Yajur Veda· Yajurveda Saṁhitā
8
अध्याय 8 / 40

Adhyāya 8

अध्याय 8

63 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ63 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 1

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्यादि॒त्येभ्य॑स्त्वा ।विष्ण॑ उरुगायै॒ष ते॒ सोम॒स्तᳪ र॑क्षस्व॒ मा त्वा॑ दभन्

upayāmagṛhīto'syādityebhyastvā | viṣṇa urugāyaiṣa te somasta rakṣasva mā tvā dabhan

हिन्दी अर्थ

आदर्श पति वही है जो १. यम-नियमों से संयत जीवनवाला है २. उदार हदय है। ३. प्रभु का सतत स्मरण व कीर्तन करनेवाला है। ४. सोम के महत्त्व को समञ्चकर उसकौ रक्षा करता है। यही व्यक्ति उत्तम सन्तान को जन्म देता है। एक आदर्शं वधू वर का वरण इसीलिए करती है कि वह आदित्यसम देदीप्यमान सन्तानं को जन्म दे सके।

English

com The Texts of the White Yajurveda, tr. Ralph T.H. Griffith, [1899], TAKEN upon a base art thou. Thee for the Âdityas. Here, O Far-striding Vishnu, is thy Soma. Guard it from injury. Let them not harm thee.

अध्याय ८

श्लोक 2

क॒दा च॒न स्त॒रीर॑सि॒ नेन्द्र॑ सश्चसि दा॒शुषे॑ ।उपो॒पेन्नु म॑घव॒न् भूय॒ इन्नु ते॒ दानं॑ दे॒वस्य॑ पृच्यत आदि॒त्येभ्य॑स्त्वा

kadā cana starīrasi nendra saścasi dāśuṣe | upopennu maghavan bhūya innu te dānaṃ devasya pṛcyata ādityebhyastvā

हिन्दी अर्थ

१. पति पली से किसी प्रकार का छ्िपाव न रक्खे। यह चछ्िपाव ही एक-दूसरे मे शक पैदा करता है। २. पति पली को पूर्णतया प्राप्त हो, क्योंकि पली ने पति करे प्रति अपना अर्पण किया है। ३. उसमें प्रभु-प्रवणता हो। ४. वह दानशील हो। पति के ही विषय में कहते हैँ कि आप १. कदा च=कभी भी न प्रयुच्छसि- प्रमाद

English

Ne’er art thou fruitless, Indra; ne’er dost thou desert thy worshipper. But now, O Liberal Lord, thy bounty as a God is poured forth ever more and more. Thee for the Âdityas.

अध्याय ८

श्लोक 3

क॒दा च॒न प्र यु॑च्छस्यु॒भे नि पा॑सि॒ जन्म॑नी ।तुरी॑यादित्य॒ सव॑नं त इन्द्रि॒यमात॑स्थाव॒मृतं॑ दि॒व्या॒दि॒त्येभ्य॑स्त्वा

kadā cana pra yucchasyubhe ni pāsi janmanī | turīyāditya savanaṃ ta indriyamātasthāvamṛtaṃ divyādityebhyastvā

हिन्दी अर्थ

१. आप प्रमादशून्य हो। २. इहलोक व परलोक दोनों का ध्यान करते हो। ३. आप मानवता को लिये हुए हो। ४. गुणों का आह्वान करनेवाले हो। ५. उत्पादक शक्ति से युक्त हो। ६. शक्ति को नष्ट नहीं होने देते हो। ७. नीरोग हो। ८. शक्ति को ज्ञानाग्नि यज्ञो देवानां प्रत्येति सुम्नमादित्यासो भव॑ता मृडयन्तः

English

Never art thou neglectful: thou guardest both races with thy care. The Soma feast, O Fourth Âditya, is thy strength. Amrit is stablished in the heavens. Thee for the Âdityas.

अध्याय ८

श्लोक 4

य॒ज्ञो दे॒वानां॒ प्रत्ये॑ति सु॒म्नमादि॑त्यासो॒ भव॑ता मृड॒यन्त॑: ।आ वो॒ऽर्वाची॑ सुम॒तिर्व॑वृत्याद॒होश्चि॒द्या व॑रिवो॒वित्त॒रास॑दादि॒त्येभ्य॑स्त्वा

yajño devānāṃ pratyeti sumnamādityāso bhavatā mṛḍayanta: | ā vo'rvācī sumatirvavṛtyādahościdyā varivovittarāsadādityebhyastvā

हिन्दी अर्थ

१. घरों में अग्निहोत्र नियम से हो, जिससे वहाँ सुख का राज्य हो। २. विद्वान् अतिथियों का आना-जाना बना रहे, जिससे उनकी सुमति इन्दे सदा प्राप्त रहे। घरों मे उत्तम सन्तान का निर्माण हो। श्रद॑स्मै नरो वच॑से दधातन यदांशीर्दा दम्प॑ती वाममंश्नुतः।

English

The sacrifice obtains the Gods’ acceptance. Be graciously inclined to us, Âdityas. Hitherward let your favour be directed and be our best deliverer from trouble. Thee for the Âdityas.

अध्याय ८

श्लोक 5

विव॑स्वन्नादित्यै॒ष ते॑ सोमपी॒थस्तस्मि॑न् मत्स्व ।श्रद॑स्मै नरो॒ वच॑से दधातन॒ यदा॑शी॒र्दा दम्प॑ती वा॒मम॑श्नु॒तः ।पुमा॑न् पु॒त्रो जा॑यते वि॒न्दते॒ वस्वधा॑ वि॒श्वाहा॑र॒प ए॑धते गृ॒हे

vivasvannādityaiṣa te somapīthastasmin matsva | śradasmai naro vacase dadhātana yadāśīrdā dampatī vāmamaśnutaḥ | pumān putro jāyate vindate vasvadhā viśvāhārapa edhate gṛhe

हिन्दी अर्थ

पति ' ज्ञानी, गुणग्राही व संयमी ' हो। पति-पली दिल खोलकर उदारता से दान देनेवाले हों तो उनके घरों में "उत्तम, वीर, पवित्र व पापशून्य' सन्तान होते हे। वाममद्य सवितर्वाममु श्वो दिवेदिवे वाममस्मभ्यःसावीः। वामस्य हि क्षय॑स्य देव भूरेरया धिया वामभाजः स्याम।।६॥

English

This is thy Soma draught, O bright Âditya: take delight therein. To this mine utterance, O ye men, give credence, what good the man and wife obtain by praying: A manly son is burn and gathers riches, and thrives for ever sinless in the dwelling.

अध्याय ८

श्लोक 6

वा॒मम॒द्य स॑वितर्वा॒ममु॒ श्वो दि॒वे दि॑वे वा॒मम॒स्मभ्य॑ᳪ सावीः ।वा॒मस्य॒ हि क्षय॑स्य देव॒ भूरे॑र॒या धि॒या वा॑म॒भाज॑: स्याम

vāmamadya savitarvāmamu śvo dive dive vāmamasmabhya sāvīḥ | vāmasya hi kṣayasya deva bhūrerayā dhiyā vāmabhāja: syāma

हिन्दी अर्थ

हम शक्तिशाली बनकर अपने कर्मो से घरों को सौन्दर्य से अलंकृत करनेवाले हो। जिन्व॑ यज्ञं जिन्व॑ य॒ज्ञप॑तिं भगाय दवाय॑ त्वा सवित्रे।।७॥ ९. पली पति से कहती है कि--आप उपयामगृहीतः असि=उपासना के द्वारा यम-नियमां के धारण करनेवाले है। २. आप सावित्रः असि=सविता देव के उपासक हैं. अर्थात्

English

Fair wealth, O Savitar, to-day, to-morrow, fair wealth produce for us each day that passes. May we, through this our song, be happy gainers, God! of a fair and spacious habitation.

अध्याय ८

श्लोक 7

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि सावि॒त्रो॒ऽसि चनो॒धाश्च॑नो॒धा अ॑सि॒ चनो॒ मयि॑ धेहि ।जिन्व॑ य॒ज्ञं जिन्व॑ य॒ज्ञप॑तिं॒ भगा॑य दे॒वाय॑ त्वा सवि॒त्रे

upayāmagṛhīto'si sāvitro'si canodhāścanodhā asi cano mayi dhehi | jinva yajñaṃ jinva yajñapatiṃ bhagāya devāya tvā savitre

हिन्दी अर्थ

पति इतना कमाये कि घर का व्यय भी चले ओर यज्ञ-यागादि के लिए भी खर्च निकलता रहे। घर में एश्वर्य कौ वृद्धि हो, देवत्व का विकास हो ओर उत्तम विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य॑ऽ एष ते योनिर्विंश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य॑ः।।८॥ १. पली कह रही है कि-उपयामगृहीतः असि आप प्रभु-उपासना के द्वारा स्वीकार

English

Taken upon a base art thou. Savitar's giver of delight art thou. Giver of joy art thou: vouchsafe me joy. Speed thou the sacrifice, speed thou the sacrifice's lord to win his share. Thee for the God, for Savitar.

अध्याय ८

श्लोक 8

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि सु॒शर्मा॑ऽसि सुप्रतिष्ठा॒नो बृ॒हदु॑क्षाय॒ नम॑: ।विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॑ ए॒ष ते॒ योनि॒र्विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्य॑:

upayāmagṛhīto'si suśarmā'si supratiṣṭhāno bṛhadukṣāya nama: | viśvebhyastvā devebhya eṣa te yonirviśvebhyastvā devebhya:

हिन्दी अर्थ

पति यम-नियम का पालन करे। वह अपने घर को उत्तम बनाए्। उसके कार्य उसे यशस्वी बनानेवाले हों। उसके कारण घर में दिव्य गुणों की वृद्धि हो। सूचना -' शर्म ' शब्द सुखवाची भी है। तब ' सुशर्मा" का अर्थ यह होगा कि जिसके कारण घर में सुख-ही-सुख है, जो घर में क्लेश बद्धाने का कारण नहीं बनता।

English

Taken upon a base art thou. Thou art a good protector, firmly stablished. To the Great Bull be reverential homage. Thee for the Visvedevas. This is thy home: Thee for the Visvedevas.

अध्याय ८

श्लोक 9

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ बृह॒स्पति॑सुतस्य देव सोम त॒ इन्दो॑रिन्द्रि॒याव॑त॒: पत्नी॑वतो॒ ग्रहाँ॑२ ऋध्यासम् ।अ॒हं प॒रस्ता॑द॒हम॒वस्ता॒द्यद॒न्तरि॑क्षं॒ तदु॑ मे पि॒ताऽभू॑त् ।अ॒हᳪ सूर्य॑मुभ॒यतो॑ ददर्शा॒हं दे॒वानां॑ पर॒मं गुहा॒ यत्

upayāmagṛhīto'si bṛhaspatisutasya deva soma ta indorindriyāvata: patnīvato grahā~2 ṛdhyāsam | ahaṃ parastādahamavastādyadantarikṣaṃ tadu me pitā'bhūt | aha sūryamubhayato dadarśāhaṃ devānāṃ paramaṃ guhā yat

हिन्दी अर्थ

पति यम-नियम का पालन करनेवाला, जानी आचार्यो से शिक्षा पाया हुआ, शक्तिशाली तथा प्रशस्तेन्द्रिय हो ओर उत्तम पली कौ सहायता से ब्रतो का पालन करे। पत्री भी इहलोक व परलोक दोनों को देखे, सदा मध्यमार्ग पर चले। वह बाह्य सूर्य से क्रियाशीलता की प्रेरणा ले ओर अन्तःसूर्य से मार्गं का ज्ञान प्राप्त करे जिससे भटक न जाए्।

English

Taken upon a base art thou. May it be mine to prosper the libations of thee Brihaspati's son, O radiant Soma, of thee, strong Indu, mated with thy Consorts. I am in heaven above, on earth beneath it. The intermediate region was my father. I saw the Sun both from above and under. I am what Gods in secret hold the highest.

अध्याय ८

श्लोक 10

अग्ना३इ॒ पत्नी॑वन्त्स॒जूर्दे॒वेन॒ त्वष्ट्रा॒ सोमं॑ पिब॒ स्वाहा॑ ।प्र॒जाप॑ति॒र्वृषा॑ऽसि रेतो॒धा रेतो॒ मयि॑ धेहि प्र॒जाप॑तेस्ते॒ वृष्णो॑ रेतो॒धसो॑ रेतो॒धाम॑शीय

agnā3i patnīvantsajūrdevena tvaṣṭrā somaṃ piba svāhā | prajāpatirvṛṣā'si retodhā reto mayi dhehi prajāpateste vṛṣṇo retodhaso retodhāmaśīya

हिन्दी अर्थ

भोजन वही ठीक टै जो कर्मेन्द्रियं को क्रियाशील ओर ज्ञानेन््ियो को ज्लानप्राप्तिक्षम बनाता है ओर जिसकी वेद मे इस रूप मे प्रार्थना है कि यह नीरोगता व शत्नु-शोषण-शक्ति को देनेवाला हो। इससे पति का जीवन इतना सुन्दर लनेगा कि वे यजुर्मनत्रो से यज्ञ करनेवाले बनेगे। साममन्त्रों से प्रभु-स्तवन करेगे तथा ऋृडःमन्त्रो का

English

Agni, associate with the Dames, accordant with the God Tvashtar, drink. All-hail! Thou art Prajâpati, strong male, impregner: may I obtain from thee, strong male, impregner, a son who shall himself become a father.

अध्याय ८

श्लोक 11

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ हरि॑रसि हारियोज॒नो हरि॑भ्यां त्वा ।हर्यो॑र्धा॒ना स्थ॑ स॒हसो॑मा॒ इन्द्रा॑य

upayāmagṛhīto'si harirasi hāriyojano haribhyāṃ tvā | haryordhānā stha sahasomā indrāya

हिन्दी अर्थ

सात्विक आहार से शुद्ध बुद्धिवाले होकर हम पापों से ऊपर उठ जारण। आप्यायन - न्यूनता का दूरीकरण १. सात्त्विक आहार से शुद्ध बुद्धिवाले होकर हम वर्चसाब्रह्यवर्चस् से, ज्ानाध्ययन सम्पत्ति सै समगन्महि -सङ्खत हों । सात्विक आहार से शरीर मे शक्ति सुरक्षित होती है ओर

English

Taken upon a base art thou. Thou art bay-coloured, Yoker of Bay Coursers. Thee for the pair of tawny-coloured horses. United with the Soma, ye, for Indra, are corn for his two tawny steeds to feed on.

अध्याय ८

श्लोक 12

यस्ते॑ अश्व॒सनि॑र्भ॒क्षो यो गो॒सनि॒स्तस्य॑ त इ॒ष्टय॑जुष स्तु॒तसो॑मस्य श॒स्तोक्थ॒स्योप॑हूत॒स्योप॑हूतो भक्षयामि

yaste aśvasanirbhakṣo yo gosanistasya ta iṣṭayajuṣa stutasomasya śastokthasyopahūtasyopahūto bhakṣayāmi

हिन्दी अर्थ

सात्विक आहार के द्वारा प्रभु हमारी रुचि को ही परिवर्तित कर देते हैँ ओर हम विद्वानों - यज्ञिय देवों के सम्पर्क में रहकर अपने जीवनो को उत्तम बना पाते है। देवों कौ कल्याणी मति में रहते हुए हम ¦ काम-क्रोध-लोभ' से ऊपर उठते है। हमारा मन उत्तम होता है. कामादि तीनों से शून्य होने के कारण हम अ-त्रि' होते है।

English

That draught of thine which winneth cows or horses, offered with sacrificial text and lauded With chanted hymns and songs of adoration—of that permitted do I take permitted.

अध्याय ८

श्लोक 13

दे॒वकृ॑त॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि मनु॒ष्य॒कृत॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि पि॒तृकृ॑त॒स्यैन॑सोऽव॒यज॑नमस्या॒त्मकृ॑तस्यैनसोऽव॒यज॑नम॒स्येन॑स एनसोऽव॒यज॑नमसि ।यच्चा॒हमेनो॑ वि॒द्वाँश्च॒कार॒ यच्चावि॑द्वाँ॒स्तस्य॒ सर्वस्यैन॑सोऽव॒यज॑नमसि

devakṛtasyainaso'vayajanamasi manuṣyakṛtasyainaso'vayajanamasi pitṛkṛtasyainaso'vayajanamasyātmakṛtasyainaso'vayajanamasyenasa enaso'vayajanamasi | yaccāhameno vidvā~ścakāra yaccāvidvā~stasya sarvasyainaso'vayajanamasi

हिन्दी अर्थ

वे प्रभु हमें उत्तम ज्ञान का दान करके अल्पीभाव से शून्य करे। हम न्यूनताओं को दूर करके शरीर, मन व मस्तिष्क में पूर्णता का स्थापन करे। गृहस्थ मे कौन प्रवेश करे धाता रातिः सवितेदं जुषन्तां प्रजापंतिर्निधिपा देवोऽअग्निः।

English

Of sin against the Gods thou art atonement. Of sin against mankind thou art atonement. For sin against the Fathers thou atonest. Of sin against oneself thou art atonement. Of every sort of sin thou art atonement. The sin that I have knowingly committed, the sin that unawares I have committed, of all that wickedness thou art the atonement.

अध्याय ८

श्लोक 14

सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ सं त॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा॒ सᳪ शि॒वेन॑ ।त्वष्टा॑ सु॒दत्रो॒ वि द॑धातु॒ रायोऽनु॑मार्ष्टु त॒न्वो यद्विलि॑ष्टम्

saṃ varcasā payasā saṃ tanūbhiraganmahi manasā sa śivena | tvaṣṭā sudatro vi dadhātu rāyo'numārṣṭu tanvo yadviliṣṭam

हिन्दी अर्थ

१. धातृत्व आदि नव गुणों से युक्त पुरुष ही गृहस्थ में प्रवेश का अधिकारी है। २. उसे प्रजा के निर्माण में आनन्द अनुभव करना चाहिए, तथा ३. पात्रों में दान सुगा वो देवाः सद॑नाऽअकर्म यञऽआंजग्मेद सव॑नं जुषाणाः। भर॑माणा वह॑माना हवीश्श्ष्यस्मे ध॑त्त वसवो वसनि स्वाह।।। ९८॥

English

repeated.

अध्याय ८

श्लोक 15

समि॑न्द्र णो॒ मन॑सा नेषि॒ गोभि॒: सᳪ सू॒रिभि॑र्मघव॒न्त्सᳪ स्व॒स्त्या ।सं ब्रह्म॑णा दे॒वकृ॑तं॒ यदस्ति॒ सं दे॒वाना॑ᳪ सुम॒तौ य॒ज्ञिया॑ना॒ᳪ स्वाहा॑

samindra ṇo manasā neṣi gobhi: sa sūribhirmaghavantsa svastyā | saṃ brahmaṇā devakṛtaṃ yadasti saṃ devānā sumatau yajñiyānā svāhā

हिन्दी अर्थ

९. हम गृहस्थ को यज्ञ समञ्ञे। २. इसमें गृहजनों के पालन-पोषण तथा यज्ञो के लिए धन कमानेवाले बनें ओर ३. उत्तम रत्नं को, रमणीय गुणों को धारण करें जिससे प्रभु को प्राप्त करनेवाले बने। षिः - अत्रि ः। देवता- विश्वेदेवा गृहपतयः। छन्दः -निचृदार्षीत्रिष्टुप्। स्वरः -धैवतः।।

English

Lead us with thought to wealth in kine, O Indra, to princes, Lord of Bounty! and to welfare. Lead thou us on to God-inspired devotion, to favour of the Gods who merit worship. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 16

सं वर्च॑सा॒ पय॑सा॒ सं त॒नूभि॒रग॑न्महि॒ मन॑सा॒ सᳪ शि॒वेन॑ ।त्वष्टा॑ सु॒दत्रो॒ वि द॑धातु॒ रायोऽनु॑मार्ष्टु त॒न्वो यद्विलि॑ष्टम्

saṃ varcasā payasā saṃ tanūbhiraganmahi manasā sa śivena | tvaṣṭā sudatro vi dadhātu rāyo'numārṣṭu tanvo yadviliṣṭam

हिन्दी अर्थ

हम घरों मे विद्वान् अतिथियों को आमन्त्रित कररे। उनपर यह प्रभाव न पड कि घर मे पति-पली में मेल नहीं है। हम यज्ञशेष के खानेवाले बने। ' प्राणशक्ति की वृद्धि, यज्ञो की प्रवृत्ति व घर को स्वर्गतुल्य बनाना" हमारा लक्ष्य हो। वयःहि त्वां प्रयति यज्ञेऽअस्मिन्नग्ने होतार मवुंणीमहीह।

English

Verse

अध्याय ८

श्लोक 17

धा॒ता रा॒तिः स॑वि॒तेदं जु॑षन्तां प्र॒जाप॑तिर्निधि॒पा दे॒वो अ॒ग्निः ।त्वष्टा॒ विष्णु॑: प्र॒जया॑ सᳪररा॒णा यज॑मानाय॒ द्रवि॑णं दधात॒ स्वाहा॑

dhātā rātiḥ savitedaṃ juṣantāṃ prajāpatirnidhipā devo agniḥ | tvaṣṭā viṣṇu: prajayā sararāṇā yajamānāya draviṇaṃ dadhāta svāhā

हिन्दी अर्थ

हम यज्ञं के लिए ज्ञानी होता का वरण करते हैँ। उनकी सद्खति मे हमारे यज्ञ निर्विघ्न पूर्ण होते रहते हेँ। हमारी चित्तवृत्ति भी शान्त होती हे। देवा गातुविदो गातुं वित्त्वा गातुमिंत। मन॑सस्पत्तऽ इमं देव यज्ञश्शस्वादा वात धाः २९॥

English

O restless Purifying Bath, thou glidest onward restlessly. May I with aid of Gods remove the stain of sin against the Gods, and wash away with mortals’ help the wrong that hath been done to men. Preserve me, God, from injury, from the loud-roaring demon foe. Thou art the fuel of the Gods.

अध्याय ८

श्लोक 18

सु॒गा वो॑ देवा॒: सद॑ना अकर्म॒ य आ॑ज॒ग्मेदᳪ सव॑नं जुषा॒णाः ।भर॑माणा॒ वह॑माना ह॒वीᳪष्य॒स्मे ध॑त्त वसवो॒ वसू॑नि॒ स्वाहा॑

sugā vo devā: sadanā akarma ya ājagmeda savanaṃ juṣāṇāḥ | bharamāṇā vahamānā havīṣyasme dhatta vasavo vasūni svāhā

हिन्दी अर्थ

यज्ञ ही हमारी जीवनयात्रा के मार्ग हों। इनसे जहाँ हमारा जीवन पवित्र हो, वँ वायुमण्डल की पवित्रता से आधिहैविक आपत्तियाँ भी दूर हों। न्न्यज्ञ यज्ञं ग॑च्छ य॒ज्ञप॑तिं गच्छ स्वां योनिं गच्छ स्वाहा। गएष तै यज्ञो य॑ज्ञपते सहसूक्तवाकः सर्व'वीर स्तं जुषस्व स्वाह।।। २२॥

English

Gods, we have made your seats easy of access, who, pleased with us, have come to this libation. Bearing and bringing hitherward your treasures, grant to this man, good Lords, abundant riches. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 19

याँ२ आऽव॑ह उश॒तो दे॑व दे॒वाँस्तान् प्रेर॑य॒ स्वे अ॑ग्ने स॒धस्थे॑ ।ज॒क्षि॒वाᳪस॑: पपि॒वाjस॑श्च॒ विश्वेऽसुं॑ घ॒र्मᳪ स्व॒राति॑ष्ठ॒तानु॒ स्वाहा॑

yā~2 ā'vaha uśato deva devā~stān preraya sve agne sadhasthe | jakṣivāsa: papivājsaśca viśve'suṃ gharma svarātiṣṭhatānu svāhā

हिन्दी अर्थ

हम विद्वानों के सत्काररूप अतिधियज्ञ व प्रभु की उपासनारूप ब्रह्मयज्ञ को प्रतिदिन करनेवाले बनें। उत्तम कर्मो द्वारा प्रभु को प्रीणित करनेवाले हो। विशाल संसार में सभी के लिए स्थान है अपराहि भरमा पृदाकुः । न्डरूरहि राजा वरुणश्चकार सूर्यीय पन्थामन्वतवाऽ उ ।

English

The willing Gods whom, God, thou hast brought hither, send them to their own dwelling-place, O Agni. As all of you have eaten and have drunken, approach the air, the heat, the light of heaven.

अध्याय ८

श्लोक 20

व॒यᳪ हि त्वा॑ प्रय॒ति य॒ज्ञे अ॒स्मिन्न॑ग्ने॒ होता॑र॒मवृ॑णीमही॒ह ।ऋध॑गया॒ ऋध॑गु॒ताश॑मिष्ठाः प्रजा॒नन् य॒ज्ञमुप॑ याहि वि॒द्वान्त्स्वाहा॑

vaya hi tvā prayati yajñe asminnagne hotāramavṛṇīmahīha | ṛdhagayā ṛdhagutāśamiṣṭhāḥ prajānan yajñamupa yāhi vidvāntsvāhā

हिन्दी अर्थ

हम संसार में सरलवृत्ति से चलें, ओरों के भाग को न हड़प जार्णँ। संसार अत्यन्त विशाल हे, छोटे-छोटे भू-भागो के लिए परस्पर लड नहीं। कभी मर्मपीडाकर वचन गृहस्थ के लिए ही कहते हैँ कि १. तुम अपना जीवन एेसा बनाओ कि अग्नेः-अग्नि का अनीकम् =वल अपः आविवेश=जलो मे प्रविष्ट हो। तुम्हारा जीवन जल की भांति

English

Here, Agni, as this sacrifice proceedeth, have we elected thee to be our Hotar. Special have been thine offerings and thy labour. Well knowing sacrifice, as sage, come near us.

अध्याय ८

श्लोक 21

देवा॑ गातुविदो गा॒तुं वि॒त्त्वा गा॒तुमि॑त ।मन॑सस्पत इ॒मं दे॑व य॒ज्ञᳪ स्वाहा॒ वाते॑ धाः

devā gātuvido gātuṃ vittvā gātumita | manasaspata imaṃ deva yajña svāhā vāte dhāḥ

हिन्दी अर्थ

हम अपने जीवनो में शान्ति व शक्ति का समन्वय करे। वीर्य की रक्षा करे, यही हमें प्राणशक्ति-सम्पन्न करेगा। हम इन्द्रिय-विजय के लिए प्रभु का उपासन करे। उपासक बनकर उत्तम शब्द ही बोले। समुद्र में हदय का धारण

English

Do ye, O Gods, discoverers of the Pathway, go forward on the path when ye have found it. O God, thou Lord and Master of the Spirit, bestow— All-hail!—this sacrifice on Vâta.

अध्याय ८

श्लोक 22

यज्ञ॑ य॒ज्ञं ग॑च्छ य॒ज्ञपतिं॑ गच्छ॒ स्वां योनिं॑ गच्छ॒ स्वाहा॑ ।ए॒ष ते॑ य॒ज्ञो य॑ज्ञपते स॒हसू॑क्तवाक॒: सर्व॑वीर॒स्तं जु॑षस्व॒ स्वाहा॑

yajña yajñaṃ gaccha yajñapatiṃ gaccha svāṃ yoniṃ gaccha svāhā | eṣa te yajño yajñapate sahasūktavāka: sarvavīrastaṃ juṣasva svāhā

हिन्दी अर्थ

त् प्रभु मेव सोमरक्षा में अपने हृदय को स्थापित कर। वानस्पतिक भोजन व जल का सेवन करनेवोला बन। तेरा जीवन यज्ञमय हो। तू निरन्तर प्रभु-उपासन करनेवाला हो। पत्ति-पल्ी की पारस्परिक प्रेरणा देवीरापऽएष वो गर्भ॑स्तःसुप्रीतःसुभूंतं बिभृत।

English

Go, Sacrifice, to the sacrifice: seek thou the sacrifice's lord, seek thine own home. All-hail! Lord of the sacrifice, this is thy sacrifice, followed by many heroes, loud with hymns of praise. Accept it thou. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 23

माहि॑र्भू॒र्मा पृदा॑कुः । उ॒रुᳪ हि राजा॒ वरु॑णश्च॒कार॒ सूर्या॑य॒ पन्था॒मन्वे॑त॒वा उ॑ ।अ॒पदे॒ पादा॒ प्रति॑धातवेऽकरु॒ताप॑व॒क्ता हृ॑दया॒विध॑श्चित् ।नमो॒ वरु॑णाया॒भिष्ठि॑तो॒ वरु॑णस्य॒ पाश॑:

māhirbhūrmā pṛdākuḥ | uru hi rājā varuṇaścakāra sūryāya panthāmanvetavā u | apade pādā pratidhātave'karutāpavaktā hṛdayāvidhaścit | namo varuṇāyābhiṣṭhito varuṇasya pāśa:

हिन्दी अर्थ

पली गर्भकाप्रेम से व पोषण की वृत्ति से धारण करे। पति इस बालक के लिए उसकी माता के दोहद् (गर्भवती कौ इच्छा) को पूरा करता हआ कल्याण प्राप्त कराए ओर अकल्याण को दूर करे। सूचना-' आपः" शब्द नित्य बहुवचनान्त हे, अतः यहोँ बहुवचन को देखकर बहुपलीत्व

English

Become no serpent thou, become no viper. King Vat-tins hath made a spacious pathway, a pathway for the Sun wherein to travel. Where no way was he made him set his footstep, and warned afar whate’er afflicts the spirit. To Varuna be reverential homage! Varuna's noose beneath our feet is trampled.

अध्याय ८

श्लोक 24

अ॒ग्नेरनी॑कम॒प आ वि॑वेशा॒पां नपा॑त् प्रति॒रक्ष॑न्नसु॒र्य॒म् ।दमे॑दमे स॒मिधं॑ यक्ष्यग्ने॒ प्रति॑ ते जि॒ह्वा घृ॒तमुच्च॑रण्य॒त् स्वाहा॑

agneranīkamapa ā viveśāpāṃ napāt pratirakṣannasuryam | damedame samidhaṃ yakṣyagne prati te jihvā ghṛtamuccaraṇyat svāhā

हिन्दी अर्थ

हम प्रत्येक कार्य में सफल हों, शान्तिपूर्वक चलें, उत्तम गुणों का चयन कररे। न देवों के विषय में पाप करे, न मर्त्यो के विषय में। वासनाओं से प्राप्त होनेवाली हिंसा को दान द्वारा विनष्ट करे। दिव्य गुणों को दीप्त करे। ९. अब गर्भस्थ बालक बाहर आता है। उसके लिए कहते है कि-यह दशमास्यः दस

English

The waters, face of Agni, have I entered, O Waters’ Child, repelling evil spirits. Offer the fuel in each home, O Agni. Let thy tongue dart —All-hail!—to meet the butter.

अध्याय ८

श्लोक 25

स॒मु॒द्रे ते॒ हृद॑यम॒प्स्वन्तः सं त्वा॑ विश॒न्त्वोष॑धीरु॒ताप॑: ।य॒ज्ञस्य॑ त्वा यज्ञपते सू॒क्तोक्तौ॑ नमोवा॒के वि॑धेम॒ यत्स्वाहा॑

samudre te hṛdayamapsvantaḥ saṃ tvā viśantvoṣadhīrutāpa: | yajñasya tvā yajñapate sūktoktau namovāke vidhema yatsvāhā

हिन्दी अर्थ

जेसे वायु व समुद्र की स्वाभाविक गति व कम्पन है, इसी प्रकार दशमास्य गर्भ मेँ भी कम्पन हो ओर वह मातृगर्भं से बाहर आये। यस्यै ते यज्ञियो गभो यस्यै योनिर्हिर् ण्ययीं। अद्कान्यहूंता यस्य तं मात्रा सम॑जीगमश्स्वाह॥। २९॥

English

Thy heart is in the flood, within the waters. With thee let plants and waters be commingled, That, Lard of Sacrifice, we may adore thee with singing praise and telling forth our homage. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 26

देवी॑राप ए॒ष वो॒ गर्भ॒स्तᳪ सुप्री॑त॒ᳪ सुभृ॑तं बिभृत ।देव॑ सोमै॒ष ते॑ लो॒कस्तस्मि॒ञ्छं च॒ वक्ष्व॒ परि॑ च॒ वक्ष्व॑

devīrāpa eṣa vo garbhasta suprīta subhṛtaṃ bibhṛta | deva somaiṣa te lokastasmiñchaṃ ca vakṣva pari ca vakṣva

हिन्दी अर्थ

माता गर्भं में बालक के चरित्र का निर्माण कर देती है। वह माता है गर्भमानकर्त्री है- गर्भं में बच्चे को बनानेवाली हेै। सन्तान- इन्दु का उदय ( चन्द्रोदय ) गत मन्त्र के अनुसार यदि माता गर्भ में ही बालक का सुन्दरता से निर्माण करती

English

This, O celestial Waters, is your offspring. Support him dearly loved and gently nurtured. This is thy station, O celestial Soma; therein bring happiness and ward off evil.

अध्याय ८

श्लोक 27

अव॑भृथ निचुम्पुण निचे॒रुर॑सि निचुम्पु॒णः ।अव॑ देवैर्दे॒वकृ॑त॒मेनो॑ऽयासिष॒मव॒ मर्त्यै॒र्मर्त्य॑कृतं पुरु॒राव्णो॑ देव रि॒षस्पा॑हि ।दे॒वाना॑ᳪ स॒मिद॑सि

avabhṛtha nicumpuṇa nicerurasi nicumpuṇaḥ | ava devairdevakṛtameno'yāsiṣamava martyairmartyakṛtaṃ pururāvṇo deva riṣaspāhi | devānā samidasi

हिन्दी अर्थ

घ्र में सन्तान आये तो एेसा अनुभव हो कि चन्द्रोदय हो गया हे। वेदवाणी करे अनुसार जीवन बनाने की हमारी प्रवृत्ति बदे। ९. पिक्छले मन्त्र के वर्णन के अनुसार हमारे सन्तान सुन्दर, श्रेष्ठ बनें" इसके लिए आवश्यक है कि माता-पिता प्राणसाधना करनेवाले हों, क्योंकि इस प्राणसाधना से इद्धियों

English

Let, still unborn, the ten-month calf move with the following after-birth.

अध्याय ८

श्लोक 28

एज॑तु॒ दश॑मास्यो॒ गर्भो॑ ज॒रायु॑णा स॒ह । यथा॒ऽयं वा॒युरेज॑ति॒ यथा॑ समु॒द्र एज॑ति ।ए॒वा॒यं दश॑मास्यो॒ अस्र॑ज्ज॒रायु॑णा स॒ह

ejatu daśamāsyo garbho jarāyuṇā saha | yathā'yaṃ vāyurejati yathā samudra ejati | evāyaṃ daśamāsyo asrajjarāyuṇā saha

हिन्दी अर्थ

हम प्राणसाधना करेगे तो हमारे सन्तान मारुति=हनुमान् के समान प्रभु के सेवक बनेगे। हमारे खन्तानों की इन्द्रियां बडी शुद्ध होंगी। मही द्यौः पुंथिवी च॑ नऽडमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरींमभिः॥३२॥ ९. गत मन्त्र के अनुसार प्राणसराधना करनेवाला ओर मही=(मह पूजायाम्) प्रभु

English

Even as the-wind is moving, as the gathered flood of ocean moves, So may this ten-month calf come forth together with the after-birth.

अध्याय ८

श्लोक 29

यस्यै॑ ते य॒ज्ञियो॒ गर्भो॒ यस्यै॒ योनि॑र्हिरण्यी ।अङ्गा॒न्यह्रु॑ता॒ यस्य॒ तं मा॒त्रा सम॑जीगम॒ᳪ स्वाहा॑

yasyai te yajñiyo garbho yasyai yonirhiraṇyī | aṅgānyahrutā yasya taṃ mātrā samajīgama svāhā

हिन्दी अर्थ

माता-पिता प्रकाशमय जीवनवाले तथा विस्तृत शक्तियोंवाले होँ। ये सन्तानो को उत्तम ज्ञान व गुणों से सङ्गत करे। ये इसके शरीर को नीरोग बना तथा मन को दिव्य ९. माता-पिता ' गत मन्त्र की भावना के अनुसार बन सके" उसके लिए प्रभु जीव को निर्देश करते है कि-हे वृत्रहन्-कामवासना को नष्ट करनेवाले जीव! तू रथम्-इस

English

O thou who hast a womb of gold and offspring meet for sacrifice, Him with all limbs unbroken have I brought together with his dam. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 30

पुरुद॒स्मो विषु॑रूप॒ इन्दु॑र॒न्तर्म॑हि॒मान॑मानञ्ज॒ धीर॑: ।एक॑पदीं द्वि॒पदीं॑ त्रि॒पदीं॒ चतु॒ष्पदीम॒ष्टाप॑दीं॒ भुव॒नानु॑ प्रथन्ता॒ᳪ स्वाहा॑

purudasmo viṣurūpa indurantarmahimānamānañja dhīra: | ekapadīṃ dvipadīṃ tripadīṃ catuṣpadīmaṣṭāpadīṃ bhuvanānu prathantā svāhā

हिन्दी अर्थ

-हम इन्द्रियों को इस शरीररूपी रथ के घोडे समञ्े। उन्हें रथ में जोतकर यात्रा को पूरा कर। इसी जीवन मे हमने संयमी बनकर षोडशी बनना है। "इस प्रकार हमारी इच्छां मधुर बनी रहीं" तो हम मन्त्र के ऋषि मधुच्छन्दा" होगे। च्डन्द्रमिद्धरी बहतो ऽप्र॑तिधृष्टशवसम्। ऋषीणां च स्तुतीरुप यज्ञं च मानुषाणाम् ।

English

Multiform, rich in wondrous operation, the strong juice hath enrobed itself with greatness. Let the worlds praise her uniped and biped, three-footed and four-footed and eight-footed. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 31

मरु॑तो॒ यस्य॒ हि क्षये॑ पा॒था दि॒वो वि॑महसः ।स सु॑गो॒पात॑मो॒ जन॑:

maruto yasya hi kṣaye pāthā divo vimahasaḥ | sa sugopātamo jana:

हिन्दी अर्थ

मेरा जीवन इन्द्र" का जीवन हो, जितेन्द्रिय बनकर मै ऋषियों के समान स्तवन करनेवाला बनू ओर मानवहितकारी यज्ञो में प्रवृत्त होऊॐँ। गत मन्त्र मे स्तुति करने का उल्लेख धभा। प्रस्तुत मन्त्र मे स्तुति का स्वरूप प्रतिपादित करते है। १. यस्मात् जिससे अधिक जातः प्रसिद्ध व परः=उत्तम अन्य: =दूसरा न अस्ति

English

Verily, best of guardians hath he in whose dwelling-place ye drink, O Maruts, giants of the sky.

अध्याय ८

श्लोक 32

म॒ही द्यौः पृ॑थि॒वी च॑ न इ॒मं य॒ज्ञं मि॑मिक्षताम् ।पि॒पृ॒तां नो॒ भरी॑मभिः

mahī dyauḥ pṛthivī ca na imaṃ yajñaṃ mimikṣatām | pipṛtāṃ no bharīmabhiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रभु सर्वोपरि सत्ता हे। सब देवों को देवत्व व सब प्राणियों को सोलह कलाएं वे प्रभु ही प्राप्त कराया करते है। इस प्रकार प्रभु-स्तवन करनेवाला “ विवस्वान् ' - सूर्य के समान अन्धकार को दूर करके प्रकाशवाला बनता है। स्तुति के लिए सोम्य भोजन

English

May Heaven and Earth, the Mighty Pair, besprinkle this our sacrifice, And feed us full with nourishments.

अध्याय ८

श्लोक 33

आ ति॑ष्ठ वृत्रह॒न्रथं॑ यु॒क्ता ते॒ ब्रह्म॑णा॒ हरी॑ । अ॒र्वा॒चीन॒ᳪ सु ते॒ मनो॒ ग्रावा॑ कृणोतु व॒ग्नुना॑ ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑

ā tiṣṭha vṛtrahanrathaṃ yuktā te brahmaṇā harī | arvācīna su te mano grāvā kṛṇotu vagnunā | upayāmagṛhīto'sīndrāya tvā ṣoḍaśina eṣa te yonirindrāya tvā ṣoḍaśine

हिन्दी अर्थ

भोजन का दुष्टिकोण “जितेन्द्रियता, तेजस्विता, मानसपवित्रता व व्यवस्थित जीवन' हो। हम सौम्य भोजन करके प्राणशक्ति-सम्पन्न बनें। स्वाद को छोडं। यह ध्यान रक्खें कि आग्नेय पदार्थ प्रभु ने ओषधरूप में बरतने के लिए बनाये है। सात्विक भोजन करके में ज्ञान कौ दीप्तिवाला "विवस्वान्" बनूँगा।

English

Slayer of Vritra, mount thy car: thy Bay Steeds have been yoked by prayer. May, with its voice, the pressing-stone draw thine attention hither ward. Taken upon a base art thou. For Indra thee, for Shodasî. This is a dwelling-place for thee. For Indra thee, for Shodasî.

अध्याय ८

श्लोक 34

यु॒क्ष्वा हि के॒शिना॒ हरी॒ वृष॑णा कक्ष्य॒प्रा । अथा॑ न इन्द्र सोमपा गि॒रामुप॑श्रुतिं चर ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिन॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑

yukṣvā hi keśinā harī vṛṣaṇā kakṣyaprā | athā na indra somapā girāmupaśrutiṃ cara | upayāmagṛhīto'sīndrāya tvā ṣoḍaśina eṣa te yonirindrāya tvā ṣoḍaśine

हिन्दी अर्थ

हम उस अग्नि के समान ' वर्चस्वान्" बने। क्डपयामगुंहीतो ऽ सीन्द्रौय त्वौज॑सञऽएष ते योनिरिन्द्राय त्वोज॑से। १९. गत मन्त्र का ' वर्चस्वान् ' प्रस्तुत मन्त्र में ओजिष्ठ" बनता है। यह सोमपान करता है ओर ओजस्वी बनकर शत्रुओं के जबडों को हिला देता हे। प्रस्तुत मन्त्र मे कहते है कि

English

Harness thy pair of strong Bay Steeds, long-maned, whose bodies fill the girths, And, Indra, Soma-drinker, come to listen to our songs of praise. Taken upon a base, etc., as in 33.

अध्याय ८

श्लोक 35

इन्द्र॒मिद्धरी॑ वह॒तोऽप्र॑तिधृष्टशवसम् । ऋषी॑णां च स्तु॒तीरुप॑ य॒ज्ञं च॒ मानु॑षाणाम् ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ सीन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा षोड॒शिने॑

indramiddharī vahato'pratidhṛṣṭaśavasam | ṛṣīṇāṃ ca stutīrupa yajñaṃ ca mānuṣāṇām | upayāmagṛhīto sīndrāya tvā ṣoḍaśine eṣa te yonirindrāya tvā ṣoḍaśine

हिन्दी अर्थ

हम उस “इन्द्र के अनुसार ओजिष्ठ बने। उअदुश्रमस्य केतवो वि रश्मयो जनाँ २ऽअनुं । भ्राज॑न्तो अग्नयो यथा । स्सूर्य' भ्राजिष्ठ भ्राजिष्ठस्त्वं दे वेष्वसि भ्राजिष्ठो ऽ हं मनुष्येषु भूयासम्।।४०॥ १. प्रभु के समान ओजिष्ठ बनता हुआ यह चाहता टै कि जनान् अनु-अपनी

English

His pair of tawny Coursers bring Indra of unresisted might Hither to Rishis’ songs of praise and sacrifice performed by men. Taken upon a base, etc., as in 33.

अध्याय ८

श्लोक 36

यस्मा॒न्न जा॒तः परो॑ अ॒न्यो अस्ति॒ य आ॑वि॒वेश॒ भुव॑नानि॒ विश्वा॑ ।प्र॒जाप॑तिः प्र॒जया॑ सᳪररा॒णस्त्रीणि॒ ज्योती॑ᳪषि सचते॒ स षो॑डशी

yasmānna jātaḥ paro anyo asti ya āviveśa bhuvanāni viśvā | prajāpatiḥ prajayā sararāṇastrīṇi jyotīṣi sacate sa ṣoḍaśī

हिन्दी अर्थ

“वर्चस्वान्, ओजिष्ठ व भ्राजिष्ठ ' बनने का साधन क्उदु त्यं जातवेदसं देवं व॑हन्ति केतवः । दृशो विश्वाय सूर्य॑म् । १. गत मन्त्रों में वर्चस्वान्, ओजिष्ठ व भ्राजिष्ठ" बनने की प्रेरणा दी गई है। प्रस्तुत बन सकता हे, परन्तु प्रकृति से ऊपर उठकर ही। २. जब प्रकृति से ऊपर उठकर हम उस

English

Than whom there is none other born more mighty, who hath pervaded all existing creatures— Prajâpati, rejoicing in his offspring, he, Shodasî, maintains the three great lustres.

अध्याय ८

श्लोक 37

इन्द्र॑श्च स॒म्राड्वरु॑णश्च॒ राजा तौ ते भ॒क्षं च॑क्रतु॒रग्र॑ ए॒तम् ।तयो॑र॒हमनु॑ भ॒क्षं भ॑क्षयामि॒ वाग्दे॒वी जु॑षा॒णा सोम॑स्य तृप्यतु स॒ह प्रा॒णेन॒ स्वाहा॑

indraśca samrāḍvaruṇaśca rājā tau te bhakṣaṃ cakraturagra etam | tayorahamanu bhakṣaṃ bhakṣayāmi vāgdevī juṣāṇā somasya tṛpyatu saha prāṇena svāhā

हिन्दी अर्थ

हम प्राकृतिक भोगों से ऊपर उठे, प्रभु को हदय में धारण करें, सर्वहित की भावना से ओत-प्रोत हों, जीवन संयमी हो ओर हम सूर्यं कौ भांति चमकनेवाले बने। १. पिछले मन्त्रों में " षोडशी ' शब्द का प्रयोग कई बार हआ हे। प्रभु षोडशी इसलिए है कि वे सोलह कलाओं के स्वामी है ओर जीव षोडशी इसलिए है कि उसने इन सोलह

English

Indra chief Lord and Varuna the Sovran have made this draught of thine the first and foremost. I, after, drink their draught. May she, the Goddess of Speech, rejoicing, sate herself with Soma—All-hail!—with Prâna as her feast-companion.

अध्याय ८

श्लोक 38

अग्ने॒ पव॑स्व॒ स्वपा॑ अ॒स्मे वर्च॑: सु॒वीर्य॑म् । दध॑द्र॒यिं मयि॒ पोष॑म् ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा॒ वर्च॑स ए॒ष ते॒ योनि॑र॒ग्नये॑ त्वा॒ वर्च॑से ।अग्ने॑ वर्चस्वि॒न्वर्च॑स्वाँ॒स्त्वं दे॒वेष्वसि॒ वर्च॑स्वान॒हं म॑नु॒ष्ये॑षु भूयासम्

agne pavasva svapā asme varca: suvīryam | dadhadrayiṃ mayi poṣam | upayāmagṛhīto'syagnaye tvā varcasa eṣa te yoniragnaye tvā varcase | agne varcasvinvarcasvā~stvaṃ deveṣvasi varcasvānahaṃ manuṣyeṣu bhūyāsam

हिन्दी अर्थ

हम सर्वत्र प्रभु की महिमा देखे, प्रभु के उपासक बनें ओर प्रभु की शक्ति से अपने को शक्ति-सम्पन्न करें। प्रभु से अपना मेल करनेवाला व्यक्ति 'कुसुरु' है (कुस् 10 €1019८८) इस मेल से शक्ति-लाभ करनेवाला यह ‹ विन्दु ' (विन्दति=लभते) है। एवं, इसका नाम ही ' कुसुरुविन्दु ' पड गया हे।

English

Skilled in thy task, O Agni, pour lustre and hero strength on us, Granting me wealth and affluence. Taken upon a base art thou. For Agni thee, for splendour This is thy home. For Agni thee, for splendour. Thou, lustrous Agni, mid the Gods art splendid. May I among mankind be bright with lustre.

अध्याय ८

श्लोक 39

उ॒त्तिष्ठ॒न्नोज॑सा स॒ह पी॒त्वी शिप्रे॑ अवेपयः । सोम॑मिन्द्र च॒मू सु॒तम् ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य॒ त्वौज॑स ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वौजसे ।इन्द्रौ॑जिष्ठौजि॑ष्ठ॒स्त्वं दे॒वेष्वस्योजि॑ष्ठो॒ऽहं म॑नु॒ष्ये॒षु भूयासम्

uttiṣṭhannojasā saha pītvī śipre avepayaḥ | somamindra camū sutam | upayāmagṛhīto'sīndrāya tvaujasa eṣa te yonirindrāya tvaujase | indraujiṣṭhaujiṣṭhastvaṃ deveṣvasyojiṣṭho'haṃ manuṣyeṣu bhūyāsam

हिन्दी अर्थ

वेदवाणी को " अघ्न्या" जानकर हम उसका नित्य स्वाध्याय करे ओर अपने कर्तव्यो को जानकर पुण्य का आचरण करे। यह आचरण ही हमें ' कुसुरु "प्रभु से मेलवाला व ‹ विन्दु '=मोक्षलाभ. करनेवाला बनाएगा। क्वि न॑ऽइन्द्र॒ मृधो जहि नीचा य॑च्छ पृतन्यतः। योऽअस्मोँ २।ऽअभिदासत्यध॑रं

English

Arising in thy might thy jaws thou shookest, Indra, having drunk The Soma which the mortar pressed. Taken upon a base art thou. For Indra thee, for mighty strength. This is thy home. For Indra thee, for might. Among the Gods thou art the mightiest, Indra. Among mankind I fain would be most mighty.

अध्याय ८

श्लोक 40

अदृ॑श्रमस्य के॒तवो॒ वि र॒श्मयो॒ जनाँ॒२ अनु॑ । भ्राज॑न्तो अ॒ग्नयो॑ यथा ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ सूर्या॑य त्वा भ्रा॒जायै॒ष ते॒ योनि॒: सूर्या॑य त्वा भ्रा॒जाय॑ ।सूर्य॑ भ्राजिष्ठ॒ भ्राजि॑ष्ठ॒स्त्वं दे॒वेष्वसि॒ भ्राजि॑ष्ठो॒ऽहं म॑नु॒ष्ये॒षु भूयासम्

adṛśramasya ketavo vi raśmayo janā~2 anu | bhrājanto agnayo yathā | upayāmagṛhīto'si sūryāya tvā bhrājāyaiṣa te yoni: sūryāya tvā bhrājāya | sūrya bhrājiṣṭha bhrājiṣṭhastvaṃ deveṣvasi bhrājiṣṭho'haṃ manuṣyeṣu bhūyāsam

हिन्दी अर्थ

मैं इन्द्र बनूं। इद्धियों का शासन करनेवाला "शास" होऊं। वासनाओं को क्वाचस्पतिं विश्वकर्माणमूतये मनोजुवं वाजेैऽअद्या ह्वेम। स नो विशवानि हव॑नानि जोषद्धिश्वश॑म्भूरवं से साधुक॑र्मा। ष्डपयामगुंहीतो ऽ सीन्द्रौय त्वा गत मन्त्र मे 'शास' ने प्रभु कौ इस प्रेरणा को सुना था कि 'विमृधे'=शत्रुओं के

English

His herald rays are seen afar refulgent o’er the world of men, Like flames of fire that burn and blaze. Taken upon a base art thou. For Sûrya, for the Bright One, thee. This is thy home. For Sûrya, for the Bright One, thee. Thou among Gods art brightest, brightest Sûrya. Among mankind I fain would be the brightest.

अध्याय ८

श्लोक 41

उदु॒ त्यं जा॒तवे॑दसं दे॒वं व॑हन्ति के॒तव॑: । दृ॒शे विश्वा॑य॒ सूर्य॑म् ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽसि॒ सूर्या॑य त्वा भ्रा॒जायै॒ष ते॒ योनि॒: सूर्या॑य त्वा भ्रा॒जाय॑

udu tyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketava: | dṛśe viśvāya sūryam | upayāmagṛhīto'si sūryāya tvā bhrājāyaiṣa te yoni: sūryāya tvā bhrājāya

हिन्दी अर्थ

प्रभु वेदवाणी के पति दहै। वे हमें हृदयस्थरूपेण प्रेरणा देते है। हम उनकी प्ररणा को सुनें ओर तदनुसार कर्मो को करते हुए जीवन को शान्त बनार्णँ। क्विश्व॑कर्मन् हविषा वर्ध'नेन त्रातार मिन्द्र॑मकृणोरवध्यम्। तस्मै विशः सम॑नमन्त "लोगों के जीवन वेदानुकूल बनें" इसमें राजा का भी मुख्य हाथ होता है, अतः

English

His herald rays bear him aloft, the God who knoweth all that lives, Sûrya, that all may look at him. Taken upon a base, etc., as in 40.

अध्याय ८

श्लोक 42

आ जि॑घ्र क॒लशं॑ म॒ह्या त्वा॑ विश॒न्त्विन्द॑वः।पुन॑रू॒र्जा नि व॑र्तस्व॒ सा न॑: स॒हस्रं॑ धुक्ष्वो॒रुधा॑रा॒ पय॑स्वती॒ पुन॒र्मा वि॑शताद्र॒यिः

ā jighra kalaśaṃ mahyā tvā viśantvindavaḥ| punarūrjā ni vartasva sā na: sahasraṃ dhukṣvorudhārā payasvatī punarmā viśatādrayiḥ

हिन्दी अर्थ

राजा उचित कर 'लेनेवाला ओर प्रजा की रक्षा करनेवाला हो, जिससे यह प्रजा का आदरणीय बने। प्रजा का आदरणीय बनकर यह तेजस्वी हो ओर सब राष्ट के आमन्त्रण में विहव्य=विशिष्ट आदर से निमन्त्रित किया जाने योग्य हो। गृह्णामि विश्वैभ्यस्त्वा देवेभ्यो जग॑च्छन्दसं गृह्णाम्यनुष्टुप्ते ऽ भिग्रः।॥४७॥

English

Smell thou the vat. Let Soma drops pass into thee, O Mighty One. Return again with store of sap. Pour for us wealth in thou- sands thou with full broad streams and floods of milk. A Let riches come again to me.

अध्याय ८

श्लोक 43

इडे॒ रन्ते॒ हव्ये॒ काम्ये॒ चन्द्रे॒ ज्योतेऽदि॑ते॒ सर॑स्वति॒ महि॒ विश्रु॑ति ।ए॒ता ते॑ अघ्न्ये॒ नामा॑नि दे॒वेभ्यो॑ मा सु॒कृतं॑ ब्रूतात्

iḍe rante havye kāmye candre jyote'dite sarasvati mahi viśruti | etā te aghnye nāmāni devebhyo mā sukṛtaṃ brūtāt

हिन्दी अर्थ

राजा बनने योग्य बह है जो १. राष्ट कौ प्रगति के लिए प्रभु-स्तवन कौ कामनावाला है। २. शत्रुओं के विद्रावण के लिए काम-क्रोध-लोभ को जीतने कौ इच्छा करता है। ३. दिव्य गुणों के विस्तार के लिए निरन्तर क्रियाशील होता है। ४. प्रजा के अनज्ञानान्धकार को दूर करना ही अपना प्रभु-स्तवन मानता है।

English

Idâ, delightful, worshipful, loveable, splendid, shining One, Inviolable, full of sap, the Mighty One, most glorious, These are thy names, O Cow: tell thou the Gods that I act righteously.

अध्याय ८

श्लोक 44

वि न॑ इन्द्र॒ मृधो॑ जहि नी॒चा य॑च्छ पृतन्य॒तः ।यो अ॒स्माँ२ अ॑भि॒दास॒त्यध॑रं गमया॒ तम॑: ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा वि॒मृधे॑ ए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा वि॒मृधे॑

vi na indra mṛdho jahi nīcā yaccha pṛtanyataḥ | yo asmā~2 abhidāsatyadharaṃ gamayā tama: | upayāmagṛhīto'sīndrāya tvā vimṛdhe eṣa te yonirindrāya tvā vimṛdhe

हिन्दी अर्थ

असंयम या व्यभिचार मनुष्य को निर्वीर्य, निस्तेज व मूर्ख बना देता है। संयमी जीवनवाला उत्तम शुक्र (वीर्य) को प्राप्त होता है, उसका चेहरा दिन कै प्रकाश के समान चमकता है ओर वह जानरश्मियों से सूर्य के समान देदीप्यमान होता है। शुद्धता व शक्ति की श्रेणी में प्रथम

English

O Indra, beat our foes away, humble the men who challenge us: Send down to nether darkness him who seeks to do us injury. Taken upon a base art thou. For Indra, foe-dispeller, thee. This is thy home. For Indra, foe-dispeller, thee.

अध्याय ८

श्लोक 45

वा॒चस्पतिं॑ वि॒श्वक॑र्माणमू॒तये॑ मनो॒जुवं॒ वाजे॑ अ॒द्या हु॑वेम ।स नो॒ विश्वा॑नि॒ हव॑नानि जोषद्वि॒श्वश॑म्भू॒रव॑से सा॒धुक॑र्मा ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वक॑र्मणेए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वक॑र्मणे

vācaspatiṃ viśvakarmāṇamūtaye manojuvaṃ vāje adyā huvema | sa no viśvāni havanāni joṣadviśvaśambhūravase sādhukarmā | upayāmagṛhīto'sīndrāya tvā viśvakarmaṇe eṣa te yonirindrāya tvā viśvakarmaṇe

हिन्दी अर्थ

राजा शुद्धता व शक्ति के दृष्टिकोण से सर्वप्रथम बनने का प्रयत्न करता े। एेसे ही राजा के प्रति प्रजाँ नतमस्तक होती है। प्रकाश, शक्ति व दिव्यता उशिक् त्वं देव सोमाग्नेः प्रियं पाथो ऽपीहि वशी त्वं देव सोमेन्द्र॑स्य प्रियं

English

Let us invoke to-day, to aid our labour, the Lord of Speech, the thought-swift Visvakarman. May he hear kindly all our invocations, who gives all bliss for aid, whose works are righteous. Taken upon a base art thou. For Indra Visvakarman thee. This is thy home. For Indra Visvakarman thee.

अध्याय ८

श्लोक 46

विश्व॑कर्मन् ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन त्रा॒तार॒मिन्द्र॑मकृणोरव॒ध्यम् ।तस्मै॒ विश॒: सम॑नमन्त पू॒र्वीर॒यमु॒ग्रो वि॒हव्यो॒ यथास॑त् ।उ॒प॒या॒मगृ॑हीतो॒ऽसीन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वक॑र्मणए॒ष ते॒ योनि॒रिन्द्रा॑य त्वा वि॒श्वक॑र्मणे

viśvakarman haviṣā vardhanena trātāramindramakṛṇoravadhyam | tasmai viśa: samanamanta pūrvīrayamugro vihavyo yathāsat | upayāmagṛhīto'sīndrāya tvā viśvakarmaṇa eṣa te yonirindrāya tvā viśvakarmaṇe

हिन्दी अर्थ

घर में ही आनन्द, एश्वर्य व आत्मदर्शन है। इधर-उधर भटकने का क्या लाभ? सन्तान को दूध पिलाने के साथ ही माता उसे धारणात्मक वृत्तिवाला बनाने का प्रयल करे। दिवं पृथिव्याऽअध्यासुहामाविंदाम देवान्त्स्वर्ज्योतिंः॥॥५२॥ पिछले मन्त्र के अनुसार घर में ' रति, धृति व स्वधृति" को समञ्लनेवाले पति-पली

English

With strengthening libation, Visvakarman, thou madest Indra an undying guardian. The people of old time bowed down before him because the Mighty One was meet for worship. Taken upon a base, etc., as in 45.

अध्याय ८

श्लोक 47

उ॒प॒या॒मगृ॑हीतोऽस्य॒ग्नये॑ त्वा गाय॒त्रच्छ॑न्दसं गृह्णामीन्द्रा॑य त्वा त्रि॒ष्टुप्छ॑न्दसं गृह्णामि॒विश्वे॑भ्यस्त्वा दे॒वेभ्यो॒ जग॑च्छन्दसं गृह्णाम्यनु॒ष्टुप्ते॑ऽभिग॒रः

upayāmagṛhīto'syagnaye tvā gāyatracchandasaṃ gṛhṇāmīndrāya tvā triṣṭupchandasaṃ gṛhṇāmi viśvebhyastvā devebhyo jagacchandasaṃ gṛhṇāmyanuṣṭupte'bhigaraḥ

हिन्दी अर्थ

गृहस्थ की सफलता इसी बात में है कि हम धारणात्मक सन्तान को प्राप्त करे। उसके बाद स्वाध्याय आदि से अपने ज्ञान को बढाने में लगे रे ओर विद्वानों के सम्पर्क में आते हुए हम स्वयं देदीप्यमान ज्योति प्रभु को प्राप्त करे। यचुर्वेदभाष्यम् २३ अष्टमोऽध्याय;

English

Taken upon a base art thou. I take thee lord of Gâyatrî for Agni. For Indra take I thee the lord of Trishtup. I lake thee lord of Jagatî for All-Gods. Anushtup is the song that sings thy praises.

अध्याय ८

श्लोक 48

व्रेशी॑नां त्वा॒ पत्म॒न्ना धू॑नोमि कुकू॒नना॑नां त्वा॒ पत्म॒न्ना धू॑नोमि भ॒न्दना॑नां त्वा॒ पत्म॒न्ना धू॑नोमि म॒दिन्त॑मानां त्वा॒ पत्म॒न्ना धू॑नोमि म॒धुन्त॑मानां त्वा॒ पत्म॒न्ना धू॑नोमि शु॒क्रं त्वा॑ शु॒क्र आ धू॑नो॒म्यह्नो॑ रू॒पे सूर्य॑स्य र॒श्मिषु॑

vreśīnāṃ tvā patmannā dhūnomi kukūnanānāṃ tvā patmannā dhūnomi bhandanānāṃ tvā patmannā dhūnomi madintamānāṃ tvā patmannā dhūnomi madhuntamānāṃ tvā patmannā dhūnomi śukraṃ tvā śukra ā dhūnomyahno rūpe sūryasya raśmiṣu

हिन्दी अर्थ

हम क्रियाशीलता से कामादि शत्नुओं को समाप्त करनेवाले हों। इन शत्रुओं को हम प्रारम्भावस्था में ही नष्ट करने का प्रयत्न कर। हम सुप्रजा, सुवीर व सुपोष हो। सविता सन्या विश्वकर्मां दीक्षायौ पूषा सोंमक्रय॑ण्याम्।॥५४।। गत मन्त्र के ऋषि "देवाः' थे, वे सब देवों को अपने अनुकूल बनाकर उत्तम

English

I stir thee for the fall of cloud-borne waters. I stir thee for the fall of streams that gurgle. I stir thee for the fall of those that gladden. I stir thee for their fall who are most lovely. I stir thee for their fall that are the sweetest. I stir thee for the waters’ fall, I stir thee, pure one, in the pure, in the day's form, in Sûrya's beams.

अध्याय ८

श्लोक 49

ककु॒भᳪ रू॒पं वृ॑ष॒भस्य॑ रोचते बृ॒हच्छु॒क्रः शु॒क्रस्य॑ पुरो॒गाः सोम॒: सोम॑स्य पुरो॒गाः ।यत्ते॑ सोमा॒दा॑भ्यं॒ नाम॒ जागृ॑वि॒ तस्मै॑ त्वा गृह्णामि॒ तस्मै॑ ते सोम॒ सोमा॑य॒ स्वाहा॑

kakubha rūpaṃ vṛṣabhasya rocate bṛhacchukraḥ śukrasya purogāḥ soma: somasya purogāḥ | yatte somādābhyaṃ nāma jāgṛvi tasmai tvā gṛhṇāmi tasmai te soma somāya svāhā

हिन्दी अर्थ

हम मन्त्रवर्णित ध्यान आदि उपायों द्वारा ' परमेष्ठी ' बनने का प्रयल करे। १. गत मन्त्र की समाप्ति ' सोम-क्रयणी ' पर थी। क्रयाय=इस सोम के क्रय के लिए इन्द्रः च मनुष्य को जितेन्द्रिय बनना है तथा साथ ही मरुतः चप्राणों कौ साधना करनी हे। जितेन्द्रियता व प्राणसाधना ये दो सोमरक्षा के मौलिक उपाय हैँ। २. इस प्रकार जितेन्द्रियता व

English

The Bull's majestic form is shining brightly, the pure the pure's preceder, Soma Soma's. Whatever name invincible, stimulating, is thine, O Soma, for that name I take thee. All-hail to Soma, unto thee, O Soma.

अध्याय ८

श्लोक 50

उ॒शिक् त्वं दे॑व सोमा॒ग्नेः प्रि॒यं पाथोऽपी॑हिव॒शी त्वं दे॑व सो॒मेन्द्र॑स्य प्रि॒यं पाथोऽपी॑ह्य॒स्मत्स॑खा॒ त्वं दे॑व सोम॒ विश्वे॑षां दे॒वानां॑ प्रि॒यं पाथोऽपी॑हि

uśik tvaṃ deva somāgneḥ priyaṃ pātho'pīhi vaśī tvaṃ deva somendrasya priyaṃ pātho'pīhyasmatsakhā tvaṃ deva soma viśveṣāṃ devānāṃ priyaṃ pātho'pīhi

हिन्दी अर्थ

हम सोमरक्षा द्वारा अपने को नाश से बचाएँ ओर इस संसार के आवागमन से ऊपर उठकर मुक्त होने का प्रय करे। हविद्धानि ऽ थ॑र्वोपावहियमांणः। ५६॥ १. पिछले मन्त्र के अन्तिम वाक्य को स्पष्ट करते हुए कहते हैँ कि प्रोह्यमाणः =( वह्

English

O radiant Soma, eagerly draw nigh to Agni's well-loved food. O radiant Soma, willingly go to the food that Indra loves. Go, radiant Soma, as our friend, to the All-Gods’ beloved food.

अध्याय ८

श्लोक 51

इ॒ह रति॑रि॒ह र॑मध्वमि॒ह धृति॑रि॒ह स्वधृ॑ति॒: स्वाहा॑ ।उ॒प॒सृ॒जन् ध॒रुणं॑ मा॒त्रे ध॒रुणो॑ मा॒तरं॒ धय॑न् । रा॒यस्पोष॑म॒स्मासु॑ दीधर॒त्स्वाहा॑

iha ratiriha ramadhvamiha dhṛtiriha svadhṛti: svāhā | upasṛjan dharuṇaṃ mātre dharuṇo mātaraṃ dhayan | rāyaspoṣamasmāsu dīdharatsvāhā

हिन्दी अर्थ

विषयव्यावृत्त होकर स्थितप्रज्ञ बनना हमारे जीवन का ध्येय हो। विश्वै देवाऽअओध्शुषु न्युप्तो विष्णुराप्रीतपाऽआप्यायमानो यमः सूयमा॑नो विष्णः १. गत मन्त्र का स्थितप्र् अंशुषु=ज्ञान की किरणों में न्युप्तः=बोया हुआ, अर्थात् (नित्यं स्थापितः) नित्य स्थापित किया हआ विश्वेदेवाः=सब दिव्य गुणों का पुञ्ज बनता

English

Here is delight: enjoy yourselves; here surety, surety of your own. All-hail! Loosing the suckling to his dam, the suckling as he milks his dam May he maintain the growth of wealth among us. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 52

स॒त्रस्य॒ ऋद्धि॑र॒स्यग॑न्म॒ ज्योति॑र॒मृता॑ अभूम॒ ।दिवं॑ पृथि॒व्या अध्याऽरु॑हा॒मावि॑दाम दे॒वान्त्स्व॒र्ज्योति॑:

satrasya ṛddhirasyaganma jyotiramṛtā abhūma | divaṃ pṛthivyā adhyā'ruhāmāvidāma devāntsvarjyoti:

हिन्दी अर्थ

हम अपने जीवन में सदा ज्ञान ब सत्वगुण में स्थापित हए-हृए उस प्रभु की कान्ति के समान कान्तिवाले बने। विश्वे देवाश्च॑मसेषृन्नीतो ऽ सुर्टोमायोद्य॑तो रुद्रो दयमानो वातो ऽ भ्यावुंतो होने पर उन्नीतः=यह ऊपर ले-जाया गया होता है , उन्नति के शिखर पर पहँचता हे। वस्तुतः

English

Thou art the Session's happy termination. We have attained the light and grown immortal. We have gone up from earth to sky, have found the Gods and heaven and light.

अध्याय ८

श्लोक 53

यु॒वं तमि॑न्द्रापर्वता पुरो॒युधा॒ यो न॑: पृत॒न्यादप॒ तं त॒मिद्ध॑तं॒ वज्रे॑ण॒ तं त॒मिद्ध॑तम् ।दू॒रे च॒त्ताय॑ छन्त्स॒द्गह॑नं॒ यदिन॑क्षत् ।अ॒स्माक॒ᳪ शत्रू॒न्परि॑ शूर वि॒श्वतो॑ द॒र्मा द॑र्षीष्ट वि॒श्वत॑: ।भूर्भुव॒: स्व॒: सुप्र॒जाः प्र॒जाभि॑: स्याम सु॒वीरा॑ वीरैः सु॒पोषा॒: पोषै॑:

yuvaṃ tamindrāparvatā puroyudhā yo na: pṛtanyādapa taṃ tamiddhataṃ vajreṇa taṃ tamiddhatam | dūre cattāya chantsadgahanaṃ yadinakṣat | asmāka śatrūnpari śūra viśvato darmā darṣīṣṭa viśvata: | bhūrbhuva: sva: suprajāḥ prajābhi: syāma suvīrā vīraiḥ supoṣā: poṣai:

हिन्दी अर्थ

लोकटित में प्रवृत्त हुए-हुए ज्ञान के देनेवाले लोग ही सच्चे पिता होते हे। क्डसन्नः सिन्धुंरवभुथायोद्य॑तः समुद्रो ऽभ्यवहियमांणः सलिलः प्रप्लुंतो ययोरोजसा सहोभिर्विष्णऽअगन्वरुणा पूर्वहुंतौ।।५९॥ १. सिन्धुः = ( स्यन्दते) अपने कार्यमार्ग पर नदी-जल कौ भति निरन्तर चलनेवाला

English

Indra and Parvata, our champions in the fight, drive ye away the man who fain would war with us, drive him far from us with the bolt. Welcome to him concealed afar shall be the lair that he hath found. So may the Render rend our foes on every side, rend them. O Hero, everywhere. Earth! Ether! Sky! May we be rich in offspring, rich in brave sons and rich in food to feed us.

अध्याय ८

श्लोक 54

प॒र॒मे॒ष्ठ्य॒भिधी॑तः प्र॒जाप॑तिर्वा॒चि व्याहृ॑तायामन्धो॒ अच्छे॑तः ।स॑वि॒ता स॒न्यां वि॒श्वक॑र्मा दी॒क्षायां॑ पू॒षा सो॑म॒क्रय॑ण्याम्

parameṣṭhyabhidhītaḥ prajāpatirvāci vyāhṛtāyāmandho acchetaḥ | savitā sanyāṃ viśvakarmā dīkṣāyāṃ pūṣā somakrayaṇyām

हिन्दी अर्थ

हमारा हैनिक जीवन प्रभु-प्रार्थना से ही प्रारम्भ हो। सूचना-५३ मन्त्र के “युवं तमिन्द्रापर्वता" से पति-पत्नी का वर्णन ५९ मन्त्र के "ययोरोजसा ' तक चल रहा है। बीच के मन्त्र जीवन में लाने योग्य ३४ तन्तुओं का उल्लेख करते है। परमात्मा-जैसा तो बनना ही हे। शेष ३३ देवों को भी हमें जीवन में धारण करना

English

Parameshthin when contemplated. Prajâpati in uttered speech. Food when approached. Savitar in the partition. Visvakarman in Consecration. Pûshan in the Soma-purchasing cow.

अध्याय ८

श्लोक 55

इन्द्र॑श्च म॒रुत॑श्च क्र॒यायो॒पोत्थि॒तो ऽसु॑रः प॒ण्यमा॑नो मि॒त्रः क्री॒तो विष्णु॑: शिपिवि॒ष्ट उ॒रावास॑न्नो॒ विष्णु॑र्न॒रन्धि॑षः

indraśca marutaśca krayāyopotthito 'suraḥ paṇyamāno mitraḥ krīto viṣṇu: śipiviṣṭa urāvāsanno viṣṇurnarandhiṣaḥ

हिन्दी अर्थ

हम यज्ञं को अपनाए जिससे हम प्रकाश को प्राप्त हों। हमारा जीवन मध्यमार्ग से चलनेवाला हो तथा हम अपनी सब शक्तियों का विस्तार करनेवाले हो। चतुंस्तरिच्छ्तन्त॑वो ये विंतलिरे यऽडइमं यज्ञश्स्वधया ददन्ते। तेषौ छिन्नसम्वेतदं धामि स्वाह। घर्मोऽअप्येतु देवान्।।६१॥

English

As Indra and the Maruts he is stationed ready for the sale: Asura, being bought and sold. Mitra when purchased; Vishnu Sipivishta when on the Sacrificer's thigh he resteth; Vishnu Naraudhisha brought on the barrow;

अध्याय ८

श्लोक 56

प्रो॒ह्यमा॑ण॒: सोम॒ आग॑तो॒ वरु॑ण आस॒न्द्यामास॑न्नो॒ ऽग्निराग्नी॑ध्र॒ इन्द्रो॑ हवि॒र्धाने॑ ऽथ॑र्वोपावह्रि॒यमा॑णः

prohyamāṇa: soma āgato varuṇa āsandyāmāsanno 'gnirāgnīdhra indro havirdhāne 'tharvopāvahriyamāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हम अपने जीवनो को नियमबद्ध करने का प्रयल करे। यज्ञस्य दोदो वित्त॑तः पुस्त्रा सोऽअष्ट्धा दिव॑म॒न्वात॑तान। १. यज्ञस्यचयज्ञ का दोहः = प्रपूरण पुरुत्रा बहुत प्रकार से व बहुत स्थानों में विततः= फैला हुआ है। मन्त्र संख्या ६० में कहा था कि वह द्युलोक मे प्रकाश के रूप से,

English

Soma when come: when seated on the platform, Varuna; Agni in the sacred fire-place; Indra upon the sacrificial barrow; Atharvan when deposited for pounding;

अध्याय ८

श्लोक 57

विश्वे॑ दे॒वा अ॒ᳪशुषु॒ न्युप्तो॒ विष्णु॑राप्रीत॒पा आ॑प्या॒य्यमा॑नो य॒मः सू॒यमा॑ नो॒ विष्णु॑: सम्भ्रि॒यमा॑णो वा॒युः पू॒यमा॑नः शु॒क्रः पू॒तः शु॒क्र: क्षी॑र॒श्रीर्म॒न्थी स॑क्तु॒श्रीः

viśve devā aśuṣu nyupto viṣṇurāprītapā āpyāyyamāno yamaḥ sūyamā no viṣṇu: sambhriyamāṇo vāyuḥ pūyamānaḥ śukraḥ pūtaḥ śukra: kṣīraśrīrmanthī saktuśrīḥ

हिन्दी अर्थ

यत्न से मेरा जीवन दया आदि आठ गुणों से युक्त हो, मुद्धमें पूजा की वृत्ति बटे, सन्तान व उनके पोषण के लिए मै धन प्राप्त करू, पूर्णं आयुवाला होऊं। वस्तुतः वसिष्ठ का जीवन एेसा होना ही चादिए। प्रस्तुत मन्त्र का ऋषि कश्यप ज्ञानी (पश्यक) है। यह प्रभु का सोम नाम से स्मरण

English

All-Gods when offered in the scattered fragments; Vishnu, the guard of those who soothe his anger, when he is filled and swelling in the waters; Yama in pressing; Vishnu in collection; Vâyu what time they cleanse and purify him; the Bright when cleansed; the Bright with milk about him; Manthin commingled with the meal of barley;

अध्याय ८

श्लोक 58

विश्वे॑ दे॒वाश्च॑म॒सेषून्नी॒तो ऽसु॒र्होमा॒योद्य॑तो रु॒द्रो हू॒यमा॑नो॒ वातो॒ऽभ्यावृ॑त्तो नृ॒चक्षा॒: प्रति॑ख्यातोभ॒क्षो भ॒क्ष्यमा॑णः पि॒तरो॑ नाराश॒ᳪसाः

viśve devāścamaseṣūnnīto 'surhomāyodyato rudro hūyamāno vāto'bhyāvṛtto nṛcakṣā: pratikhyāto bhakṣo bhakṣyamāṇaḥ pitaro nārāśasāḥ

हिन्दी अर्थ

पति- पल्ली " सोमपान " करनेवाले ओर रेतस् का अपने में धारण करनेवाले हों, जिससे उनकी सन्ताने भी शक्तिशाली हों। पल्ली पति से कहती है--९. उपयामगृहीतः असि=आपका जीवन उपासना के द्वारा यम-नियमों से युक्त है अथवा उपयाम=विवाह के द्वारा आपने मेरा हाथ ग्रहण किया है।

English

All-Gods when he is drawn away in beakers; Life when uplifted for the fire-oblation; Rudra when offered; Vâta when reverted; Man-viewer when beheld; drink when they drink him; deposited, the Nârâsamsa Fathers;

अध्याय ८

श्लोक 59

स॒न्नः सिन्धु॑रवभृ॒थायोद्य॑तः समु॒द्रो॒ऽभ्यवह्रि॒यमा॑णः स॑लि॒लः प्रप्लु॑तोययो॒रोज॑सा स्कभि॒ता रजा॑ᳪसि वी॒र्ये॑भिर्वी॒रत॑मा॒ शवि॑ष्ठा ।या पत्ये॑ते॒ अप्र॑तीता॒ सहो॑भि॒र्विष्णू॑ अग॒न्वरु॑णा पू॒र्वहू॑तौ

sannaḥ sindhuravabhṛthāyodyataḥ samudro'bhyavahriyamāṇaḥ salilaḥ prapluto yayorojasā skabhitā rajāsi vīryebhirvīratamā śaviṣṭhā | yā patyete apratītā sahobhirviṣṇū aganvaruṇā pūrvahūtau

हिन्दी अर्थ

गृहस्थ मे हम ‹ ज्ञान व भक्ति" दोनों का समन्वय करके चले। हम कर्मेद्दियों व ज्ञानेन्द्रिय को धारण करनेवाले बने। शक्ति का सम्पादन करते हए मोक्ष को प्राप्त करे। पर निर्भर करती है, अतः प्रस्तुत मन्त्र मेँ उसी भोजन का उल्लेख करते हुए पलौ कहती है कि ९. य:=जो ते=तेरा भक्षः = भोजन अश्वसनिः = उत्तम कर्मन्दरियों को प्राप्त करानेवाला

English

Sindhu when ready for the bath that cleanses the sea when he is carried to the waters; Water is he when he is plunged beneath it. To those most mighty hath it gone, most manly in vigour, by whose strength the worlds were stablished, Who rule as Lords resistless in their grandeur, Vishnu and Varuna, at the prayer of morning.

अध्याय ८

श्लोक 60

दे॒वान्दिव॑मगन्य॒ज्ञस्ततो॑ मा॒ द्रवि॑णमष्टु मनु॒ष्या॒न॒न्तरि॑क्षमगन्य॒ज्ञस्ततो॑ मा॒ द्रवि॑णमष्टुपि॒तॄन्पृ॑थि॒वीम॑गन्य॒ज्ञस्ततो॑ मा॒ द्रवि॑णमष्टु॒ यं कं च॑ लो॒कमग॑न्य॒ज्ञस्ततो॑ मे भ॒द्रंम॑भूत्

devāndivamaganyajñastato mā draviṇamaṣṭu manuṣyānantarikṣamaganyajñastato mā draviṇamaṣṭu pitṝnpṛthivīmaganyajñastato mā draviṇamaṣṭu yaṃ kaṃ ca lokamaganyajñastato me bhadraṃmabhūt

हिन्दी अर्थ

- सात्विक आहार से शुद्ध बुद्धिवाले होकर हम पापों से ऊपर उठ जारण। आप्यायन - न्यूनता का दूरीकरण १. सात्त्विक आहार से शुद्ध बुद्धिवाले होकर हम वर्चसाब्रह्यवर्चस् से, ज्ानाध्ययन सम्पत्ति सै समगन्महि -सङ्खत हों । सात्विक आहार से शरीर मे शक्ति सुरक्षित होती है ओर सात्विक आहार के परिणामरूप हमारा शरीर व बुद्धि ठीक हो, हम ठीक मार्ग से ही धन कमार्णं, हमारे शरीरों में कोई न्यूनता न रहे। देवों की सुमति में ( “अत्रि' बनना) सं ब्रह्म॑णा देवकुंतं यदस्ति सं देवानाश्सु मतौ यज्ञियानाश्भस्वाह ॥ ९५॥

English

To Gods, to sky the sacrifice hath gone: come riches thence to me! To men, to air the sacrifice hath gone: come riches thence to me! To Fathers, earth, the sacrifice hath gone: come riches thence to me! Whatever sphere the sacrifice hath reached, may wealth come thence to me

अध्याय ८

श्लोक 61

चतु॑स्त्रिᳪश॒त्तन्त॑वो॒ ये वित॑त्नि॒रे य इ॒मं य॒ज्ञᳪ स्व॒धया॒ दद॑न्ते ।तेषां॑ छि॒न्नᳪ सम्वे॒तद्द॑धामि॒ स्वाहा॑ घ॒र्मो अप्ये॑तु दे॒वान्

catustriśattantavo ye vitatnire ya imaṃ yajña svadhayā dadante | teṣāṃ chinna samvetaddadhāmi svāhā gharmo apyetu devān

हिन्दी अर्थ

- १. धातृत्व आदि नव गुणों से युक्त पुरुष ही गृहस्थ में प्रवेश का अधिकारी है। २. उसे प्रजा के निर्माण में आनन्द अनुभव करना चाहिए, तथा ३. पात्रों में दान सुगा वो देवाः सद॑नाऽअकर्म यञऽआंजग्मेद सव॑नं जुषाणाः। भर॑माणा वह॑माना हवीश्श्ष्यस्मे ध॑त्त वसवो वसनि स्वाह।।। ९८॥

English

The threads that have been spun, the four-and-thirty, which stablish this our sacrifice with Svadhâ, Of these I join together what is broken. All-hail! to Gods go the warm milk oblation!

अध्याय ८

श्लोक 62

य॒ज्ञस्य॒ दोहो॒ वित॑तः पुरु॒त्रा सो अ॑ष्ट॒धा दिव॑म॒न्वात॑तान ।स य॑ज्ञ धुक्ष्व॒ महि॑ मे प्र॒जा या॑ᳪ रा॒यस्पोषं॒ विश्व॒मायु॑रशीय॒ स्वाहा॑

yajñasya doho vitataḥ purutrā so aṣṭadhā divamanvātatāna | sa yajña dhukṣva mahi me prajā yā rāyaspoṣaṃ viśvamāyuraśīya svāhā

हिन्दी अर्थ

प्रजा का हितेच्छु राजा अग्नि बने, इन्द्र बने, देव बने। प्रजाओं में प्रकाश, शक्ति व दिव्यता का प्रसार करे। गृहस्थाश्रम में प्रवेश करनेवाले पति-पल्ली से कहते है कि-१. इह रतिः = यहीं, अपने घर पर ही आनन्द है। इह रमध्वम्-यहोँ ही आनन्द लेने का प्रयल करो। आनन्द -प्राप्ति - गृहस्थ की सफलता इसी बात में है कि हम धारणात्मक सन्तान को प्राप्त करे। उसके बाद स्वाध्याय आदि से अपने ज्ञान को बढाने में लगे रे ओर विद्वानों के सम्पर्क में आते हुए हम स्वयं देदीप्यमान ज्योति प्रभु को प्राप्त करे। यचुर्वेदभाष्यम् २३ अष्टमोऽध्याय;

English

Spread far and wide is sacrifice's milking: eightfold along the heaven hath it extended. Pour, Sacrifice! in plenty on mine offspring: may I obtain prosperity for ever. All-hail!

अध्याय ८

श्लोक 63

आ प॑वस्व॒ हिर॑ण्यव॒दश्व॑वत्सोम वी॒रव॑त् ।वाजं॒ गोम॑न्त॒मा भ॑र॒ स्वाहा॑

ā pavasva hiraṇyavadaśvavatsoma vīravat | vājaṃ gomantamā bhara svāhā

हिन्दी अर्थ

हमारा जीवन पवित्र हो। हमें वह शक्ति प्राप्त हो जो ज्योति, क्रिया, वीरता व प्रशस्तेन्द्रियता से युक्त है।

English

Soma, send wealth in gold and steeds and heroes. All-hail! bring hitherward booty in cattle.

स्रोत: bhavykhatri/DharmicData · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Yajur Veda — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.