the two thumbs; eight in order from the forefinger; the remainder on the two palms;

अध्याय २५

श्लोक 37

उत्तमाङ्गुलललाटास्यहृन्नाभावथ गुह्यके ।उरुयुग्मे तथा जङ्घे गुल्फपादेषु च क्रमात्

uttamāṅgulalalāṭāsyahṛnnābhāvatha guhyake / uruyugme tathā jaṅghe gulphapādeṣu ca kramāt

हिन्दी अर्थ

अङ्गोंसहित पृथक्-पृथक् बीज-मन्त्रोंसे और सभी बीज-मन्त्रोंको एक साथ पढ़कर भी भगवानूका अर्चन करे। मन्त्र-जप करके भगवानूकी परिक्रमा करे और स्तुतिके पश्चात् अर्घ्य-समर्पण

English

on the best finger, forehead, mouth, heart, navel, then the secret place, the pair of thighs, likewise the shanks, and ankles and feet in order.

अध्याय २५

श्लोक 38

१ अतिरात्राप्तयामश् च इति ख, चिह्नितपुस्त्कपाठः २ रसास् तथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ न्यसेदन्ते च इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ।न्यसेदष्टौ च इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ क्रमात् स्मृत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः :प् ६८ विष्णुर्मधुहरश् चैव त्रिविक्रमकवामनौ ।श्रीधरोथ हृषीकेशः पद्मनाभस्तथैव च

1 atirātrāptayāmaś ca iti kha, cihnitapustkapāṭhaḥ 2 rasās tathā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 nyasedante ca iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ / nyasedaṣṭau ca iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 kramāt smṛta iti ṅa, cihnitapustakapāṭḥaḥ :p 68 viṣṇurmadhuharaś caiva trivikramakavāmanau / śrīdharotha hṛṣīkeśaḥ padmanābhastathaiva ca

हिन्दी अर्थ

कर हृदयमें भगवानूकी स्थापना कर ले। फिर यह ध्यान करे कि “परब्रह्म भगवान् विष्णु मैं ही हूँ' (--इस प्रकार अभेदभावसे चिन्तन करके पूजन

English

Vishnu, Madhusudana, Trivikrama and Vamana, Shridhara, then Hrishikesha and Padmanabha likewise,

अध्याय २५

श्लोक 39

दामोदरः केशवश् च नारायणस्ततः परः ।माधवश्चाथ गोविन्दो विष्णुं वै व्यापकं न्यसेत्

dāmodaraḥ keśavaś ca nārāyaṇastataḥ paraḥ / mādhavaścātha govindo viṣṇuṃ vai vyāpakaṃ nyaset

हिन्दी अर्थ

दोनों अँगूठों और तर्जनी आदिमेँ वासुदेव, बलभद्र आदिका न्यास करे। इसके बाद शरीरमें अर्थात् सिर, ललाट, मुख, हृदय, नाभि, गुह्य अङ्ग, जानु और चरण आदि अङ्गोंमें न्यास करे ।

English

Damodara, Keshava and Narayana, then another, Madhava and Govinda: one should place Vishnu as the pervader.

अध्याय २५

श्लोक 40

अङ्गुष्ठादौ तले द्वौ च पादे जानुनि वै कटौ ।शिरःशिखरकट्याञ्च जानुपादादिषु न्यसेत्

aṅguṣṭhādau tale dvau ca pāde jānuni vai kaṭau / śiraḥśikharakaṭyāñca jānupādādiṣu nyaset

हिन्दी अर्थ

फिर मध्यमें एवं पूर्व आदि दिशाओंमें पूजन करे । इस प्रकार एक पीठपर एक व्यूहके क्रमसे पूर्ववत् नौ व्यूहाँके लिये नौ पीठोंकी स्थापना करे। नौ कमलोंमें नौ मूर्तियोंके द्वारा पूर्ववत् नौ व्यूहोंका

English

On the thumb and the rest, on the two palms, feet, knees and hips; on head, crest and hip, one should place on knees, feet and the rest.

अध्याय २५

श्लोक 41

द्वादशात्मा पञ्चविंशः षड्विंशव्यूहकस् तथा ।पुरुषो धीरहङ्कारो मनश्चित्तञ्च शब्दकः

dvādaśātmā pañcaviṃśaḥ ṣaḍviṃśavyūhakas tathā / puruṣo dhīrahaṅkāro manaścittañca śabdakaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजन करे। कमलके मध्यभागमें जो भगवानका स्थान है, उसमें वासुदेवकी पूजा करे॥ २१--२३॥

English

The twelve-natured, the twenty-fifth, and the twenty-sixth array: the Person, intellect, ego, mind, thought, sound,

अध्याय २५

श्लोक 42

तथा स्पर्शो रसो रूपं गन्धः श्रोत्रं त्वचस् तथा ।चक्षुर्जिह्वा नासिका च वाक्पाण्यङ्घ्रिश् च पायवः

tathā sparśo raso rūpaṃ gandhaḥ śrotraṃ tvacas tathā / cakṣurjihvā nāsikā ca vākpāṇyaṅghriś ca pāyavaḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आदि आग्नेय महापुराणमें “सामान्य पूजा-विषयक वर्णन ' नामक तेईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

English

likewise touch, taste, form, smell, ear, skin, eye, tongue, nose, speech, hand, foot, anus,

अध्याय २५

श्लोक 43

उपस्थो भूर्जलन्तेजो वायुराकाशमेव च ।पुरुषं व्यापकं न्यस्य अङ्गुष्ठादौ दश न्यसेत्

upastho bhūrjalantejo vāyurākāśameva ca / puruṣaṃ vyāpakaṃ nyasya aṅguṣṭhādau daśa nyaset

हिन्दी अर्थ

कुण्ड-निर्माण एवं अग्नि-स्थापन-सम्बन्धी कार्य आदिका वर्णन

English

generative organ, earth, water, fire, air and space. Having placed the pervading Person, one should place ten on the thumb and the rest;

अध्याय २५

श्लोक 44

शेषान् हस्ततले न्यस्य शिरस्यथ ललाटके ।मुखहृन्नाभिगुह्योरुजान्वङ्घ्रौ करणोद्गतौ

śeṣān hastatale nyasya śirasyatha lalāṭake / mukhahṛnnābhiguhyorujānvaṅghrau karaṇodgatau

हिन्दी अर्थ

नारदजी कहते हैं-- महर्षियो ! अब मैं अग्नि- सम्बन्धी कार्यका वर्णन करूँगा, जिससे मनुष्य सम्पूर्ण मनोवाञ्छित वस्तुओंका भागी होता है। चौबीस अङ्गुलकी चौकोर भूमिको सूतसे नापकर

English

placing the rest on the palm, then on head and forehead, mouth, heart, navel, secret place, thighs, knees and feet, arising from the organs;

अध्याय २५

श्लोक 45

पादे जान्वोरुपस्थे च हृदये मूर्ध्नि च क्रमात् ।परश् च पुरुषात्मादौ षड्विंशे पूर्ववत्परं

pāde jānvorupasthe ca hṛdaye mūrdhni ca kramāt / paraś ca puruṣātmādau ṣaḍviṃśe pūrvavatparaṃ

हिन्दी अर्थ

चिह बना दे। फिर उस क्षेत्रको सब ओरसे

English

on feet, knees, generative organ, heart and head in order. And the Supreme beyond the Person-self, in the twenty-sixth as before the supreme.

अध्याय २५

श्लोक 46

सञ्चिन्त्य मण्डलैके तु प्रकृतिं पूजयेद्बुधः ।पूर्वयाम्याप्यसौम्येषु हृदयादीनि पूजयेत्

sañcintya maṇḍalaike tu prakṛtiṃ pūjayedbudhaḥ / pūrvayāmyāpyasaumyeṣu hṛdayādīni pūjayet

हिन्दी अर्थ

छोड़कर खोदे हुए कुण्डकी मेखला बनावे।

English

Having contemplated, the wise one should worship Prakriti in a single circle. In the east, south, west and north one should worship the heart-mantras and others.

अध्याय २५

श्लोक 47

अस्त्रमग्न्यादिकोणेषु(१) वैनतेयादि पूर्ववत् ।दिक्पालांश् च विधिस्त्वन्यः(२) त्रिव्यूहेग्निश् च मध्यतः

astramagnyādikoṇeṣu(1) vainateyādi pūrvavat / dikpālāṃś ca vidhistvanyaḥ(2) trivyūhegniś ca madhyataḥ

हिन्दी अर्थ

बाह्य दिशाको ओर रहना चाहिए। मेखलाओंको अधिकतम ऊँचाई बारह अङ्गुलकी रखे, अर्थात् भीतरकी ओरसे पहली मेखलाकी ऊँचाई बारह अङ्गुल रहनी चाहिए। (उसके बाह्यभागमें दूसरी

English

The missile in the corners beginning with Agni's, Vainateya and the others as before; the guardians of the quarters, and another rule; in the three-fold array Agni in the middle.

अध्याय २५

श्लोक 48

पूर्वादिदिग्बलावसोराज्यादिभिरलङ्कृतः ।कर्णिकायां नाभसश् च मानसः कर्णिकास्थितः

pūrvādidigbalāvasorājyādibhiralaṅkṛtaḥ / karṇikāyāṃ nābhasaś ca mānasaḥ karṇikāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मेखलाकी ऊँचाई आठ अङ्गुलकी और उसके भी बाह्यभागमें तीसरी मेखलाकी ऊँचाई चार अङ्गुलको

English

Adorned with the lord of strength in the east and other directions, with ghee and so on; in the pericarp the sky one and the mental one stationed in the pericarp.

अध्याय २५

श्लोक 49

१ अस्त्रमग्न्यादिपत्रेषु इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः २ दिक्पालांश् च विधिस्तस्य इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकपाठः दिक्पालादौ विधिस्तुल्य इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् ६९ विश्वरूपं सर्वस्थित्यै(१) यजेद्राज्यजयाय च ।सर्वव्यूहैः समायुक्तमङ्गैर् अपि च पञ्चभिः

1 astramagnyādipatreṣu iti kha, ṅa, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 2 dikpālāṃś ca vidhistasya iti ga, gha, cihnitapustakapāṭhaḥ dikpālādau vidhistulya iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 69 viśvarūpaṃ sarvasthityai(1) yajedrājyajayāya ca / sarvavyūhaiḥ samāyuktamaṅgair api ca pañcabhiḥ

हिन्दी अर्थ

रहनी चाहिए।) इसकी चौड़ाई क्रमशः आठ, दो

English

One should worship the universal form for the stability of all and for victory in the kingdom, joined with all arrays and with the five limbs,

अध्याय २५

श्लोक 50

गरुडाद्यैस्तथेन्द्राद्यैः सर्वान् कामानवाप्नुयात् ।विश्वक्सेनं यजेन्नाम्ना वै वीजं व्योमसंस्थितं(२)

garuḍādyaistathendrādyaiḥ sarvān kāmānavāpnuyāt / viśvaksenaṃ yajennāmnā vai vījaṃ vyomasaṃsthitaṃ(2)

हिन्दी अर्थ

मेखलाएँ तीन होती हैं, जो ' सत्त्, रज और तम' और चार अङ्गुलको होती है

English

with Garuda and others and Indra and others; one obtains all desires. One should worship Vishvaksena by name, the seed-syllable established in space.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Agni Purana — Chapter 25

अग्निपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.