Vamana Purana· Vāmana Purāṇa
20
अध्याय 20 / 95

Adhyaya 20

44 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ44 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

इति श्रीवामनपुराणे एकोनविंशो ऽध्यायः ________________________________________________________________________ पुलस्त्य उवाच ।ततस्तु तां तत्र तदा वसन्तीं कात्यायनीं शैलवरस्य शृङ्गे ।अपश्यतां दानवसत्तमौ द्वौ चण्डश् च मुण्डश्च तपस्विनीं ताम्

iti śrīvāmanapurāṇe ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ ________________________________________________________________________ pulastya uvāca / tatastu tāṃ tatra tadā vasantīṃ kātyāyanīṃ śailavarasya śṛṅge / apaśyatāṃ dānavasattamau dvau caṇḍaś ca muṇḍaśca tapasvinīṃ tām

हिन्दी अर्थ

स्नान, दान, जप, हवन, यज्ञ आदि तथा अन्य शुभ या अशुभ कर्म भी इस श्रेष्ठ क्षेत्रमें आपकी कृपासे अक्षय एवं महान् फल देनेवाले हों तथा है पुण्डरीकाक्ष। हे अच्युत! मेरे नामके व्यक (प्रकाशक) इस कुरुक्षेत्रमें आप सभी देवताओं एवं शिवजीके साथ निवास करें। राजाके ऐसा कहनेपर मैंने उनसे कहा -बहुत

English

Killing of Mahi$5sura

अध्याय २०

श्लोक 2

दृष्ट्वैव शौलादवतीर्य शीघ्रमाजग्मतुः स्वभवनं सुरारी ।दृष्ट्वोचतुस्तौ महिषासुरस्य दूताविदं चण्डमुण्डौ दितीशम्

dṛṣṭvaiva śaulādavatīrya śīghramājagmatuḥ svabhavanaṃ surārī / dṛṣṭvocatustau mahiṣāsurasya dūtāvidaṃ caṇḍamuṇḍau ditīśam

हिन्दी अर्थ

तथाऽन्तकाले मामेव लयमेष्यसि सुव्रत कीर्तिश्च शाश्वती तुभ्यं भविष्यति न संशय: । तत्रैव याजका यज्ञान् यजिष्यन्ति सहस्त्रश:

English

?wgwt W fsTSTRTt cRtll w

अध्याय २०

श्लोक 3

स्वस्थो भवान् किं त्वसुरेन्द्र साम्प्रतमागच्छ पश्याम च तत्र विन्ध्यम् ।तत्रास्ति देवी सुमहानुभावा कन्या सुरूपा सुरसुन्दरीणाम्

svastho bhavān kiṃ tvasurendra sāmpratamāgaccha paśyāma ca tatra vindhyam / tatrāsti devī sumahānubhāvā kanyā surūpā surasundarīṇām

हिन्दी अर्थ

विद्याधरं शङ्कुकर्णं सुकेशिं राक्षसेश्वरम्। अजावनं च नृपतिं महादेवं च पावकम् पृथूदकः पापहरः शिवश्च।

English

Narada asked- "How did the goddess kill Mahisasura with his attendants/army and the carriers (vahanas)? Please, give its detailed account.

अध्याय २०

श्लोक 4

जितास्तया तोयधरालकैर्हि जितः शशङ्को वदनेन तन्व्या ।नेत्रैस्त्रिभिस्त्रीणि हुताशनानि जितानि कण्ठेन जितस्तु शङ्खः

jitāstayā toyadharālakairhi jitaḥ śaśaṅko vadanena tanvyā / netraistribhistrīṇi hutāśanāni jitāni kaṇṭhena jitastu śaṅkhaḥ

हिन्दी अर्थ

मुनिप्रवरमासीनं पुराणं 'लोमहर्षणम्। अपृच्छन्त द्विजवराः प्रभावं सरसस्तदा पुराणर्षिरिदं वचनमब्रवीत्

English

O Brahmin! a lurking doubt is in my mind as to why, in spite of having weapons in abundance, that goddess had killed him with

अध्याय २०

श्लोक 5

स्तनौ सुवृत्तावथ मग्नचूचुकौ स्थितौ विजित्येव गजस्य कुम्भौ ।त्वां सर्वजोतारमिति प्रतर्क्य कुचौ स्मरेणैव कृतौ सुदुर्गौ

stanau suvṛttāvatha magnacūcukau sthitau vijityeva gajasya kumbhau / tvāṃ sarvajotāramiti pratarkya kucau smareṇaiva kṛtau sudurgau

हिन्दी अर्थ

शरीरवाले हो जाओ तथा है सुब्रत! (दृढ़तासे ब्रतका सुष्ट पालन करनेवाले) अन्तकालमें तुम मुझमें ही लीन भगवान् विष्णुने आगे कहा -- निःसंदेह तुम्हारी कीर्ति सदा रहनेवाली होगी। यहाँपर यज्ञ करनेवाले व्यक्ति (यजमान) यज्ञ करेंगे। फिर, उस क्षेत्रकी रक्षा करनेके लिये उन पुरुषोत्तमभगवानूने राजाको चन्द्र नामक

English

Pulastya said- Listen to this ancient story which had taken place during the early phase of divine age (Devayuga). It removes the evils from the mind and tenders one with fearlessness.

अध्याय २०

श्लोक 6

पीनाः सशस्त्राः पिरघोपमाश्च भुजास्तथाष्टादश भान्ति तस्याः ।पराक्रमं वै भवतो विदित्वा कामेन यन्त्रा इव ते कृतास्तु

pīnāḥ saśastrāḥ piraghopamāśca bhujāstathāṣṭādaśa bhānti tasyāḥ / parākramaṃ vai bhavato viditvā kāmena yantrā iva te kṛtāstu

हिन्दी अर्थ

यक्ष, वासुकि नामक सर्प, शङ्कुकर्ण नामक विद्याधर, सुकेशी नामक राक्षसेश्वर, अजावन नामक राजा और महादेव नामक अग्निको दे दिया। ये सभी तथा इनके अन्य बली भृत्य एवं अनुयायी वहाँ आकर कुरुजाङ्गलकी सब ओरसे रक्षा करते हैं

English

O Brahmin! That in fariated Namara, attacked fiercely the goddess with an army consisting of (riding on) elephants, horses, chariots etc. and the goddess saw him first closely and very well.

अध्याय २०

श्लोक 7

मध्यं च तस्यास्त्रिवलीतरङ्गं विभाति दैत्येन्द्र सुरोमराजि ।भयातुरारोहणकातरस्य कामस्य सोपानमिव प्रयुक्तम्

madhyaṃ ca tasyāstrivalītaraṅgaṃ vibhāti daityendra suromarāji / bhayāturārohaṇakātarasya kāmasya sopānamiva prayuktam

हिन्दी अर्थ

आठ हजार धनुषधारी, जो पापियोंको यहाँसे हटाते रहते हैं, वे उग्र रूप धारणकर चराचरके दूसरे भूतगण (पापियों)-को ख्रान नहीं करने देते। उसी (कुरुजाङ्गल)-के मध्य पाप दूर करनेवाला एवं अति पवित्र कल्याणकारी पृथूदक (पोहोआ) नामक तीर्थ है, जहाँ शुभ जलसे पूर्ण एक पवित्र नदी पूर्वकी ओर बहती है। इसे प्रपितामह ब्रह्मने सृष्टिके आदिमें पृथ्वी, जल, अग्नि, पवन और आकाशादि समस्त भूतोंके साथ

English

The demon then gave a bend to his bow and started throwing a volley of arrows at the mountain as the sky rains on it with a flow of

अध्याय २०

श्लोक 8

सा रोमराजी सुतरां हि तस्या विराजते पीजकुचावलग्ना ।आरोहणे त्वद्भयकातरस्य स्वेदप्रवाहो ऽटसुर मन्मथस्य

sā romarājī sutarāṃ hi tasyā virājate pījakucāvalagnā / ārohaṇe tvadbhayakātarasya svedapravāho 'ṭasura manmathasya

हिन्दी अर्थ

ही रचा था, महाबाहु ब्रह्माने पृथ्वीपर जिन महासमुद्रों, तीर्थो, नदियों, स्रोतों एवं सरोबरोंकी रचना की उन सभीके जल उसमें एकत्र प्राप्त हैं ॥ ४२--४५॥ यहाँसे कुरुक्षेत्र और उसके सरोवरका

English

When the goddess saw that mountain filled with the stream of arrows, she was in furiated and gave tension to her great bow.

अध्याय २०

श्लोक 9

नाभिर्गभीरा सुतरां विभाति प्रदक्षिणास्याः परिवर्तमाना ।तस्यैव लावण्यगृहस्य मुद्रा कन्दर्पराज्ञा स्वयमेव दत्ता

nābhirgabhīrā sutarāṃ vibhāti pradakṣiṇāsyāḥ parivartamānā / tasyaiva lāvaṇyagṛhasya mudrā kandarparājñā svayameva dattā

हिन्दी अर्थ

माहात्म्य कहते हैं- देवदेव भगवान् विष्णु बोले- पहले समयमें ब्राह्मणोंने सरस्वती और दृषद्वती (घग्गर)-के बीचमें स्थित कुरुक्षत्रमें आसीन मुनिप्रवर वृद्ध लोमहर्षणसे वहाँ स्थित सरोवरकी महिमा पूछी और इस सरोवरके

English

The bow made up of gold sparked as lightning amid the clouds when it was forcibly bent by goddess Durga between the demon

अध्याय २०

श्लोक 10

विभाति रम्यं जघनं मृगाक्ष्याः समन्ततो मेखलयावजुष्टम् ।मन्याम तं कामनराधिपस्य प्राकारगुप्तं नगरं सुदुर्गम्

vibhāti ramyaṃ jaghanaṃ mṛgākṣyāḥ samantato mekhalayāvajuṣṭam / manyāma taṃ kāmanarādhipasya prākāraguptaṃ nagaraṃ sudurgam

हिन्दी अर्थ

विस्तार, विशेषतः तीर्थो और देवताओंके माहात्म्य एवं वामनके प्रादुर्भावकी कथा कहनेकी प्रार्थना की। उनके इस वचनको सुनकर रोमाञ्चित होते हुए पौराणिक ऋषि लोमहर्षण उन्हें प्रणाम कर (फिर) इस प्रकार ब्रह्माणमग्र्यं 'कमलासनस्थं

English

O great resolute! He killed some demons with hard blows given through arrows, some by sword, some other by mace, a certain number with musala and rest of demons with

अध्याय २०

श्लोक 11

वृत्तावरोमौ च मृदू कुमार्याः शोभेत ऊरू समनुत्तमौ हि ।आवासनार्थं मकरध्वजेन जनस्य देशाविव सन्निविष्टौ

vṛttāvaromau ca mṛdū kumāryāḥ śobheta ūrū samanuttamau hi / āvāsanārthaṃ makaradhvajena janasya deśāviva sanniviṣṭau

हिन्दी अर्थ

विष्णुं तथा लक्षिमसमन्वितं च। रुद्रं च देवं प्रणिपत्य मूर्ध्ना तीर्थ महद् ब्रह्मसरः प्रवक्ष्ये

English

Kala itself gave motion to his saffron hair and killed alone a number of demons.

अध्याय २०

श्लोक 12

तञ्जानुयुग्मं महिषासुरेन्द्र अर्द्धेन्नतं भाति तथैव तस्याः ।सृष्ट्वा विधाता हि निरूपणाय श्रान्तस्तथा हस्ततले ददौ हि

tañjānuyugmaṃ mahiṣāsurendra arddhennataṃ bhāti tathaiva tasyāḥ / sṛṣṭvā vidhātā hi nirūpaṇāya śrāntastathā hastatale dadau hi

हिन्दी अर्थ

रन्तुकादौजसं यावत् पावनाच्च चतुर्मुखम्। सरः संनिहितं प्रोक्तं ब्रह्मणा पूर्वमेव तु कलिद्वापरयोर्मध्ये व्यासेन च महात्मना। सरःप्रमाणं यत्प्रोक्तं तच्छृणुध्वं द्विजोत्तमाः

English

The demons injured by Kulisa, pierced heart by s'akti, scratched neck by plough, cut¬ off by axe, split head by danda and joints cut¬ off by discus soon deviated, fell down, lost consciousness and a few among them ran away from the battle-field.

अध्याय २०

श्लोक 13

जङ्घे सुवृत्ते ऽपि च रोमहीने शोभेत दैत्येश्वर ते तदीये ।आक्रम्य लोकानिव मिर्मिताया रूपार्जितस्यैव कृताधरौ हि

jaṅghe suvṛtte 'pi ca romahīne śobheta daityeśvara te tadīye / ākramya lokāniva mirmitāyā rūpārjitasyaiva kṛtādharau hi

हिन्दी अर्थ

मया श्रुतं प्रमाणं यत् पठ्यमानं तु वामने। तच्छृणुध्वं द्विजश्रेष्ठाः पुण्यं वृद्धिकरं महत् विश्वेश्वराद् देववरो नृपावनात् सरस्वती। सरः संनिहितं ज्ञेयं समन्तादर्धयोजनम्

English

The demons were soon badly frightened of the furious Durga and ran away from the battle-field considering her as a Kalaratri.

अध्याय २०

श्लोक 14

पादौ च तस्याः कमलोदराभौ प्रयत्नतस्तौ हि कृतौ विधात्रा ।आज्ञापि ताभ्यां नखरत्नमाला नक्षत्रमाला गगने यथैव

pādau ca tasyāḥ kamalodarābhau prayatnatastau hi kṛtau vidhātrā / ājñāpi tābhyāṃ nakharatnamālā nakṣatramālā gagane yathaiva

हिन्दी अर्थ

एतदाश्रित्य देवाश्च ऋषयश्च समागताः। सेवन्ते मुक्तिकामार्थ स्वर्गार्थं चापरे स्थिताः ब्रह्मणा सेवितमिदं सृष्टिकामेन योगिना। विष्णुना स्थितिकामेन हरिरूपेण सेवितम्

English

When the front portion of the army was so split and Durga marched forward, Namara riding on an intoxicated elephant, came

अध्याय २०

श्लोक 15

एवंस्वरूपा दनुनाथ कन्या महोग्रशस्त्राणि च धारयन्ती ।दृष्ट्वा यथेष्टं न च विद्म का सा सुताथवा कस्यचिदेव बाला

evaṃsvarūpā danunātha kanyā mahograśastrāṇi ca dhārayantī / dṛṣṭvā yatheṣṭaṃ na ca vidma kā sā sutāthavā kasyacideva bālā

हिन्दी अर्थ

सेव्य तीर्थ महातेजाः स्थाणुत्वं प्राप्तवान् हरः आशैषा ब्रह्मणो वेदिस्ततो रामहृदः स्मृतः।

English

The demon then gave a hard blow of s'akti on goddess and threw a trident to finish the

अध्याय २०

श्लोक 16

तद्भूतले रत्नमनुत्तमं स्थितं स्वर्गं परित्यज्य महासुरेन्द्र ।गत्वात्थ विन्ध्यं स्वयमेव पश्य कुरुष्व यत् ते ऽभिमतं क्षमं च

tadbhūtale ratnamanuttamaṃ sthitaṃ svargaṃ parityajya mahāsurendra / gatvāttha vindhyaṃ svayameva paśya kuruṣva yat te 'bhimataṃ kṣamaṃ ca

हिन्दी अर्थ

तरन्तुकारन्तुकयोर्यदन्तरं कुरुकी कथा, कुरुक्षेत्रका निर्माण-प्रसड़ और पृथूदक तीर्थका माहात्म्य

English

The goddess made a loud voice, vomited fire from her mouth and burnt both the weapons immediately. The elephant than caught the lion just at his loin.

अध्याय २०

श्लोक 17

श्रुत्वैव ताभ्यां महिषासुरस्तु देव्याः प्रवृत्तिं कमनीयरूपाम् ।चक्रे मतिं नात्र विचारमस्ति इत्येवमुक्त्वा महिषो ऽपि नास्ति

śrutvaiva tābhyāṃ mahiṣāsurastu devyāḥ pravṛttiṃ kamanīyarūpām / cakre matiṃ nātra vicāramasti ityevamuktvā mahiṣo 'pi nāsti

हिन्दी अर्थ

'लोमहर्षणजी बोले--सबसे पहले उत्पन्न होनेवाले कमलासन ब्रह्मा, लक्ष्मीके सहित विष्णु और महादेव रुद्रको सिर झुकाकर प्रणाम करके मैं महान् ब्रह्मसर तीर्थका वर्णन करता हूँ। ब्रह्माने पहले कहा था कि वह 'संनिहित' सरोवर रन्तुक' नामक स्थानसे लेकर “औजस' नामक स्थानतक तथा “पावन'से 'चतुर्मुख” तक फैला हुआ है। ब्राह्मणश्रेष्ठो! किंतु अब कलि और द्वापरके मध्यमें महात्मा व्यासने सरोवरका

English

(The lion) leapt up suddenly, slapped the demon with his paw, dragged him down from the back of the elephant and put before the goddess his dead body. O Brahmin! The furious goddess caught the body of that demon from loin, started revolving round with her left hand and began beating him like a drum.

अध्याय २०

श्लोक 18

प्रागेव पुंसस्तु शुभाशुभानि स्थाने विधात्रा प्रतिपादितानि ।यस्मिन् यथायानि यतो ऽथविप्र स नीयते वा व्रजति स्वयं वा

prāgeva puṃsastu śubhāśubhāni sthāne vidhātrā pratipāditāni / yasmin yathāyāni yato 'thavipra sa nīyate vā vrajati svayaṃ vā

हिन्दी अर्थ

जो (वर्तमान) प्रमाण बतलाया है उसे आपलोग सुनें। “विश्वेश्वर' स्थानसे ' अस्थिपुर'तक और 'वृद्धा- कन्या'से लेकर 'ओघवती' नदीतक यह सरोवर स्थित है ब्राह्मणश्रेष्ठो! मैंने वामनपुराणमें वर्णित जो प्रमाण सुना है, आप उस पवित्र एवं कल्याणकारी प्रमाणको सुनें। विश्वेश्वर स्थानसे देववरतक एवं नृपावनसे सरस्वतीतक चतुर्दिक् आधे योजन (दो कोसों)-में

English

glWloHy«*(cJW'WI 3jTT qMlfswi: chhiqjl ^11

अध्याय २०

श्लोक 19

ततोनु मुण्डं नमरं सचण्डे विडालनेत्रं सपिशङ्गवाष्कलम् ।उग्रायुधं चिक्षुररक्तबीजौ समादिदेशाथ महासुरेन्द्रः

tatonu muṇḍaṃ namaraṃ sacaṇḍe viḍālanetraṃ sapiśaṅgavāṣkalam / ugrāyudhaṃ cikṣuraraktabījau samādideśātha mahāsurendraḥ

हिन्दी अर्थ

फैले इस संनिहित सरको समझना चाहिए। मोक्षकी इच्छासे आये हुए देवता एवं ऋषिगण इसका आश्रय लेकर सदा इसका सेवन करते हैं तथा अन्य लोग स्वर्गके निमित्त यहाँ रहते हैं। योगीश्वर ब्रह्मने सृष्टिकी इच्छासे एवं भगवान् श्रीविष्णुने जगत्के पालनकी कामनासे इसका आश्रय लिया था

English

With the sound coming out by the beating, the goddess made a peal of laughter. Her fierce laugh originated a number of strange

अध्याय २०

श्लोक 20

आहत्य भेरी रमकर्कशास्ते स्वर्गं परित्यज्य महीधरं तु ।आगम्य मूले शिविरं निवेश्य तस्थुश्च सञ्जा दनुनन्दनास्ते

āhatya bherī ramakarkaśāste svargaṃ parityajya mahīdharaṃ tu / āgamya mūle śiviraṃ niveśya tasthuśca sañjā danunandanāste

हिन्दी अर्थ

(इसी प्रकार) सरोवरके मध्यमें पैठकर महात्मा रुद्रने भी इस तीर्थका सेवन किया, जिससे महातेजस्वी (उन) हरको स्थाणुत्व (स्थिरत्व) प्राप्त हुआ। आदिमें यह “ब्रह्मवेदी' कहा गया था, किंतु आगे चलकर इसका नाम 'रामहद' हुआ। उसके बाद राजर्षि कुरुद्वारा जोते जानेसे इसका नाम “कुरुक्षेत्र” पड़ा। तरन्तुक एवं अरन्तुक नामके स्थानोंका मध्य तथा रामहृद एवं चतुर्मुखका मध्यभाग समन्तपञ्चक है, जो

English

Some among them had tiger-like mouths, the complexion of some other was Vrka like, some had horse-like face, some other had buffalo like faces while the rest has pig like

अध्याय २०

श्लोक 21

ततस्तु दैत्यो महिषासुरेण संप्रेषितो दानवयूथपालः ।मयस्य पुत्रो रिपुसैन्यमर्दी स दुन्दुभिर्दुन्दुभिनिःखनस्तु

tatastu daityo mahiṣāsureṇa saṃpreṣito dānavayūthapālaḥ / mayasya putro ripusainyamardī sa dundubhirdundubhiniḥkhanastu

हिन्दी अर्थ

कुरुक्षेत्र कहा जाता है। इसे पितामहकी उत्तरवेदी भी कहते हैं 'वामन-चरितका उपक्रम, बलिका हैत्यराज्याधिपति होना और उनकी अतुल राज्य-लक्ष्मीका वर्णन

English

Some had faces of mouse, some other had faces of cock, cow, goat or sheep like. All of them had different faces, eyes and feet and equipped with numerous weapons. A certain number of them began singing in groups, some others started laughing, some began moving in pleasure, some started playing musical instruments and some began praying to the goddess.

अध्याय २०

श्लोक 22

अभ्येत्य देवीं गगनस्थितो ऽपि स दुन्दुभिर्वाक्यमुवाच विप्र ।कुमारि दूतो ऽस्मि महासुरस्य रम्भात्मजस्याप्रतिमस्य युद्धे

abhyetya devīṃ gaganasthito 'pi sa dundubhirvākyamuvāca vipra / kumāri dūto 'smi mahāsurasya rambhātmajasyāpratimasya yuddhe

हिन्दी अर्थ

ब्रूहि वामनमाहात्म्यमुत्पत्तिं च विशेषतः। यथा बलिर्नियमितो दत्तं राज्यं शतक्रतोः शृणुध्वं मुनयः प्रीता वामनस्य महात्मनः। उत्पत्तिं च प्रभावं च निवासं कुरुजाङ्गले

English

The goddess in the company of those ghosts made sharp attacks on the demon's army and killed it all as the thunderbolt destroys the entire crop.

अध्याय २०

श्लोक 23

कात्यायानी दुन्दुभिमभ्युवाच एह्येहि दैत्येन्द्र भयं विमुच्य ।वाक्यं च यद्रम्भसुतो बभाषे वदस्व तत्सत्यमपेतमोहः

kātyāyānī dundubhimabhyuvāca ehyehi daityendra bhayaṃ vimucya / vākyaṃ ca yadrambhasuto babhāṣe vadasva tatsatyamapetamohaḥ

हिन्दी अर्थ

तदेव वंशं हैत्यानां शृणुध्वं द्विजसत्तमाः। यस्य वंशे समभवद् बलिर्वैरोचनिः पुरा हैत्यानामादिपुरुषो हिरण्यकशिपुः पुरा। तस्य पुत्रो महातेजाः प्रह्लादो नाम दानवः

English

When the front army and its commander were killed, another commander Ciksura began to fight against gods. The best demon among the warriors rode on chariots, gave tension up to the ear to his bow and threw a volley of arrows the same way as the clouds rain on the earth.

अध्याय २०

श्लोक 24

तथोक्तवाक्ये दितिजः शिवायास्तयज्याम्बरं भूमितले निषण्णः ।सुखोपविष्टः परमासने च रम्भात्मजेनोक्तमुवाच वाक्यम्

tathoktavākye ditijaḥ śivāyāstayajyāmbaraṃ bhūmitale niṣaṇṇaḥ / sukhopaviṣṭaḥ paramāsane ca rambhātmajenoktamuvāca vākyam

हिन्दी अर्थ

हते हिरण्यकशिपौ देवानुत्साद्य सर्वतः राज्यं कृतं च तेनेष्टं त्रैलोक्ये सचराचरे। कृतयल्लेषु देवेषु त्रैलोक्ये हैत्यतां गते

English

The goddess Durga cut-off that volley of arrows so thrown by her arrows with fantastic nodes and put another sixteen arrows having gold wings on her bow.

अध्याय २०

श्लोक 25

दुन्दुभिरुवाच ।एवं समाज्ञापयते सुरारिस्त्वां देवि दैत्यो महिषासुरस्तु ।यथामरा हीनबलाः पृथिव्यां भ्रमान्ति युद्धे विजिता मया ते

dundubhiruvāca / evaṃ samājñāpayate surāristvāṃ devi daityo mahiṣāsurastu / yathāmarā hīnabalāḥ pṛthivyāṃ bhramānti yuddhe vijitā mayā te

हिन्दी अर्थ

शुद्धासु दिक्षु सर्वासु प्रवृत्ते धर्मकर्मणि ७ संप्रवृत्ते हैत्यपथे अयनस्थे दिवाकरे।

English

Goddess Durga killed his four horses by throwing four arrows, his charioteer by an arrow and cut-off the flag by shooting another Ambika then cut-off his bow with arrow through an arrow. The chivalrous Ciksura picked up his sword and shield immediately when the bow and arrow were so cut-off.

अध्याय २०

श्लोक 26

स्वर्गं मही वायुपथाश्च वश्याः पातालमन्ये च महेश्वराद्याः ।इन्द्रो ऽस्मि रुद्रो ऽस्मि दिवाकरो ऽस्मि सर्वेषु लोक्ष्वधिपो ऽस्मि बाले

svargaṃ mahī vāyupathāśca vaśyāḥ pātālamanye ca maheśvarādyāḥ / indro 'smi rudro 'smi divākaro 'smi sarveṣu lokṣvadhipo 'smi bāle

हिन्दी अर्थ

दिक्षु सर्वासु गुप्तासु गगने हैत्यपालिते। 'देवेषु मखशोभां च स्वर्गस्था दर्शयत्सु च प्रकृतिस्थे ततो लोके वर्तमाने च सत्पथे। अभावे सर्वपापानां धर्मभावे सदोत्थिते

English

The goddess threw four arrows and cut-off his sword with shield which he was waving to and fro. He then picked up Sula.

अध्याय २०

श्लोक 27

न सो ऽस्ति नाके न महीतले वा रसातले देवभटो ऽसुरो वा ।यो मां हि संग्राममुपेयिवांस्तु भूतो न यक्षो न जिजीविषुर्यः

na so 'sti nāke na mahītale vā rasātale devabhaṭo 'suro vā / yo māṃ hi saṃgrāmamupeyivāṃstu bhūto na yakṣo na jijīviṣuryaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने कहा- (कृपया आप) वामनके माहात्म्य और विशेषकर उनकी उत्पत्तिका बर्णन (विस्तारसे) करें तथा यह भी बतलायें कि बलिको किस प्रकार बाँधकर इन्द्रको राज्य दिया गया 'लोमहर्षणने कहा-- मुनियो ! आपलोग प्रसन्नता- पूर्वक महात्मा वामनकी उत्पत्ति, उनका प्रभाव और कुरुजाङ्गल स्थानमें उनके निवासका वर्णन सुनें! द्विजश्रेष्ठो! आपलोग हैत्योंके उस वंशके सम्बन्धमें भी

English

He rushed to Ambika by waving his Sula so lifted up. His movement appeared as if the fox runs a race toward the lioness when it feels exaggeratedly happy himself.

अध्याय २०

श्लोक 28

यान्येव रत्नानि महीतले वा स्वर्गे ऽपि पातालतले ऽथ मुग्धे ।स्रावणि मामद्य समागतानि वीर्यार्जितानीह विशालनेत्रे

yānyeva ratnāni mahītale vā svarge 'pi pātālatale 'tha mugdhe / srāvaṇi māmadya samāgatāni vīryārjitānīha viśālanetre

हिन्दी अर्थ

सुनें, जिस वंशमें प्राचीनकालमें विरोचनके पुत्र बलि उत्पन्न हुए थे। पहले समयमे हैत्योंका आदिपुरुष हिरण्यकशिपु था। उसका प्रह्लाद नामक पुत्र अत्यन्त तेजस्वी दानव था। उससे विरोचन उत्पन्न हुआ और विरोचनसे बलि। हिरण्यकशिपुके मारे जानेपर बलिने सभी स्थानोंसे देवताओंको खदेड़ दिया और वह चराचरसहित तीनों लोकोंका राज्य स्वच्छन्दतासे करने लगा। (विरोधमें) देवताओंके (बहुत) प्रयत्न

English

The goddess filled with anger, threw five arrows on that aggressor (demon), cut-off both his arms, feet and head from the body and thus he fell down dead.

अध्याय २०

श्लोक 29

स्त्रीरत्नमग्र्यं भवती च कन्या प्राप्तो ऽस्मि शैलं तव कारणेन ।तस्माद् भजस्वेह जगत्पतिं मां पतिस्तवार्हे ऽस्मि विभुः प्रभुश्च

strīratnamagryaṃ bhavatī ca kanyā prāpto 'smi śailaṃ tava kāraṇena / tasmād bhajasveha jagatpatiṃ māṃ patistavārhe 'smi vibhuḥ prabhuśca

हिन्दी अर्थ

करते रहनेपर भी तीनों लोक हैत्योके अधीन हो ही गये (एवं त्रैलोक्यपर देवताओंका अधिकार नहीं रह गया) बलशाली मय और शम्बरकी विजय-वैजयन्ती 'फहराने लग गयी। धर्मकार्य सर्वत्र होने लग गये। फलतः दिशाएँ शुद्ध हो गयीं। सूर्य हैत्योंके मार्ग (दक्षिण अयन)-में चले गये। (हैत्योके शासनमें)

English

When the commander of the army was so dead, a dreadful monster Ugrasya and a demon Karalasya rushed to attack the

अध्याय २०

श्लोक 30

पुलस्त्य उवाच।।इत्येवमुक्ता दितिजेन दुर्गा कात्यायनी प्राह मयस्य पुत्रम् ।सत्यं प्रभुर्दानवराट् पृथिव्यां सत्यं च युद्धे विजितामराश्च

pulastya uvāca/ / ityevamuktā ditijena durgā kātyāyanī prāha mayasya putram / satyaṃ prabhurdānavarāṭ pṛthivyāṃ satyaṃ ca yuddhe vijitāmarāśca

हिन्दी अर्थ

प्रह्मद, शम्बर, मय तथा अनुहाद-ये सभी हैत्य सभी 'दिशाओंकी रक्षा करने लगे। आकाश भी हैत्यॉंसे रक्षित हो गया। देवगण स्वर्गमें होनेवाले यज्ञोंकी शोभा देखने 'लगे। सारा संसार प्रकृतिमें स्थित और (व्यवस्थित) हो गया तथा सभी सन्मार्गपर चलने लगे। सर्वत्र पापोंका अभाव और धर्मभावका उत्कर्ष हो गया

English

The demons Baskala, Uddhata, Ugrasya, Ugrakarmuka, Durdhara, Durmukha and Vidalanayana and several others then attacked simultaneously the goddess. All of them were well equipped with weapons and had well built bodies.

अध्याय २०

श्लोक 31

किं त्वस्ति दैत्येश कुले ऽस्मदीये धर्मो हि शुल्काख्य इति प्रसिद्धः ।तं चेत् प्रदद्यान्महिषो ममाद्य भजामि सत्येन पतिं हयारिम्

kiṃ tvasti daityeśa kule 'smadīye dharmo hi śulkākhya iti prasiddhaḥ / taṃ cet pradadyānmahiṣo mamādya bhajāmi satyena patiṃ hayārim

हिन्दी अर्थ

चतुष्पादे स्थिते धर्मे ह्यधर्मे पादविग्रहे । स्वधर्मसंप्रयुक्तेषु तथाश्रमनिवासिषु

English

Goddess Durga laughed at them when see saw them advancing took a lyre and <jamaru in her hands and began playing with them.

अध्याय २०

श्लोक 32

श्रुत्वाथ वाक्यं मयजो ऽब्रवीच्च शुल्कं वदस्वाम्बुजपत्रनेत्रे ।दद्यात्स्वमूर्धानमपि त्वदर्थे किं नाम शुल्कं यदिहैव तभ्यम्

śrutvātha vākyaṃ mayajo 'bravīcca śulkaṃ vadasvāmbujapatranetre / dadyātsvamūrdhānamapi tvadarthe kiṃ nāma śulkaṃ yadihaiva tabhyam

हिन्दी अर्थ

पद्योद्यतकरा देवी वरदा सुप्रवेशिनी बले बलवतां श्रेष्ठ हैत्यराज महाद्युते।

English

ttot pur xr ^rf^r ^rii 3*11

अध्याय २०

श्लोक 33

पुलस्त्य उवाच ।इत्येवमुक्ता दनुनायकेन कात्यायनी सस्वनमुन्नदित्वा ।विहस्य चैतद्वचनं बभाषे हिताय सर्वस्य चराचरस्य

pulastya uvāca / ityevamuktā danunāyakena kātyāyanī sasvanamunnaditvā / vihasya caitadvacanaṃ babhāṣe hitāya sarvasya carācarasya

हिन्दी अर्थ

प्रीताऽस्मि तव भद्रं ते देवराजपराजये यत्त्वया युधि विक्रम्य देवराज्यं पराजितम्। दृष्टा ते परमं सत्त्वं ततोऽहं स्वयमागता

English

With the sound of those musical instruments played by goddess the ghosts (Bhutaganas) in her company began dancing and merry-making.

अध्याय २०

श्लोक 34

श्रीदेव्युवाच ।कुले ऽस्मदीये शृणु दैत्य शुल्कं कृतं हि यत्पूर्वतरैः प्रसह्य ।यो जेष्यते ऽस्मत्कुलजां रणाग्रे तस्याः स भर्त्तापि भविष्यतीति

śrīdevyuvāca / kule 'smadīye śṛṇu daitya śulkaṃ kṛtaṃ hi yatpūrvataraiḥ prasahya / yo jeṣyate 'smatkulajāṃ raṇāgre tasyāḥ sa bharttāpi bhaviṣyatīti

हिन्दी अर्थ

प्रसूतस्यासुरेन्द्रस्य तव कर्मेदमीदूशम् विशेषितस्त्वया राजन् हैत्येन्द्रः प्रपितामहः। येन भुक्तं हि निखिलं त्रैलोक्यमिदमव्ययम्

English

a^H'Rfigr w mimrn 3 mi

अध्याय २०

श्लोक 35

पुलस्त्य उवाच।।तच्छ्रुत्वा वचनं देव्या दुन्दुभिर्दानवेश्वरः ।गत्वा निवेदयामास महिषाय यथातथम्

pulastya uvāca/ / tacchrutvā vacanaṃ devyā dundubhirdānaveśvaraḥ / gatvā nivedayāmāsa mahiṣāya yathātatham

हिन्दी अर्थ

एवमुक्त्वा तु सा देवी लक्ष्मीहैत्यनृपं बलिम्। प्रविष्टा वरदा सेव्या सर्वदेवमनोरमा तुष्टाश्च देव्यः प्रवराः ही: कीर्तिद्युतिरिव च।

English

The demons so equipped with weapons then started throwing them on Sarasvatl when they reached nearer to her. The goddess caught them by the hair.

अध्याय २०

श्लोक 36

स चाभ्यगान्महातेजाः सर्वदैत्यपुरः सरः ।आगत्य विन्ध्यशिखरं योद्धधुकामः सरस्वतीम्

sa cābhyagānmahātejāḥ sarvadaityapuraḥ saraḥ / āgatya vindhyaśikharaṃ yoddhadhukāmaḥ sarasvatīm

हिन्दी अर्थ

श्रुतिः स्मृतिरिडा कीर्तिः शान्तिः पुष्टिस्तथा क्रिया । सर्वाश्चाप्सरसो दिव्या नृत्तगीतविशारदाः प्रपद्यन्ते स्म हैत्येन्द्रं त्रैलोक्यं सचराचरम्। प्राप्तमैश्वर्यमतुलं बलिना ब्रह्मवादिना

English

Having caught them by the hair, jumped down from her lion, took them at a

अध्याय २०

श्लोक 37

ततः सेनापतिर्दैत्यो चिक्षुरो नाम नारद ।सेनाग्रगामिनं चक्रे नमरं नाम दानवम्

tataḥ senāpatirdaityo cikṣuro nāma nārada / senāgragāminaṃ cakre namaraṃ nāma dānavam

हिन्दी अर्थ

वामन-चरितका उपक्रम, बलिका हैत्यराज्याधिपति होना फिर तो धर्म चारों चरणोंसे प्रतिष्ठित हो गया और अधर्म एक ही चरणपर स्थित रह गया। सभी राजा (भलीभाँति) प्रजापालन करते हुए सुशोभित होने लगे और सभी आश्रमोंके लोग अपने-

English

ridge of that mountain, piped the lyre and began sucking their blood. xt

अध्याय २०

श्लोक 38

स चापि तेनाधिकृतश्चतुरङ्गं समूर्जितम् ।बलेकदेशमादाय दुर्गा दुद्राव वेगितः

sa cāpi tenādhikṛtaścaturaṅgaṃ samūrjitam / balekadeśamādāya durgā dudrāva vegitaḥ

हिन्दी अर्थ

अपने धर्मका पालन करने लगे। ऐसे समयमें असुरोंने बलिको हैत्यराजके पदपर अभिषिक्त कर दिया। असुरोंका समुदाय हर्षित होकर निनाद (जय-जयकार) करने लगा। इसके बाद कमलके भीतरी गोफाके समान कान्तिवाली वरदायिनी और सुन्दर सुवेशवाली श्रीलक्ष्मीदेवी हाथमें कमल लिये हुए बलिके समीप आयीं

English

The mighty and proud demons thus, lost both their apparels and lives. When Mahijasura saw such a dreadful end of his mighty commanders, he drove all ghosts away by hitting them with legs, horns, tail, chest and dreadful expiration through the nose.

अध्याय २०

श्लोक 39

तमापतन्तं वीक्ष्याथ देवा ब्रह्मपुरोगमाः ।ऊचुर्वाक्यं महादेवीं वर्म ह्याबन्ध चाम्बिके

tamāpatantaṃ vīkṣyātha devā brahmapurogamāḥ / ūcurvākyaṃ mahādevīṃ varma hyābandha cāmbike

हिन्दी अर्थ

लक्ष्मीने कहा --बलवानोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी हैत्यराज बलि! देवराजके पराजय हो जानेपर मैं तुमपर प्रसन्न हूँ। तुम्हारा मङ्गल हो; क्योंकि तुमने संग्राममे पराक्रम दिखाकर देवोंके राज्यको जीत लिया है। इसलिये तुम्हारे श्रेष्ठ बलको देखकर मैं स्वयं आयी हूँ। दानव! असुरोंके स्वामी! हिरण्यकशिपुके कुलमें उत्पन्न हुए तुम्हारा यह कर्म ऐसा है --इसमें कोई आश्चर्यकी बात नहीं है। राजन्! आप हैत्यश्रष्ठ अपने

English

fonnrateur xi minium f%T%cr ^rq- ■gfftcT cftcTOTII 3 9 . II

अध्याय २०

श्लोक 40

अथोवाच सुरान् दुर्गा नाहं बध्नामि देवताः ।कवचं को ऽत्र संतिष्ठेत् ममाग्रे दानवाधमः

athovāca surān durgā nāhaṃ badhnāmi devatāḥ / kavacaṃ ko 'tra saṃtiṣṭhet mamāgre dānavādhamaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रपितामह हिरण्यकशिपुसे भी विशिष्ट (प्रभावशाली) हैं; क्योंकि आप पूरे तीनों लोकोंमें समृद्ध इस राज्यका भोग कर रहे हैं हैत्याज बलिसे ऐसा कहनेके बाद सर्वदेवस्वरूपिणी एवं मनोहर रूपवाली सबकी सेव्य एवं (सबको) वर देनेवाली श्रीलक्ष्मी देवी राजा बलिमें प्रविष्ट हो गयीं। तब सभी श्रेष्ठ देवियाँ -ही,

English

He made a dreadful noise like a thunderbolt, hit hard with his horns the other soldiers (gods) fighting for goddess and rushed fast to kill the lion. This made Ambika more furious.

अध्याय २०

श्लोक 41

यदा न देव्या कवचं कृतं शस्त्रनिबर्हणम् ।तदा रक्षार्थमस्यास्तु विष्णुपञ्जरमुक्तवान्

yadā na devyā kavacaṃ kṛtaṃ śastranibarhaṇam / tadā rakṣārthamasyāstu viṣṇupañjaramuktavān

हिन्दी अर्थ

कीर्ति, द्युति, प्रभा, धृति, क्षमा, भूति, ऋद्धि, दिव्या, 'महामति, श्रुति, स्मृति, इडा, कीर्ति, शान्ति, पुष्टि, क्रिया और नृत्तगीतमें निपुण दिव्य अप्सराएँ भी प्रसन्न होकर हैत्येन्द्र (बलि)-का सेवन करने लगीं। इस प्रकार ब्रह्मवादी बलिने चर-अचरवाले त्रिलोकीका अतुल ऐश्वर्य प्राप्त कर लिया॥ १८--२१॥ ,

English

Mahisa then began destroying the mountain and earth with his sharp horns as he was fiercely in furiated. He polluted even the water of the ocean and covered the clouds with the dust so blown. Thus, he immediately rushed towards goddess Durga. He then fastened that wicked demon with Pasa. The demon by virtue of his supernatural powers then turned into an intoxicated elephant, dreadful in look and attack. The goddess immediately cut-off the fore portion of his trunk. He then turned into a buffalo

अध्याय २०

श्लोक 42

सा तेन रक्षिता ब्रह्मन् दुर्गा दानवसत्तमम् ।अवध्यं दैवतैः सर्वेर्महिषं प्रत्यपीयत्

sā tena rakṣitā brahman durgā dānavasattamam / avadhyaṃ daivataiḥ sarvermahiṣaṃ pratyapīyat

हिन्दी अर्थ

वामन-चरितके उपक्रममें देवताओंका कश्यपजीके साथ ब्रह्मलोकमें जाना देवानां ब्रूहि नः कर्म यदवृत्तास्ते पराजिताः। कथं देवाधिदेवोऽसौ विष्णुर्वामनतां गतः

English

gfcfor gd i y i cithi

अध्याय २०

श्लोक 43

एवं पुरा देववरेण शंभुना तद्वैष्णवं पञ्जरमायताक्ष्याः ।प्रोक्तं तया चापि हि पादघातैर्निषूदितो ऽसौ महिषासुरेन्द्रः

evaṃ purā devavareṇa śaṃbhunā tadvaiṣṇavaṃ pañjaramāyatākṣyāḥ / proktaṃ tayā cāpi hi pādaghātairniṣūdito 'sau mahiṣāsurendraḥ

हिन्दी अर्थ

'बलिसंस्थं च त्रैलोक्यं दृष्टा देवः पुरंदरः। मेरुप्रस्थं ययौ शक्रः स्वमातुर्निलयं शुभम् सहस्रशिरसा शक्यः केवलं हन्तुमाहवे। तेनैकेन सहस्राक्ष न स ह्यान्येन शाक्यते

English

O great hermit! Mrdani then threw Sula on him but it was split in parts and fell down on the ground. She then shot the sakti given by the fire god but that too lost its edge (viz. it could not act on the body of that demon). Then the discus given by Hari was shot but it also proved null and void in spite of its magnificent power to kill all demons as it was seen earlier. The mace given by Kubera too was split and fell down on the ground when thrown at the monster.

अध्याय २०

श्लोक 44

एवंप्रभावो द्विज विष्णुपञ्जरः सर्वासु रक्षास्वधिको हि गीतः ।कस्तस्य कुर्याद् युधि दर्फहानिं यस्य स्थितश्चेतसि चक्रपाणिः

evaṃprabhāvo dvija viṣṇupañjaraḥ sarvāsu rakṣāsvadhiko hi gītaḥ / kastasya kuryād yudhi darphahāniṃ yasya sthitaścetasi cakrapāṇiḥ

हिन्दी अर्थ

तद्वत् पृच्छामि पितरं कश्यपं ब्रह्मवादिनम्। पराजयार्थं हैत्यस्य बलेस्तस्य महात्मनः तत्रापश्यन्त मारीचं मुनिं दीप्ततपोनिधिम्

English

That fierce monster made futile the attack made through Pasa given by Varuna by crushing it under feet, the fore limbs, teeth etc. The danda given by Yama was also split in several parts when it was used for the attack.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/1_sanskr/3_purana/vamp__u.htm | https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_vAmanapurANasaromAhAtmya.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Vamana Purana — Chapter 20

वामनपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.