Vishnu Purana· Viṣṇu Purāṇa
12
अध्याय 12 / 126

Book 1 - Adhyaya 12

102 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ102 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 1

[[इति श्रीविष्णुपुराणे प्रथमे ऽंशे एकादशो ऽध्यायः ]] निशम्यैतद् अशेषेण मैत्रेय नृपतेः सुतः निर्जगाम वनात् तस्मात् प्रणिपत्य स तान् ऋषीन्

[[iti śrīviṣṇupurāṇe prathame 'ṃśe ekādaśo 'dhyāyaḥ ]] niśamyaitad aśeṣeṇa maitreya nṛpateḥ sutaḥ nirjagāma vanāt tasmāt praṇipatya sa tān ṛṣīn

हिन्दी अर्थ

जो प्राण, अपान आदि पाँच प्रकारसे देहमें स्थित होकर दिन-रात चेष्टा करता रहता है तथा जिसकी योनि आकाश है, उस वायुरूप भगवान्को नमस्कार

English

arasara said :— " O Maitreya, hearing these words from beginning to cnd, that Piinco, saluling these sagcs, issued out of that thicket. And confiding in the accomplishment of his object, twice-born one, he repaired to the holy place on the banks of the Yamuna called Madhuvana, or the grove of Madhu, cailed aftcr the name of a demon of that name who resided there and was known thus on the earth. Slaying the highly powerful son of the Rakshasa, Madhu — Lavana, Satrughna (the youngest son of Dacaratha,) founded a city at that spot which was named Mathura. And Dhruva engaged in performing penance at that holy shrine the purifier of all sin, where was Mahadeva, the god of Gods meditating upon Hari. In accordance with instruction given by Marichi and others, he began tc contemplate, Vishnu- the soveieigrj. of the gods, seated in himself. twice-born one r Dhnwa thus contemplating him, having his mind perfectly with-

अध्याय १२

श्लोक 2

कृतकृत्यम् इवात्मानं मन्यमानस् ततो द्विज मधुसंज्ञं महापुण्यं जगाम यमुनातटम्

kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyamānas tato dvija madhusaṃjñaṃ mahāpuṇyaṃ jagāma yamunātaṭam

हिन्दी अर्थ

जो समस्त भूतोंको अवकाश देता है उस

English

drawn (rom all ollier thoughts, the Great Hari, ever cxisting in all creatures and natures, took possession of his heart. Maitreya, Vishnu thus occupying the heart of that one engaged in his meditation, the earth, the supporter of elemental life, could not sustain his height. When he used to stand uppn his left foot (for praying) one halí of the earth hent beneath him and when he used to stand upon his right foot tlie other half of the earth sank down. And when he used to stand touthing the earth with his toes, the whole ear^ shook vvith its mountains and rivers, twic-born one. The rivers and seas were greatly agitated tliereby and even tlie celestials called Yimas, being greatly alarmed, in consultation with Indra began to concert measures for interrupting the devout exercises of Dhruva. And, great ascetics, the Kushmandas in company with Indra, assuming, various shapes actively engaged in obstructing his meditations. One assuming, by virtue of illusion, the shape of his mother Suniti, stood before him, with tears iu his eyes, and saying in tender accents — "My son, desist from this penance, that is destroying thy health. I have after many troubles gained thee and have formed many hopes in thee. child, it does not be- hove thee to forsake me, at the words of my rival, helpless, alone and unprotected Thou art niy only refuge. Thou art a boy of five years old. Such a hard pinance doth not become thee. Desist therefore from sueh fearful practices which are not productive of any beneficial result. For thee this is the time of youthful pastime, then comes the season for study, then the period of worldly enjoyment and lastly that of austere devotion. my boy, thou art but a child, this is the season of thy play — why hast thou then engaged in ascetic- ism to destroy thyself? Tby chief duty consists in thy devotion to me now. Do thou engage in such works as become thy age and circumstances. Be not guided by . bewildering error and desist írom such unrighteous actions. If thou dost uot renounce to-day these devout austeries I

अध्याय १२

श्लोक 3

पुनश् च मधुसंज्ञेन दैत्येनाधिष्ठितं यतः ततो मधुवनं नाम्ना ख्यातम् अत्र महीतले

punaś ca madhusaṃjñena daityenādhiṣṭhitaṃ yataḥ tato madhuvanaṃ nāmnā khyātam atra mahītale

हिन्दी अर्थ

करते हैं उन ज्ञानमूल हरिको नमस्कार है

English

sliall terminate my life before thee." ParSsara said:-— But

अध्याय १२

श्लोक 4

हत्वा च लवणं रक्षो मधुपुत्रं महाबलम् शत्रुघ्नो मधुरां नाम पुरीं यत्र चकार वै

hatvā ca lavaṇaṃ rakṣo madhuputraṃ mahābalam śatrughno madhurāṃ nāma purīṃ yatra cakāra vai

हिन्दी अर्थ

जिस अनन्तमें सकल विश्व स्थित है, जिससे वह उत्पन्न हुआ है और जो उसके लयका भी स्थान है

English

Dliruva being wholly intent upon seeing Vishnu did not

अध्याय १२

श्लोक 5

यत्र वै देवदेवस्य सांनिध्यं हरिमेधसः सर्वपापहरे तस्मिंस् तपस् तीर्थे चकार सः

yatra vai devadevasya sāṃnidhyaṃ harimedhasaḥ sarvapāpahare tasmiṃs tapas tīrthe cakāra saḥ

हिन्दी अर्थ

जो अविकारी, अजन्मा, शुद्ध, निर्गुण, हम नमस्कार करते हैं

English

behold his mother weeping, with her eyes bleared with tears.

अध्याय १२

श्लोक 6

मरीचिमिश्रैर् मुनिभिर् यथोद्दिष्टम् अभूत् तथा आत्मन्य् अशेषदेवेशं स्थितं विष्णुम् अमन्यत

marīcimiśrair munibhir yathoddiṣṭam abhūt tathā ātmany aśeṣadeveśaṃ sthitaṃ viṣṇum amanyata

हिन्दी अर्थ

जो न लम्बा है, न पतला है, न मोटा है, न छोटा है और न काला है, न लाल है; जो और अशरीरी (जीवसे भिन्‍न) है

English

"0 childj cliild! fly, the hideous RSkshasas, with up-

अध्याय १२

श्लोक 7

अनन्यचेतसस् तस्य ध्यायतो भगवान् हरिः सर्वभूतगतो विप्र सर्वभावगतो ऽभवत्

ananyacetasas tasya dhyāyato bhagavān hariḥ sarvabhūtagato vipra sarvabhāvagato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

जो अवकाश स्पर्श, गन्‍्ध और रससे रहित तथा आँख-कान-विहीन, अचल एवं जिह्ा, हाथ और मनसे

English

lifted weapons are coming this side of the forest." Saying

अध्याय १२

श्लोक 8

मनस्य् अवस्थिते तस्य विष्णौ मैत्रेय योगिनः न शशाक धरा भारम् उद्वोढुं भूतधारिणी

manasy avasthite tasya viṣṇau maitreya yoginaḥ na śaśāka dharā bhāram udvoḍhuṃ bhūtadhāriṇī

हिन्दी अर्थ

जो नाम, गोत्र, सुख और तेजसे शून्य तथा कारणहीन है; जिसमें भय, भ्रान्ति, निद्रा, जरा और मरण--इन (अवस्थाओं )-का अभाव है

English

this (the illusion) disappeared. Instantly crowded there the

अध्याय १२

श्लोक 9

वामपादस्थिते तस्मिन् ननामार्धेन मेदिनी द्वितीयं च ननामार्धं क्षितेर् दक्षिणतः स्थिते

vāmapādasthite tasmin nanāmārdhena medinī dvitīyaṃ ca nanāmārdhaṃ kṣiter dakṣiṇataḥ sthite

हिन्दी अर्थ

असंबृत (अनाच्छादित) है एवं जिसमें पूर्वापर व्यवहारकी गति नहीं है वही भगवान् विष्णुका परमपद है

English

Rakshasas nplifting terrible arms and with countenances

अध्याय १२

श्लोक 10

पादाङ्गुष्ठेन संपीड्य यदा स वसुधां स्थितः तदा सा वसुधा विप्र चचाल सह पर्वतैः

pādāṅguṣṭhena saṃpīḍya yadā sa vasudhāṃ sthitaḥ tadā sā vasudhā vipra cacāla saha parvataiḥ

हिन्दी अर्थ

जिसका ईशन (शासन) ही परमगुण है, जो सर्वरूप और अनाधार है तथा जिहा और दृष्टिका अविषय है, भगवान् विष्णुके उस परमपदको हम नमस्कार करते हैं

English

emitting fiery flame. They began to emit hideous criea

अध्याय १२

श्लोक 11

नद्यो नदाः समुद्राश् च संक्षोभं परमं ययुः तत्क्षोभाद् अमराः क्षोभं परं जग्मुर् महामुने

nadyo nadāḥ samudrāś ca saṃkṣobhaṃ paramaṃ yayuḥ tatkṣobhād amarāḥ kṣobhaṃ paraṃ jagmur mahāmune

हिन्दी अर्थ

समाधिस्थ होकर प्रचेताओंने महासागरमें रहकर उनकी स्तुति करते हुए दस हजार वर्षतक तपस्या

English

before that prince and whirl and toss their threatening

अध्याय १२

श्लोक 12

यामा नाम तदा देवा मैत्रेय परमाकुलाः इन्द्रेण सह संमन्त्र्य ध्यानभङ्गं प्रचक्रमुः

yāmā nāma tadā devā maitreya paramākulāḥ indreṇa saha saṃmantrya dhyānabhaṅgaṃ pracakramuḥ

हिन्दी अर्थ

खिले हुए नील कमलकी-सी आभायुक्त दिव्य छविसे जलके भीतर ही दर्शन दिया

English

weapons. Hundreds of jackals, from whose mouths gushed

अध्याय १२

श्लोक 13

कूष्माण्डा विविधै रूपैर् महेन्द्रेण महामुने समाधिभङ्गम् अत्यन्तम् आरब्धाः कर्तुम् आतुराः

kūṣmāṇḍā vividhai rūpair mahendreṇa mahāmune samādhibhaṅgam atyantam ārabdhāḥ kartum āturāḥ

हिन्दी अर्थ

पक्षिराज गरुड़पर चढ़े हुए श्रीहरिको देखकर उन्हें

English

out flame, while they expanded them, yelled horrible cries

अध्याय १२

श्लोक 14

सुनीतिर् नाम तन्माता सास्रा तत्पुरतः स्थिता पुत्रेति करुणां वाचम् आह मायामयी तदा

sunītir nāma tanmātā sāsrā tatpurataḥ sthitā putreti karuṇāṃ vācam āha māyāmayī tadā

हिन्दी अर्थ

तब भगवानूने उनसे कहा--''मैं तुमसे प्रसन्न होकर तुम्हें वर देनेके लिये आया हूँ, तुम अपना

English

to appal the boy wholly engrossed by meditation. Those

अध्याय १२

श्लोक 15

पुत्रकास्मान् निवर्तस्व शरीरव्ययदारुणात् निर्बन्धतो मया लब्धो बहुभिस् त्वं मनोरथैः

putrakāsmān nivartasva śarīravyayadāruṇāt nirbandhato mayā labdho bahubhis tvaṃ manorathaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रजा-वृद्धिके लिये आज्ञा दी थी वह सब उनसे निवेदन

English

night-rangers cried out: "Kill him, kill him, tear him to

अध्याय १२

श्लोक 16

दीनाम् एकां परित्यक्तुम् अनाथां न त्वम् अर्हसि सपत्नीवचनाद् वत्स अगतेस् त्वं गतिर् मम

dīnām ekāṃ parityaktum anāthāṃ na tvam arhasi sapatnīvacanād vatsa agates tvaṃ gatir mama

हिन्दी अर्थ

अन्तर्धान हो गये और वे जलसे बाहर निकल

English

pieces ; eat him up, eat him up." And those goblins having

अध्याय १२

श्लोक 17

क्व च त्वं पञ्चवर्षीयः क्व चैतद् दारुणं तपः निवर्त्यतां मनः कष्टान् निर्बन्धात् फलवर्जितात्

kva ca tvaṃ pañcavarṣīyaḥ kva caitad dāruṇaṃ tapaḥ nivartyatāṃ manaḥ kaṣṭān nirbandhāt phalavarjitāt

हिन्दी अर्थ

दक्षकी साठ कन्याओंके वंशका वर्णन श्रीपराशरजी बोले--प्रचेताओंके तपस्यामें लगे रहनेसे कृषि आदिद्वारा किसी प्रकारकी रक्षा न होनेके कारण पृथिवीको वृक्षोंने ँक लिया और प्रजा

English

faces of lions, and camels, and crocodiles, howled about to

अध्याय १२

श्लोक 18

कालः क्रीडनकानां ते तदन्ते ऽध्ययनस्य च ततः समस्तभोगानां तदन्ते चेष्यते तपः

kālaḥ krīḍanakānāṃ te tadante 'dhyayanasya ca tataḥ samastabhogānāṃ tadante ceṣyate tapaḥ

हिन्दी अर्थ

गया था। इसलिये दस हजार वर्षतक न तो वायु ही चला और न प्रजा ही किसी प्रकारकी चेष्टा कर

English

strike terror into the heart of the prince. All these (illusions

अध्याय १२

श्लोक 19

कालः क्रीडनकानां यस् तव बालस्य पुत्रक तस्मिंस् त्वम् इत्थं तपसि किं नाशायात्मनो रतः

kālaḥ krīḍanakānāṃ yas tava bālasya putraka tasmiṃs tvam itthaṃ tapasi kiṃ nāśāyātmano rataḥ

हिन्दी अर्थ

जलसे निकलनेपर उन वक्षोंको देखकर अपने मुखसे वायु और अग्निको छोड़ा

English

of) Rakshasas and jackals, their cries and weapons made

अध्याय १२

श्लोक 20

मत्प्रीतिः परमो धर्मो वयोवस्थाक्रियाक्रमम् अनुवर्तस्व मा मोहं निवर्तास्माद् अधर्मतः

matprītiḥ paramo dharmo vayovasthākriyākramam anuvartasva mā mohaṃ nivartāsmād adharmataḥ

हिन्दी अर्थ

वृक्षोंको उखाड़-उखाड़कर सुखा दिया और प्रचण्ड अग्निने उन्हें जला डाला। इस प्रकार उस समय वहाँ वृक्षोंका नाश होने लगा

English

no impression upon his senses vvhose mind was completely

अध्याय १२

श्लोक 21

परित्यजति वत्साद्य यद्य् एतन् न भवांस् तपः त्यक्ष्याम्य् अहम् अपि प्राणांस् ततो वै पश्यतस् तव

parityajati vatsādya yady etan na bhavāṃs tapaḥ tyakṣyāmy aham api prāṇāṃs tato vai paśyatas tava

हिन्दी अर्थ

तब वह भयंकर वृक्ष-प्रलय देखकर थोड़े-से वृक्षोंके रह जानेपर उनके राजा सोमने प्रजापति प्रचेताओंके

English

given up to the meditation of Govinda. The son of the lord

अध्याय १२

श्लोक 22

स तां विलपतीम् एवं बाष्पव्याकुललोचनाम् समाहितमना विष्णौ पश्यन्न् अपि न दृष्टवान्

sa tāṃ vilapatīm evaṃ bāṣpavyākulalocanām samāhitamanā viṣṇau paśyann api na dṛṣṭavān

हिन्दी अर्थ

कोप॑ यच्छत राजान: श्रुणुध्व॑ं च वचो मम। पुनर्गते वर्षशते साधिके सा शुभानना। गमनाय महाभाग देवराजनिवेशनम्। “हे नृपतिगण! आप क्रोध शान्त कीजिये और मैं

English

of earth, entirely taken up by one idea, beheld continualy.

अध्याय १२

श्लोक 23

वत्स वत्स सुघोराणि रक्षांस्य् एतानि भीषणे वने ऽभ्युद्यतशस्त्राणि समायान्त्य् अपगम्यताम्

vatsa vatsa sughorāṇi rakṣāṃsy etāni bhīṣaṇe vane 'bhyudyataśastrāṇi samāyānty apagamyatām

हिन्दी अर्थ

जानकर अपनी अमृतमयी किरणोंसे पालन-पोषण

English

Vishnu only seated in himself and saw no other objeclt

अध्याय १२

श्लोक 24

इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ रक्षांस्य् आविर्बभुस् ततः अभ्युद्यतोग्रशस्त्राणि ज्वालामालाकुलैर् मुखैः

ity uktvā prayayau sātha rakṣāṃsy āvirbabhus tataḥ abhyudyatograśastrāṇi jvālāmālākulair mukhaiḥ

हिन्दी अर्थ

है, यह महाभागा इसलिये ही उत्पन्न की गयी है कि

English

All these illusions being thus baffled the celestials were

अध्याय १२

श्लोक 25

ततो नादान् अतीवोग्रान् राजपुत्रस्य ते पुरः मुमुचुर् दीप्तशस्त्राणि भ्रामयन्तो निशाचराः

tato nādān atīvogrān rājaputrasya te puraḥ mumucur dīptaśastrāṇi bhrāmayanto niśācarāḥ

हिन्दी अर्थ

मेरे और तुम लोगोंके आधे-आधे तेजसे इसके

English

greatly disturbed. Being terrified at this discomfiture and

अध्याय १२

श्लोक 26

शिवाश् च शतशो नेदुः सज्वालकवलैर् मुखैः त्रासाय तस्य बालस्य योगयुक्तस्य सर्वतः

śivāś ca śataśo neduḥ sajvālakavalair mukhaiḥ trāsāya tasya bālasya yogayuktasya sarvataḥ

हिन्दी अर्थ

तुम लोगोंके तेजके सहित मेरे अंशसे युक्त होकर अपने तेजके कारण अग्निके समान होगा और प्रजाकी खूब

English

afHicted by the devout austerities of the boy the celestials

अध्याय १२

श्लोक 27

हन्यतां हन्यताम् एष छिद्यतां छिद्यताम् अयम् भक्ष्यतां भक्ष्यतां चायम् इत्य् ऊचुस् ते निशाचराः

hanyatāṃ hanyatām eṣa chidyatāṃ chidyatām ayam bhakṣyatāṃ bhakṣyatāṃ cāyam ity ūcus te niśācarāḥ

हिन्दी अर्थ

मुनीश्वर थे। उन्होंने गोमती नदीके परम रमणीक तटपर घोर

English

assembled and repaired in a body for help to Hari, who is

अध्याय १२

श्लोक 28

ततो नानाविधान् नादान् सिंहोष्ट्रमकराननाः त्रासाय राजपुत्रस्य नेदुस् ते रजनीचराः

tato nānāvidhān nādān siṃhoṣṭramakarānanāḥ trāsāya rājaputrasya nedus te rajanīcarāḥ

हिन्दी अर्थ

मंजुहासिनीने उन ऋषिश्रेष्ठको विचलित कर दिया

English

the creator of the universe, and without beginning or end.

अध्याय १२

श्लोक 29

रक्षांसि तानि ते नादाः शिवास् तान्य् आयुधानि च गोविन्दासक्तचित्तस्य ययुर् नेन्द्रियगोचरम्

rakṣāṃsi tāni te nādāḥ śivās tāny āyudhāni ca govindāsaktacittasya yayur nendriyagocaram

हिन्दी अर्थ

तब, है महाभाग! एक दिन उस अप्सराने कण्डु

English

The celestials said:— "0 lord of the celestialsi lord of

अध्याय १२

श्लोक 30

एकाग्रचेताः सततं विष्णुम् एवात्मसंश्रयम् दृष्टवान् पृथिवीनाथपुत्रो नान्यत् कथंचन

ekāgracetāḥ satataṃ viṣṇum evātmasaṃśrayam dṛṣṭavān pṛthivīnāthaputro nānyat kathaṃcana

हिन्दी अर्थ

उसके ऐसा कहनेपर उसमें आसक्तचित्त हुए मुनिने कहा--

English

the world i great god j supreme spirit t being afflicted

अध्याय १२

श्लोक 31

ततः सर्वासु मायासु विलीनासु पुनः सुराः संक्षोभं परमं जग्मुस् तत्पराभवशङ्किताः

tataḥ sarvāsu māyāsu vilīnāsu punaḥ surāḥ saṃkṣobhaṃ paramaṃ jagmus tatparābhavaśaṅkitāḥ

हिन्दी अर्थ

कहनेपर उस सुन्दरीने महात्मा कण्डुके साथ अगले सौ वर्षतक और रहकर नाना प्रकारके भोग भोगे

English

by the devout austerities of Dhruva, we have come to thee

अध्याय १२

श्लोक 32

ते समेत्य जगद्योनिम् अनादिनिधनं हरिम् शरण्यं शरणं यातास् तपसा तस्य तापिताः

te sametya jagadyonim anādinidhanaṃ harim śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātās tapasā tasya tāpitāḥ

हिन्दी अर्थ

भी, उसके यह पूछनेपर कि ' भगवन्! मुझे स्वर्गलोकको जानेकी आज्ञा दीजिये! ऋषिने यही कहा कि 'अभी और

English

to seek thy refuge. As the moon increases in his orb day

अध्याय १२

श्लोक 33

देवदेव जगन्नाथ परेश पुरुषोत्तम ध्रुवस्य तपसा तप्तास् त्वां वयं शरणं गताः

devadeva jagannātha pareśa puruṣottama dhruvasya tapasā taptās tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर सौ वर्षसे कुछ अधिक बीत जानेपर उस सुमुखीने प्रणययुक्त मुसकानसे सुशोभित

English

by day, so, lord, (this boy) by his devotion is approaching

अध्याय १२

श्लोक 34

दिने दिने कलाशेषैः शशाङ्कः पूर्यते यथा तथायं तपसा देव प्रयात्य् ऋद्धिम् अहर्निशम्

dine dine kalāśeṣaiḥ śaśāṅkaḥ pūryate yathā tathāyaṃ tapasā deva prayāty ṛddhim aharniśam

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर मुनिने उस विशालाक्षीको आलिंगनकर कहा--' अयि सुभ्रु! अब तो तू बहुत दिनोंके लिये चली जायगी इसलिये क्षणभर तो और ठहर '”

English

incessantly superhuman power. Janardana, we have

अध्याय १२

श्लोक 35

औत्तानपादितपसा वयम् इत्थं जनार्दन भीतास् त्वां शरणं यातास् तपसस् तं निवर्तय

auttānapāditapasā vayam itthaṃ janārdana bhītās tvāṃ śaraṇaṃ yātās tapasas taṃ nivartaya

हिन्दी अर्थ

सुश्रोणी (सुन्दर कमरवाली) उस ऋषिके साथ क्रीड़ा करती हुई दो सौ वर्षसे कुछ कम और रही

English

been greatly alarmed by the devout austerities of the son of

अध्याय १२

श्लोक 36

न विद्मः किं स शक्रत्वं किं सूर्यत्वम् अभीप्सति वित्तपाम्बुपसोमानां साभिलाषः पदेषु किम्

na vidmaḥ kiṃ sa śakratvaṃ kiṃ sūryatvam abhīpsati vittapāmbupasomānāṃ sābhilāṣaḥ padeṣu kim

हिन्दी अर्थ

हे महाभाग! इस प्रकार जब-जब वह सुन्दरी देवलोकको जानेके लिये कहती तभी-तभी कण्डु ऋषि उससे यही कहते कि “अभी ठहर जा'

English

UttanpadS and have taken thy refuge : do thou desist him

अध्याय १२

श्लोक 37

तद् अस्माकं प्रसीदेश हृदयाच् छल्यम् उद्धर उत्तानपादतनयं तपसः संनिवर्तय

tad asmākaṃ prasīdeśa hṛdayāc chalyam uddhara uttānapādatanayaṃ tapasaḥ saṃnivartaya

हिन्दी अर्थ

कथ्यतां भीरु कः कालस्त्वया मे रमतः सह॥ ३९ मुनिके इस प्रकार कहनेपर, प्रणयभंगकी पीड़ाको जाननेवाली उस दक्षिणाने अपने दाक्षिण्यवश तथा मुनिके शापसे भयभीत होकर उन्हें न छोड़ा

English

from his devout exercises. We do not know whc*e position.

अध्याय १२

श्लोक 38

नेन्द्रत्वं न च सूर्यत्वं नैवाम्बुपधनेशताम् प्रार्थयत्य् एष यं कामं तं करोम्य् अखिलं सुराः

nendratvaṃ na ca sūryatvaṃ naivāmbupadhaneśatām prārthayaty eṣa yaṃ kāmaṃ taṃ karomy akhilaṃ surāḥ

हिन्दी अर्थ

महोदयका भी कामासक्तचित्तसे उसके साथ अहर्निश रमण करते-करते, उसमें नित्य नूतन प्रेम बढ़ता

English

he aspireth to — whether the throne of Sakra, of the sun, of the lord of wealth or that of Varuna the lord of water.

अध्याय १२

श्लोक 39

यात देवा यथाकामं स्वस्थानं विगतज्वराः निवर्तयाम्य् अहं बालं तपस्य् आसक्तमानसम्

yāta devā yathākāmaṃ svasthānaṃ vigatajvarāḥ nivartayāmy ahaṃ bālaṃ tapasy āsaktamānasam

हिन्दी अर्थ

एक दिन वे मुनिवर बड़ी शीघ्रतासे अपनी कुटीसे निकले। उनके निकलते समय वह सुन्दरी बोली- “आप कहाँ जाते हैं '”'

English

lord, be projútiated with ns, remove this mace of affliction from our breast and desist the son of Uttanpada from his devout exercises." The Great God (Vishnu) replied :— " He aspireth not to the throne of Indra, nor to the sovereignty of the solar orb or the deep, nor to the rank of the lord of riches.

अध्याय १२

श्लोक 40

इत्य् उक्ता देवदेवेन प्रणम्य त्रिदशास् ततः प्रययुः स्वानि धिष्ण्यानि शतक्रतुपुरोगमाः

ity uktā devadevena praṇamya tridaśās tataḥ prayayuḥ svāni dhiṣṇyāni śatakratupurogamāḥ

हिन्दी अर्थ

उसके इस प्रकार पूछनेपर मुनिने कहा--'' है शुभे ! दिन अस्त हो चुका है, इसलिये मैं

English

shall soon confer on him, celestials, what he desireth to have. Removed of your anxiety do you all proceed «to your»*respeetive quarters— I shall soon desist that boy, whose mind is wholly engrossed with devout meditation."

अध्याय १२

श्लोक 41

भगवान् अपि सर्वात्मा तन्मयत्वेन तोषितः गत्वा ध्रुवम् उवाचेदं चतुर्भुजवपुर् हरिः

bhagavān api sarvātmā tanmayatvena toṣitaḥ gatvā dhruvam uvācedaṃ caturbhujavapur hariḥ

हिन्दी अर्थ

है; इससे कहिये, किसको आश्चर्य न होगा ?'”

English

PARASARA " said : — Being thus addressed by Vishnu the celestials headed by the performer of hundred sacrifices, salut- ing him, repaired to their respective habitations. And that Great God, who is all things, being pleased with Dhruva's whole-minded devotedness to him, assuming his shape with four arms, approched him and said, — " May good betide thee, son of Uttanapada ! I am pleased with thy devout exercises. I have come here to eonfer boons on thee — do thou beg one, thou of firm vows. Withdrawing thy mind from external objects while thou hast dedicated it to me alone — I am greatly pleased with thee ; do thou therefore beg of me an excellent boon." Parásara said— " Hearing the words of that great God, the boy opened his eyes and beheld before him that Hari whom he had seen in his meditation. And beholding him with the conch, the discus, the mace, the b6V and the scimítar in hand and crowned with a diadem, he bowed his head down to the earth. With his hair standing erect and being greatly stricken with fear, Dhruva addressed himself for worshipping that great God. Reflect- ing how he could offer thanks unto him, and what he could say in bis praise, he was greatly perplexed with anxiety and then at last had recourse to that deity. Dhruva said, — " great God if thou art greatly pleased with tny devout exercise, do' ttou confer upon me this boon, that I may praise thee

अध्याय १२

श्लोक 42

औत्तानपादे भद्रं ते तपसा परितोषितः वरदो ऽहम् अनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

auttānapāde bhadraṃ te tapasā paritoṣitaḥ varado 'ham anuprāpto varaṃ varaya suvrata

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले--भद्रे! नदीके इस सुन्दर तटपर तुम आज सबेरे ही तो आयी हो। मुझे भली प्रकार स्मरण है मैंने आज ही तुमको अपने आश्रममें प्रवेश

English

whenever I wish. god, I am a boy, how shall I be able to sing thy glory, whom even the great sages like Brahma, con- versant with Vedas, have not been able to know sufficientlý. My heart is filled with devotion to thee, lord, do thöú grant me the understanding of placing my praises fii thy feet." Parásara said,— "0 foremost of twicí-born ones, the lord of the earth Govinda touched with the tip of hís conch, the son of Uttanapada standing with jofhed palms. And greatly pleased, that prince, bending low his head, praised that undecaying protector of living beings." DrTruva said, — " I bow unto Him whose forms are earth, water, fire, air, ether, mind, intellcct, the first element, primæval nature, and the pure, subtle-all, pervading soul that excels nature. Salutation unto that Purusha who is devoid of qualities, pure, subtle, extending all over the earth, and who is separate from Prakriti ; who is supreme over all clements, all objects of sense, intellect and who is separate even from Purusha. I seek refuge unto him, who is one with Brahmá, who is the soul of the whole universe, purc, and who is the foremost of all gods. Salutation unto that form of thine, thou the soul of all things, which is designated as Brahma by virtue of his pervading and maintaining the whole Universe, which is unchangeable and meditated upon by the sages. Thou art the great god pervading the whole universe with a thousar.d heads, a thousand eyes, a thousand feet and who passes ten inches beyond its contact* Thou art that excellent Purusha — whatever has been and whatever is to be. Thou art the progenitor of Virát, t Swarat, J Samrit $ and Adipurusha. The lower and upper and middle parts of the earth are not without thee— the whole universe is from thee— whatever has been and whatever shall be. The wh'ole universe is thy form and exists in thee. From thee is sacrifice

अध्याय १२

श्लोक 43

बाह्यार्थनिरपेक्षं ते मयि चित्तं यद् आहितम् तुष्टो ऽहं भवतस् तेन तद् वृणीष्व वरं परम्

bāhyārthanirapekṣaṃ te mayi cittaṃ yad āhitam tuṣṭo 'haṃ bhavatas tena tad vṛṇīṣva varaṃ param

हिन्दी अर्थ

अब दिनके समाप्त होनेपर यह सन्ध्याकाल हुआ है। फिर, सच तो कहो, ऐसा उपहास

English

* Contact with tbe unhrerse — meanlng who is nst restrictei \>J íts

अध्याय १२

श्लोक 44

श्रुत्वेत्थं गदितं तस्य देवदेवस्य बालकः उन्मीलिताक्षो ददृशे ध्यानदृष्टं हरिं पुरः

śrutvetthaṃ gaditaṃ tasya devadevasya bālakaḥ unmīlitākṣo dadṛśe dhyānadṛṣṭaṃ hariṃ puraḥ

हिन्दी अर्थ

“तुम सबेरे ही आयी हो ' ठीक ही है, इसमें झूठ नहीं; परन्तु उस समयको तो आज सैकड़ों वर्ष बीत चुके

English

t The material universe. i Brahmi tbe creator. ( Manu.

अध्याय १२

श्लोक 45

शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गवरासिधरम् अच्युतम् किरीटिनं समालोक्य जगाम शिरसा महीम्

śaṅkhacakragadāśārṅgavarāsidharam acyutam kirīṭinaṃ samālokya jagāma śirasā mahīm

हिन्दी अर्थ

सोमने कहा--तब उन विप्रवरने उस विशालाक्षीसे कुछ घबड़ाकर पूछा--'' अरी भीरु! ठीक-ठीक बता, तेरे साथ रमण करते मुझे कितना समय बीत गया ?”'

English

derived, and all oblations and curds and ghee and animals of either class (domestic or wild). From thee the Rig Veda, the Shama Veda, the metres of the Vedas and the Yajur Veda have sprung. Horses and cows having teeth in one iaw only have been created by thee and as well as goats, sheep and .deer. Brahmanas originated from thy mouth ; warriors from thy arms ; Vaisyas from thy thighs and Sudras from thy feet. From thine eyes came the Sun, from thy mind the moon, from thy central veins the Vital breath, from.ihy mouth the fire, from thy navel the sky, from thy head the heavens, from thy ears the regions and from thy feet the earth. And from thee the whole world was derived. As the wide-spreading Nyagrodha (Indian fig-tree) exists (before it grows up into a tree) in a sma!l seed, so at the time of dissolution, the whole world5exists in thee as ils germ. As the Nyagrodha, originating from its seed, spread gradually . into a huge tree, so the creation originating from thee expands itself into the universe. lord, as nothing is visible of a plantain tree, except its bark and leaves, so nothing is seen in thee except the whole universe. The faculties of intellect that are the source of pleasure and pain exist in thee as one with all existence. But the sources of pleasure and pain, singly or blended, do not exist in thee freed as thou art from all qualities. Saluation to thee, who art the subtile rudiment, who art singlc when a cause, but manifold in actions. Salutation to thee, who art the proximate cause of life and action and identical with the great elements. Thou art manifest in spiritual knowledge, thou art the great Purusha, Brahmana, Brahma and Manu. Thou art beheld by mental contemplation and imperishable. Thou abidest in all, art element of all ; thou assumest all forms ; all elements are from thee and thou art the soul of all— glory unto thee as thou art the soul of all, lord of all things—the origin of all things. What shall I speak unto ftee, as thou knowest every thing, being seated in all hearts ?

अध्याय १२

श्लोक 46

रोमाञ्चिताङ्गः सहसा साध्वसं परमं गतः स्तवाय देवदेवस्य स चक्रे मानसं ध्रुवः

romāñcitāṅgaḥ sahasā sādhvasaṃ paramaṃ gataḥ stavāya devadevasya sa cakre mānasaṃ dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रम्लोचाने कहा--अबतक नौ सौ सात वर्ष, छः: महीने तथा तीन दिन और भी बीत चुके हैं

English

O thou the soul of all thing, the sovereign lord of all ereations-the source * all elements, thou knowest all creatures and their desires. lord, do thou satisfy my desire. lord of earth, my devout exercises have been crowned with success to-day since I have beheld thee. The Lord said :- "Thydevotionhath been crowned with success since thou hast beheld me, Dhruva. The sight of me, never goes without any result, prince. Do thou ask of me aboon, whatever thou wishest for: whenever I appear before men all their desires are satisfied." Dhruva said :— " lord! sovereign of all creatures, thou dost exist in the hearts of all. How can that be unknown to thee, lord what I am cherishinginmymind? Yet lord of celestials, I shall mention unto thee, the object hard to attain, which my presumptuous mind panteth after. But what can there be which cannot be got at, if thou art pleased, creator of the universe ; for it is by thy favour, that Indra enjoyed the sovereignty of three worids. "This regal throne is not for thee, since thou art not born of me." These haughty words my step-mother addressed loudly untome. Bythy favour I beg of thee, lord, an exalted station, which surpasses all others, which is the support of the universe and shall last for ever." The Lord said :— " Forsooth shalt thou attain to the station thou art soliciting for ; for, boy even in thy former birth, thou didst satisfy me (with thy austere devotion). Thou wast, in thy previous existence, a Brahmin, devoted with all thy heart unto me, ever dutiful to thy parents and always satisfying thy duties. In course of time, a prince became thy friend, who in his youth indulged in all sensual pleasures, who was of a beautiful appearance and bright form. While in his company and beholding his riches, hard to acquire, thou didst desire that you might be born as the son of a king. It is by virtue of that desire, thou art born as a prince in the mansion of Uttinplda, Dhruva, which cannot be easily obtained. The birth, in the

अध्याय १२

श्लोक 47

किं वदामि स्तुताव् अस्य केनोक्तेनास्य संस्तुतिः इत्य् आकुलमतिर् देवं तम् एव शरणं ययौ

kiṃ vadāmi stutāv asya kenoktenāsya saṃstutiḥ ity ākulamatir devaṃ tam eva śaraṇaṃ yayau

हिन्दी अर्थ

ऋषि बोले---अयि भीरु ! यह तू ठीक कहती है, या हे शुभे ! मेरी हँसी करती है ? मुझे तो ऐसा ही प्रतीत होता है कि मैं इस स्थानपर तेरे साथ केवल एक ही दिन रहा हूँ

English

race of Swambhuva, is considered by others.as a great boon,

अध्याय १२

श्लोक 48

भगवन् यदि मे तोषं तपसा परमं गतः स्तोतुं तद् अहम् इच्छामि वरम् एनं प्रयच्छ मे

bhagavan yadi me toṣaṃ tapasā paramaṃ gataḥ stotuṃ tad aham icchāmi varam enaṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

दक्षिणा नायिकाका लक्षण इस प्रकार कहा है-- या गौरवं भयं प्रेम सद्धावं॑ पूर्वनायके। जानना चाहिये। दक्षिणाके गुणको 'दाक्षिण्य' कहते हैं। हतो विवेक: केनापि योषिन्मोहाय निर्मिता ॥ ३६

English

and for this I was propitiated by thee, boy ; but now thou

अध्याय १२

श्लोक 49

ब्रह्माद्यैर् वेदवेदज्ञैर् ज्ञायते यस्य नो गतिः तं त्वां कथम् अहं देव स्तोतुं शक्ष्यामि बालकः

brahmādyair vedavedajñair jñāyate yasya no gatiḥ taṃ tvāṃ katham ahaṃ deva stotuṃ śakṣyāmi bālakaḥ

हिन्दी अर्थ

सोमने कहा--हे राजकुमारो ! उसके ये सत्य वचन सुनकर मुनिने 'मुझे धिक्कार है! मुझे धिक्कार है!” ऐसा कहकर स्वयं ही अपनेको बहुत कुछ भला-बुरा कहा

English

art not valuing it so much. The man, who worships me,

अध्याय १२

श्लोक 50

त्वद्भक्तिप्रवणं ह्य् एतत् परमेश्वर मे मनः स्तोतुं प्रवृत्तं त्वत्पादौ तत्र प्रज्ञां प्रयच्छ मे

tvadbhaktipravaṇaṃ hy etat parameśvara me manaḥ stotuṃ pravṛttaṃ tvatpādau tatra prajñāṃ prayaccha me

हिन्दी अर्थ

मुनि बोले--ओह! मेरा तप नष्ट हो गया, जो मारी गयी। अहो! स्त्रीको तो किसीने मोह उपजानेके

English

obtains in no time, liberation from life : what is the abode

अध्याय १२

श्लोक 51

शङ्खप्रान्तेन गोविन्दस् तं पस्पर्श कृताञ्जलिम् उत्तानपादतनयं द्विजवर्य जगत्पतिः

śaṅkhaprāntena govindas taṃ pasparśa kṛtāñjalim uttānapādatanayaṃ dvijavarya jagatpatiḥ

हिन्दी अर्थ

“मुझे अपने मनको जीतकर छहों ऊर्मियों से अतीत परब्रह्मको जानना चाहिये '-- जिसने मेरी इस प्रकारकी बुद्धिको नष्ट कर दिया, उस कामरूपी महाग्रहको धिक्कार है

English

of celestials to one, whose mind is centered in me, boy !

अध्याय १२

श्लोक 52

अथ प्रसन्नवदनः तत्क्षणान् नृपनन्दनः तुष्टाव प्रणतो भूत्वा भूतधातारम् अच्युतम्

atha prasannavadanaḥ tatkṣaṇān nṛpanandanaḥ tuṣṭāva praṇato bhūtvā bhūtadhātāram acyutam

हिन्दी अर्थ

कारणरूप मेरे समस्त ब्रत नष्ट हो गये

English

Thou shalt,.by my favour, O Dhruva, attain to a station

अध्याय १२

श्लोक 53

भूमिर् आपो ऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिर् एव च भूतादिर् आदिप्रकृतिर् यस्य रूपं नतो ऽस्मि तम्

bhūmir āpo 'nalo vāyuḥ khaṃ mano buddhir eva ca bhūtādir ādiprakṛtir yasya rūpaṃ nato 'smi tam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार उन धर्मज्ञ मुनिवरने अपने-आप ही अपनी निन्दा करते हुए वहाँ बेठी हुई उस अप्सरासे

English

which is above the three worlds and become the stay of stars

अध्याय १२

श्लोक 54

शुद्धः सूक्ष्मो ऽखिलव्यापी प्रधानात् परतः पुमान् यस्य रूपं नमस् तस्मै पुरुषाय गुणात्मने

śuddhaḥ sūkṣmo 'khilavyāpī pradhānāt parataḥ pumān yasya rūpaṃ namas tasmai puruṣāya guṇātmane

हिन्दी अर्थ

चली जा, तूने अपनी भावभंगीसे मुझे मोहित करके इन्द्रका जो कार्य था वह पूरा कर लिया

English

and planets : there is not the least doubt about it. I do

अध्याय १२

श्लोक 55

भूरादीनां समस्तानां गन्धादीनां च शाश्वतः बुद्ध्यादीनां प्रधानस्य पुरुषस्य च यः परः

bhūrādīnāṃ samastānāṃ gandhādīnāṃ ca śāśvataḥ buddhyādīnāṃ pradhānasya puruṣasya ca yaḥ paraḥ

हिन्दी अर्थ

हूँ, क्योंकि सज्जनोंकी मित्रता सात पग साथ रहनेसे हो जाती है और में तो इतने दिन तेरे साथ निवास कर

English

confer upon thee, Dhruva, a station, which is above those

अध्याय १२

श्लोक 56

तं ब्रह्मभूतम् आत्मानम् अशेषजगतः पतिम् प्रपद्ये शरणं शुद्धं त्वद्रूपं परमेश्वर

taṃ brahmabhūtam ātmānam aśeṣajagataḥ patim prapadye śaraṇaṃ śuddhaṃ tvadrūpaṃ parameśvara

हिन्दी अर्थ

अथवा इसमें तेरा दोष भी क्‍या है, जो मैं तुझपर क्रोध करूँ ? दोष तो सारा मेरा ही है, क्योंकि

English

of fche Snn, the Moon, stars, Mercury, Venus, Saturn and

अध्याय १२

श्लोक 57

बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच् च यद् रूपं ब्रह्मसंज्ञितम् तस्मै नमस् ते सर्वात्मन् योगिचिन्त्याविकारवत्

bṛhattvād bṛṃhaṇatvāc ca yad rūpaṃ brahmasaṃjñitam tasmai namas te sarvātman yogicintyāvikāravat

हिन्दी अर्थ

तू महामोहकी पिटारी लिये मेरी तपस्या नष्ट कर दी ! ! तुझे धिक्‍्कार है!! !

English

all other constellations ; above thé regions of the seven

अध्याय १२

श्लोक 58

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् सर्वव्यापी भुवः स्पर्शाद् अत्यतिष्ठद् दशाङ्गुलम्

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt sarvavyāpī bhuvaḥ sparśād atyatiṣṭhad daśāṅgulam

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहते रहे तबतक वह भयके कारण पसीनेमें सराबोर होकर अत्यन्त काँपती रही

English

Rishis and the divinities who traverse the atmosphere.

अध्याय १२

श्लोक 59

यद् भूतं यच् च वै भव्यं पुरुषोत्तम तद् भवान् त्वत्तो विराट् स्वराट् सम्राट् त्वत्तश् चाप्य् अधिपूरुषः

yad bhūtaṃ yac ca vai bhavyaṃ puruṣottama tad bhavān tvatto virāṭ svarāṭ samrāṭ tvattaś cāpy adhipūruṣaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसका समस्त शरीर पसीनेमें डूबा हुआ था और जो भयसे क्रोधपूर्वक कहा--' अरी ! तू चली जा! चली जा !!

English

Some of the celestials live for four ages ; some for the

अध्याय १२

श्लोक 60

अत्यरिच्यत सो ऽधश् च तिर्यग् ऊर्ध्वं च वै भुवः त्वत्तो विश्वम् इदं जातं त्वत्तो भूतभविष्यती

atyaricyata so 'dhaś ca tiryag ūrdhvaṃ ca vai bhuvaḥ tvatto viśvam idaṃ jātaṃ tvatto bhūtabhaviṣyatī

हिन्दी अर्थ

तब बारम्बार फटकारे जानेपर वह उस आश्रमसे निकली और आकाश-मार्गसे जाते हुए उसने अपना पसीना वृक्षके पत्तोंसे पोंछा

English

reign of a Manu ; but thou shalt live the duration of a Kalpa.

अध्याय १२

श्लोक 61

त्वद्रूपधारिणश् चान्तः सर्वभूतम् इदं जगत् त्वत्तो यज्ञः सर्वहुतः पृषदाज्यं पशुर् द्विधा

tvadrūpadhāriṇaś cāntaḥ sarvabhūtam idaṃ jagat tvatto yajñaḥ sarvahutaḥ pṛṣadājyaṃ paśur dvidhā

हिन्दी अर्थ

+ क्षुधा, पिपासा, लोभ, मोह, जरा और मृत्यु-ये छ: ऊर्मियाँ हैं। तत्रेकाग्रमतिर्भूतवा चकाराराधनं हरे: । जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशव: ॥ ५४ पारं परं॑ विष्णुरपारपारः

English

Thy mother, Sunoti too, metamorphosed into a clear star,

अध्याय १२

श्लोक 62

त्वत्त ऋचो ऽथ सामानि त्वत्तश् छन्दांसि जज्ञिरे त्वत्तो यजूंष्य् अजायन्त त्वत्तो ऽश्वाश् चैकतोदतः

tvatta ṛco 'tha sāmāni tvattaś chandāṃsi jajñire tvatto yajūṃṣy ajāyanta tvatto 'śvāś caikatodataḥ

हिन्दी अर्थ

उस समय ऋषिने उसके शरीरमें जो गर्भ स्थापित किया था; वह भी रोमांचसे निकले हुए पसीनेके रूपमें उसके शरीरसे बाहर निकल आया

English

shall exist by thee in the welkin for the same period. People

अध्याय १२

श्लोक 63

गावस् त्वत्तः समुद्भूतास् त्वत्तो ऽजा अवयो मृगाः त्वन्मुखाद् ब्राह्मणा बाह्वोस् त्वत्तः क्षत्रम् अजायत

gāvas tvattaḥ samudbhūtās tvatto 'jā avayo mṛgāḥ tvanmukhād brāhmaṇā bāhvos tvattaḥ kṣatram ajāyata

हिन्दी अर्थ

दिया और में अपनी किरणोंसे उसे पोषित करने लगा। इससे वह धीरे-धीरे बढ़ गया

English

singing thy glory, with concentrated minds, morning and

अध्याय १२

श्लोक 64

वैश्यास् तवोरुजाः शूद्रास् तव पद्भ्यां समुद्गताः अक्ष्णोः सूर्यो ऽनिलः प्राणाच् चन्द्रमा मनसस् तव

vaiśyās tavorujāḥ śūdrās tava padbhyāṃ samudgatāḥ akṣṇoḥ sūryo 'nilaḥ prāṇāc candramā manasas tava

हिन्दी अर्थ

करेंगे। अत: अब यह क्रोध शान्त करो

English

evening, shall attain to an accession of piety." Parasara

अध्याय १२

श्लोक 65

प्राणो ऽन्तःसुषिराज् जातो मुखाद् अग्निर् अजायत नाभितो गगनं द्यौश् च शिरसः समवर्तत दिशः श्रोत्रात् क्षितिः पद्भ्यां त्वत्तः सर्वम् अभूद् इदम्

prāṇo 'ntaḥsuṣirāj jāto mukhād agnir ajāyata nābhito gaganaṃ dyauś ca śirasaḥ samavartata diśaḥ śrotrāt kṣitiḥ padbhyāṃ tvattaḥ sarvam abhūd idam

हिन्दी अर्थ

तथा कण्डु मुनिकी, मेरी और वायुकी भी सन्‍्तान है

English

said :— " thou of a great mind, obtaining this boon, from

अध्याय १२

श्लोक 66

न्यग्रोधः सुमहान् अल्पे यथा बीजे व्यवस्थितः संयमे विश्वम् अखिलं बीजभूते तथा त्वयि

nyagrodhaḥ sumahān alpe yathā bīje vyavasthitaḥ saṃyame viśvam akhilaṃ bījabhūte tathā tvayi

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले--हे मैत्रेय!/ तब यह भगवान् विष्णुकी निवास-भूमिको गये और है राजपुत्रो! आराधना करने लगे॥ ५२-५३ ॥ नामक परमस्तोत्र सुनना चाहते हैं, जिसका जप करते

English

JanSrdana, the sovereign of the celestials and the lord of

अध्याय १२

श्लोक 67

बीजाद् अङ्कुरसंभूतो न्यग्रोधः स समुच्छ्रितः विस्तारं च यथा याति त्वत्तः सृष्टौ तथा जगत्

bījād aṅkurasaṃbhūto nyagrodhaḥ sa samucchritaḥ vistāraṃ ca yathā yāti tvattaḥ sṛṣṭau tathā jagat

हिन्दी अर्थ

सोमने कहा--हे राजकुमारो! वह मन्त्र इस अवधि हैं, उनका पार पाना कठिन है, वे पर (आकाशादि)- के अगोचर परमात्मा हैं और भक्तोंकै पालक एवं उनके अभीष्टको पूर्ण करनेवाले हैं

English

earth, Dhurva attained to this excellent station. Beholding

अध्याय १२

श्लोक 68

यथा हि कदली नान्या त्वक्पत्रान् नाथ दृश्यते एवं विश्वस्य नान्यस् त्वं त्वत्स्थायीश्वर दृश्यते

yathā hi kadalī nānyā tvakpatrān nātha dṛśyate evaṃ viśvasya nānyas tvaṃ tvatsthāyīśvara dṛśyate

हिन्दी अर्थ

(पंचभूत )-के कारण (पंचतन्मात्रा)-के हेतु (तामस- के भी परम हेतु हैं और इस प्रकार समस्त कर्म और

English

the increase of his honor and glory, the preceptor of the

अध्याय १२

श्लोक 69

ह्लादिनी संधिनी संवित् त्वय्य् एका सर्वसंस्थितौ ह्लादतापकरी मिश्रा त्वयि नो गुणवर्जिते

hlādinī saṃdhinī saṃvit tvayy ekā sarvasaṃsthitau hlādatāpakarī miśrā tvayi no guṇavarjite

हिन्दी अर्थ

अवाप परमां सिद्धि स तमाराध्य केशवम्॥ ५९ कार्यगौरवमेतस्या: कथने फलदायि व: ॥ ६० मन्दभाग्या समुदभूता विफला च जगत्पते॥ ६३ तयैवमुक्तो देवेशो हषीकेश उवाच ताम्।

English

celestials and Asuras, UsSnas, repeated these verses. "Oh

अध्याय १२

श्लोक 70

पृथग्भूतैकभूताय भूतभूताय ते नमः प्रभूतभूतभूताय तुभ्यं भूतात्मने नमः

pṛthagbhūtaikabhūtāya bhūtabhūtāya te namaḥ prabhūtabhūtabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रीकेशवकी आराधना करनेसे उन मुनीश्वरने परमसिद्धि

English

how great is the strength ot his austere devotion, and how

अध्याय १२

श्लोक 71

व्यक्तप्रधानपुरुषविराट् संराट् स्वराट् तथा विभाव्यते ऽन्तःकरणे पुरुषेष्व् अक्षयो भवान्

vyaktapradhānapuruṣavirāṭ saṃrāṭ svarāṭ tathā vibhāvyate 'ntaḥkaraṇe puruṣeṣv akṣayo bhavān

हिन्दी अर्थ

जो पुरुष इस स्तवको नित्यप्रति पढ़ता या सुनता है वह काम आदि सकल दोषोंसे मुक्त होकर अपना मनोवांछित फल प्राप्त करता है। अब मैं तुम्हें यह बताता हूँ कि यह मारिषा पूर्वजन्ममें कौन

English

mightly is the success thereof, since the seven Rishis, are

अध्याय १२

श्लोक 72

सर्वस्मिन् सर्वभूतस् त्वं सर्वः सर्वस्वरूपधृक् सर्वं त्वत्तस् ततश् च त्वं नमः सर्वात्मने ऽस्तु ते

sarvasmin sarvabhūtas tvaṃ sarvaḥ sarvasvarūpadhṛk sarvaṃ tvattas tataś ca tvaṃ namaḥ sarvātmane 'stu te

हिन्दी अर्थ

यह साध्वी अपने पूर्व जन्ममें एक महारानी थी। पुत्रहीन अवस्थामें ही पतिके मर जानेपर इस महाभागाने

English

preceded by him. This too is Dhruva's mother Suniti, who

अध्याय १२

श्लोक 73

सर्वात्मको ऽसि सर्वेश सर्वभूतस्थितो यतः कथयामि ततः किं ते सर्वं वेत्सि हृदि स्थितम्

sarvātmako 'si sarveśa sarvabhūtasthito yataḥ kathayāmi tataḥ kiṃ te sarvaṃ vetsi hṛdi sthitam

हिन्दी अर्थ

होकर कहा--'' है शुभे! वर माँग।”” तब इसने अपनी मनोभिलाषा इस प्रकार कह सुनायी--

English

is otherwise named SunritS. Who on this earth, can recount

अध्याय १२

श्लोक 74

सर्वात्मन् सर्वभूतेश सर्वसत्त्वसमुद्भव सर्वभूतो भवान् वेत्ति सर्वसत्त्वमनोरथम्

sarvātman sarvabhūteśa sarvasattvasamudbhava sarvabhūto bhavān vetti sarvasattvamanoratham

हिन्दी अर्थ

बाल-विधवा होनेके कारण मेरा जन्म व्यर्थ ही हुआ। हे जगत्पते! मैं ऐसी अभागिनी हूँ कि फलहीन (पुत्रहीन)

English

her glory? Giving birth to Dhruva, she hath got at a

अध्याय १२

श्लोक 75

यो मे मनोरथो नाथ सफलः स त्वया कृतः तपश् च तप्तं सफलं यद् दृष्टो ऽसि जगत्पते

yo me manoratho nātha saphalaḥ sa tvayā kṛtaḥ tapaś ca taptaṃ saphalaṃ yad dṛṣṭo 'si jagatpate

हिन्दी अर्थ

अत: आपकी कृपासे जन्म-जन्ममें

English

station which is the refuge of the three worlds, and which is

अध्याय १२

श्लोक 76

तपसस् तत् फलं प्राप्तं यद् दृष्टो ऽहं त्वया ध्रुव मद्दर्शनं हि विफलं राजपुत्र न जायते

tapasas tat phalaṃ prāptaṃ yad dṛṣṭo 'haṃ tvayā dhruva maddarśanaṃ hi viphalaṃ rājaputra na jāyate

हिन्दी अर्थ

और है अधोक्षज! आपके प्रसादसे कुशलता), शीघ्रकारिता, अविसंवादिता (उलटा न कहना), सोम बोले--उसके ऐसा कहनेपर वरदायक परमेश्वर देवाधिदेव श्रीहषीकेशने प्रणामके लिये झुकी

English

a station eminent above all. He, who shall celebrate the

अध्याय १२

श्लोक 77

वरं वरय तस्मात् त्वं यथाभिमतम् आत्मनः सर्वं संपद्यते पुंसां मयि दृष्टिपथं गते

varaṃ varaya tasmāt tvaṃ yathābhimatam ātmanaḥ sarvaṃ saṃpadyate puṃsāṃ mayi dṛṣṭipathaṃ gate

हिन्दी अर्थ

भगवान् बोले--तेरे एक ही जन्ममें बड़े पराक्रमी और विख्यात कर्मवीर दस पति होंगे और है शोभने ! उसी समय तुझे प्रजापतिके समान एक महावीर्यवान् एवं ६९॥ वह इस संसारमें कितने ही वंशोंको चलानेवाला

English

translation of Dhruva into the abode of the celestials, shall

अध्याय १२

श्लोक 78

भगवन् सर्वभूतेश सर्वस्यास्ते भवान् हृदि किम् अज्ञातं तव स्वामिन् मनसा यन् मयेप्सितम्

bhagavan sarvabhūteśa sarvasyāste bhavān hṛdi kim ajñātaṃ tava svāmin manasā yan mayepsitam

हिन्दी अर्थ

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। तासु देवास्तथा देत्या नागा गावस्तथा खगा: । तथा तू भी मेरी कृपासे उदाररूप-गुणसम्पन्ना, सुशीला और

English

be released from his sins, and be adored ín heaven. He shall

अध्याय १२

श्लोक 79

तथापि तुभ्यं देवेश कथयिष्यामि यन् मया प्रार्थ्यते दुर्विनीतेन हृदयेनातिदुर्लभम्

tathāpi tubhyaṃ deveśa kathayiṣyāmi yan mayā prārthyate durvinītena hṛdayenātidurlabham

हिन्दी अर्थ

हे राजपुत्रो ! उस विशालाक्षीसे ऐसा कह भगवान् अन्तर्धान हो गये और वही यह मारिषाके रूपसे उत्पन हुई तुम्हारी पत्नी है

English

not Iose his station, either in this world, or in heaven (after

अध्याय १२

श्लोक 80

किं वा सर्वजगत्स्रष्टः प्रसन्ने त्वयि दुर्लभम् त्वत्प्रसादफलं भुङ्क्ते त्रैलोक्यं मघवान् अपि

kiṃ vā sarvajagatsraṣṭaḥ prasanne tvayi durlabham tvatprasādaphalaṃ bhuṅkte trailokyaṃ maghavān api

हिन्दी अर्थ

श्रीपराशरजी बोले -- तब सोमदेवके कहनेसे प्रचेताओंने अपना क्रोध शान्त किया और उस मारिषाको वृक्षोंसे पत्नीरूपमें ग्रहण किया

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 81

नैतद् राजासनं योग्यम् अजातस्य ममोदरात् इति गर्वाद् अवोचन् मां सपत्नी मातुर् उच्चकैः

naitad rājāsanaṃ yogyam ajātasya mamodarāt iti garvād avocan māṃ sapatnī mātur uccakaiḥ

हिन्दी अर्थ

पालते हुए सर्ग-रचनाके लिये उद्यत होकर उनकी अपनी धर्मको और तेरह कश्यपको दीं तथा काल-परिवर्तनमें

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 82

आधारभूतं जगतः सर्वेषाम् उत्तमोत्तमम् प्रार्थयामि प्रभो स्थानं त्वत्प्रसादाद् अतो ऽव्ययम्

ādhārabhūtaṃ jagataḥ sarveṣām uttamottamam prārthayāmi prabho sthānaṃ tvatprasādād ato 'vyayam

हिन्दी अर्थ

अप्सरा और दानव आदि उत्पन्न हुए

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 83

यत् त्वया प्रार्थितं स्थानम् एतत् प्राप्स्यति वै भवान् त्वयाहं तोषितः पूर्वम् अन्यजन्मनि बालक

yat tvayā prārthitaṃ sthānam etat prāpsyati vai bhavān tvayāhaṃ toṣitaḥ pūrvam anyajanmani bālaka

हिन्दी अर्थ

श्रीमैत्रेयजी बोले--हे महामुने! मैंने तो सुना था प्रचेताओंके पुत्र किस प्रकार हुए 2

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 84

त्वम् आसीर् ब्राह्मणः पूर्वं मय्य् एकाग्रमतिः सदा मातापित्रोश् च शुश्रूषुर् निजधर्मानुपालकः

tvam āsīr brāhmaṇaḥ pūrvaṃ mayy ekāgramatiḥ sadā mātāpitroś ca śuśrūṣur nijadharmānupālakaḥ

हिन्दी अर्थ

हृदयमें यह बड़ा सन्देह है कि सोमदेवके दौहित्र ( धेवते) होकर भी फिर वे उनके श्वशुर हुए!

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 85

कालेन गच्छता मित्रं राजपुत्रस् तवाभवत् यौवने ऽखिलभोगाढ्यो दर्शनीयोज्ज्वलाकृतिः

kālena gacchatā mitraṃ rājaputras tavābhavat yauvane 'khilabhogāḍhyo darśanīyojjvalākṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

और नाश प्रवाहरूपसे निरन्तर हुआ करते हैं। इस विषयमें ऋषियों तथा अन्य दिव्यदृष्टि-पुरुषोंको कोई

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 86

तत्सङ्गात् तस्य ताम् ऋद्धिम् अवलोक्यातिदुर्लभाम् भवेयं राजपुत्रो ऽहम् इति वाञ्छा त्वया कृता

tatsaṅgāt tasya tām ṛddhim avalokyātidurlabhām bhaveyaṃ rājaputro 'ham iti vāñchā tvayā kṛtā

हिन्दी अर्थ

हे मुनिश्रेष्ठ ! ये दक्षादि युग- युगमें होते हैं और फिर लीन हो जाते हैं; इसमें विद्वानूको किसी प्रकारका सन्देह नहीं होता

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 87

ततो यथाभिलषिता प्राप्ता ते राजपुत्रता उत्तानपादस्य गृहे जातो ऽसि ध्रुव दुर्लभे

tato yathābhilaṣitā prāptā te rājaputratā uttānapādasya gṛhe jāto 'si dhruva durlabhe

हिन्दी अर्थ

कनिष्ठता भी नहीं थी। उस समय तप और प्रभाव ही उनकी ज्येष्ठताका कारण होता था

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 88

अन्येषां तद् वरं स्थानं कुले स्वायम्भुवस्य यत्

anyeṣāṃ tad varaṃ sthānaṃ kule svāyambhuvasya yat

हिन्दी अर्थ

प्राणियोंकों ही उत्पन्न किया

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 89

तस्यैतद् अपरं बाल येनाहं परितोषितः माम् आराध्य नरो मुक्तिम् अवाप्नोत्य् अविलम्बितम्

tasyaitad aparaṃ bāla yenāhaṃ paritoṣitaḥ mām ārādhya naro muktim avāpnoty avilambitam

हिन्दी अर्थ

रचना करते हुएजब उनकी वह प्रजा और न बढ़ी तो उन प्रजापतिने सृष्टिकी वृद्धिके लिये मनमें विचारकर मैथुनधर्मसे नाना प्रकारकी प्रजा तपस्विनी और लोकधारिणी पुत्री असिक्नीसे विवाह

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 90

मय्य् अर्पितमना बाल किम् उ स्वर्गादिकं पदम् त्रैलोक्याद् अधिके स्थाने सर्वताराग्रहाश्रयः भविष्यति न संदेहो मत्प्रसादाद् भवान् ध्रुव

mayy arpitamanā bāla kim u svargādikaṃ padam trailokyād adhike sthāne sarvatārāgrahāśrayaḥ bhaviṣyati na saṃdeho matprasādād bhavān dhruva

हिन्दी अर्थ

देख प्रियवादी देवर्षि नारदने उनके निकट जाकर

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 91

सूर्यात् सोमात् तथा भौमात् सोमपुत्राद् बृहस्पतेः सितार्कतनयादीनां सर्वर्क्षाणां तथा ध्रुव

sūryāt somāt tathā bhaumāt somaputrād bṛhaspateḥ sitārkatanayādīnāṃ sarvarkṣāṇāṃ tathā dhruva

हिन्दी अर्थ

आप लोगोंकी ऐसी चेष्टा प्रतीत होती है कि आप प्रजा उत्पन्न करेंगे, सो मेरा यह कथन

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 92

सप्तर्षीणाम् अशेषाणां ये च वैमानिकाः सुराः सर्वेषाम् उपरि स्थानं तव दत्तं मया ध्रुव

saptarṣīṇām aśeṣāṇāṃ ye ca vaimānikāḥ surāḥ sarveṣām upari sthānaṃ tava dattaṃ mayā dhruva

हिन्दी अर्थ

खेदकी बात है, तुमलोग अभी निरे (ऊपरी भाग) और अध: (नीचेका भाग) कुछ भी नहीं जानते, फिर प्रजाकी रचना किस प्रकार करोगे ? है; अत: है अज्ञानियो! तुम सब मिलकर इस

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 93

केचिच् चतुर्युगं यावत् केचिन् मन्वन्तरं सुराः तिष्ठन्ति भवतो दत्ता मया वै कल्पसंस्थितिः

kecic caturyugaṃ yāvat kecin manvantaraṃ surāḥ tiṣṭhanti bhavato dattā mayā vai kalpasaṃsthitiḥ

हिन्दी अर्थ

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश। ये त्वनेकवसुप्राणदेवा ज्योति:पुरोगमा: । तब वे सब आपसमें एक-दूसरेसे कहने लगे--' महामुनि नारदजी ठीक कहते हैं; हमको भी, इसमें सन्देह नहीं,

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 94

सुनीतिर् अपि ते माता त्वदासन्नातिनिर्मला विमाने तारका भूत्वा तावत्कालं निवत्स्यति

sunītir api te mātā tvadāsannātinirmalā vimāne tārakā bhūtvā tāvatkālaṃ nivatsyati

हिन्दी अर्थ

महाभाग दक्ष प्रजापतिने उन पुत्रोंको भी गये जान

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 95

ये च त्वां मानवाः प्रातः सायं च सुसमाहिताः कीर्तयिष्यन्ति तेषां च महत् पुण्यं भविष्यति ॥॥ ॥॥ ॥।तर्दधे हरिः ध्रुवो ऽपि तं नमस्कृत्य जगाम स्वपितुर् गृहम् आकर्ण्यात्मजम् आयान्तं संपरेतं यथागतम् राजानं श्रद्दधे चन्द्र स चन्द्रस्य सुतो मम सत्यं देवर्षिणा उक्तम् आकर्ण्य मुदितो भवत् वार्ता हर्तुर् अपि प्रीत्यां हीनप्राद्रान् महाधनम् शङ्खतूर्यनिनादेन ब्रह्मघोषेण भूयसा निश्चक्राम पुरा तूर्णं सदश्वरथम् आस्थितः तं दृष्ट्वा पवनाभ्यासे आयान्तं तरसा रथात् अवरुह्य नृपxx दोर्भ्यां x परिरेभिरे अथाभिनन्दितः सर्वैर् बन्धुवर्गैर् द्विजोत्तम तेनाभिवादिताः सर्वे प्रविवेशुः सहर्चिx इत्य् उक्त्वा भगवान् ईशः तत्रैवान्तरधीयत

ye ca tvāṃ mānavāḥ prātaḥ sāyaṃ ca susamāhitāḥ kīrtayiṣyanti teṣāṃ ca mahat puṇyaṃ bhaviṣyati .... .... ...tardadhe hariḥ dhruvo 'pi taṃ namaskṛtya jagāma svapitur gṛham ākarṇyātmajam āyāntaṃ saṃparetaṃ yathāgatam rājānaṃ śraddadhe candra sa candrasya suto mama satyaṃ devarṣiṇā uktam ākarṇya mudito bhavat vārtā hartur api prītyāṃ hīnaprādrān mahādhanam śaṅkhatūryaninādena brahmaghoṣeṇa bhūyasā niścakrāma purā tūrṇaṃ sadaśvaratham āsthitaḥ taṃ dṛṣṭvā pavanābhyāse āyāntaṃ tarasā rathāt avaruhya nṛpaxx dorbhyāṃ x parirebhire athābhinanditaḥ sarvair bandhuvargair dvijottama tenābhivāditāḥ sarve praviveśuḥ saharcix ity uktvā bhagavān īśaḥ tatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

हे मैत्रेय! हमने सुना है कि फिर उस कन्याएँ उत्पन्न कीं

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 96

एवं पूर्वं जगन्नाथाद् देवदेवाज् जनार्दनात् वरं प्राप्य ध्रुवं स्थानम् अध्यास्ते स महामतिः स्वयं शुश्रूषणाद् धर्म्यान् मातापित्रोश् च वै तथा द्वादशाक्षरमाहात्म्यात् तपसश् च प्रभावतः

evaṃ pūrvaṃ jagannāthād devadevāj janārdanāt varaṃ prāpya dhruvaṃ sthānam adhyāste sa mahāmatiḥ svayaṃ śuśrūṣaṇād dharmyān mātāpitroś ca vai tathā dvādaśākṣaramāhātmyāt tapasaś ca prabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

उनमेंसे उन्होंने दस धर्मको, चार अरिष्टनेमिको दीं

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 97

तस्याभिमानम् ऋद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य च देवासुराणाम् आचार्यः श्लोकम् अत्रोशना जगौ

tasyābhimānam ṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya ca devāsurāṇām ācāryaḥ ślokam atrośanā jagau

हिन्दी अर्थ

अंगिरा और दो कृशाश्वको विवाहीं। अब उनके

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 98

अहो ऽस्य तपसो वीर्यम् अहो ऽस्य तपसः फलम् यद् एनं पुरतः कृत्वा ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः

aho 'sya tapaso vīryam aho 'sya tapasaḥ phalam yad enaṃ purataḥ kṛtvā dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मकी पत्नियाँ थीं; अब तुम इनके पुत्रोंका विवरण

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 99

ध्रुवस्य जननी चेयं सुनीतिर् नाम सूनृता अस्याश् च महिमानं कः शक्तो वर्णयितुं भुवि

dhruvasya jananī ceyaṃ sunītir nāma sūnṛtā asyāś ca mahimānaṃ kaḥ śakto varṇayituṃ bhuvi

हिन्दी अर्थ

हुए, मरुत्वतीसे मरुत्वान्ू और वसुसे वसुगण हुए तथा भानुसे भानु और मुहूतसे मुहूर्ताभिमानी देवगण

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 100

त्रैलोक्याश्रयतां प्राप्तं परं स्थानं स्थिरायति स्थानं प्राप्ता परं कृत्वा या कुक्षिविवरे ध्रुवम्

trailokyāśrayatāṃ prāptaṃ paraṃ sthānaṃ sthirāyati sthānaṃ prāptā paraṃ kṛtvā yā kukṣivivare dhruvam

हिन्दी अर्थ

लम्बासे घोष, यामीसे नागवीथी और नाना प्रकारका वसु (तेज अथवा धन) ही जिनका प्राण है ऐसे ज्योति आदि जो आठ वसुगण विख्यात हैं, अब मैं उनके वंशका विस्तार बताता

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 101

यश् चैतत् कीर्तयेन् नित्यं ध्रुवस्यारोहणं दिवि सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गलोके महीयते

yaś caitat kīrtayen nityaṃ dhruvasyārohaṇaṃ divi sarvapāpavinirmuktaḥ svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

उनके नाम आप, ध्रुव, सोम, धर्म, अनिल

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

अध्याय १२

श्लोक 102

स्थानभ्रंशं न चाप्नोति दिवि वा यदि वा भुवि सर्वकल्याणसंयुक्तो दीर्घकालं च जीवति

sthānabhraṃśaṃ na cāpnoti divi vā yadi vā bhuvi sarvakalyāṇasaṃyukto dīrghakālaṃ ca jīvati

हिन्दी अर्थ

हुए तथा ध्रुवके पुत्र लोक-संहारक भगवान् काल

English

death) and shall live long, possessed of every blessing."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_viSNupurANa-crit.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Vishnu Purana — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.