Skanda Purana· Skanda Purāṇa
6
अध्याय 6 / 116

Adhyaya 6

56 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ56 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ६

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदायाश् चतुर्थावतारे पञ्चमो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय ६ युधिष्ठिर उवाच: मुने मेकलकन्याया अवतारः श्रुतो मया ।इदानीं श्रोतुम् इच्छामि तीर्थानि च यथाक्रमम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāyāś caturthāvatāre pañcamo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 6 yudhiṣṭhira uvāca: mune mekalakanyāyā avatāraḥ śruto mayā / idānīṃ śrotum icchāmi tīrthāni ca yathākramam

हिन्दी अर्थ

जहाँ त्रिशूलधारी देवाधिदेव महादेवने त्रिपुरको मार गिराया था। यहाँ देवदेव महादेवके नाम- कीर्तनसे तथा नर्मदाजीके जलद्वारा उनका स्नान और पूजन करनेसे ब्रह्महत्या नष्ट हो जाती है।

English

Again, O excellent king, when the end of the third Yuga approached, Lord Nilalohita assumed the forms of the twelve Suns and burnt the entire ocean-girt earth along with the mountains and forests. Mahesvara then was in the form of Kala, the destroyer. Thereafter he became an enormously big. cloud and flooded the entire earth with water. His body as- sumed a dark physical form and the earth was marked with lightning and Moon as though hit with a weapon and flooded with water. The entire universe was turned into a vast expanse of water. By means of his Maya, he withdrew the universe into himself and slept in the translucent water. In the ocean envel- oped in darkness, when the element of Vayu (Wind) assumed the activity of Mahesvara, I wandered about for a period of a thousand divine years. O great king, I meditated upon the Lord in the form of Oiiikara, the Lord by whom everything was rendered impenetrable. I was meditating in the pure water when the mobile and immobile beings got merged in that ter- rible ocean. I suddenly espied a Mayura (peacock) embellished with golden feathers with wonderful eyelike marks of various colours. The peacock was blue-throated and had excellent eyes.

अध्याय ६

श्लोक 2

मार्कण्डेय उवाच: शृणु राजन् महाभाग कथ्यमानं निबोध मे ।वत्सगुल्मात् समारभ्य यावद् वै भृगुकच्छकः

mārkaṇḍeya uvāca: śṛṇu rājan mahābhāga kathyamānaṃ nibodha me / vatsagulmāt samārabhya yāvad vai bhṛgukacchakaḥ

हिन्दी अर्थ

गन्ध, पुष्प, धूप, दीप तथा वैभव-विस्तारसे पूजन करनेपर जो पुण्य होता है, उसकी गणना सहस्रो वर्षोमें भी नहीं की जा सकती। भगवान्

English

The following are Che epithets of Narmadi:

अध्याय ६

श्लोक 3

अत्रान्तरे ऽपि तीर्थानां संख्या केन तु शक्यते ।तथापि ते प्रवक्ष्यामि यथा वृष्टं विशाम्पते

atrāntare 'pi tīrthānāṃ saṃkhyā kena tu śakyate / tathāpi te pravakṣyāmi yathā vṛṣṭaṃ viśāmpate

हिन्दी अर्थ

शिवके stead जब दान किया जाता है, तब काननॉसहित

English

Then the Mayura (peacock) of great prowess moved about within the ocean-like expanse of water which it agitated much through its great shrill cry. Tlje three-crowned peacock was Siva, the protector of the three worlds. He agitated the waters in the form of a peacock. He saw the river of great flow of current, whirling within the great ocean. On seeing her whirling rapidly with waves after waves, Mahadeva in the form of Mayura asked her: "Who are you, O splendid lady with a permanent physical form? In the course of the great annihi- lation you have not become destroyed, even when the multi- tudes of Devas and Asuras have perished in the great ocean- like expanse of rivers and lakes. Who are you, O lotus-eyed one, who continue to move about? How is it that you did not get destroyed?"

अध्याय ६

श्लोक 4

नर्मदा सौम्यभागे तु अनन्तपुरमव्ययम् ।अनन्तसिद्धिलिङ्गं च सर्वपापहरं परम्

narmadā saumyabhāge tu anantapuramavyayam / anantasiddhiliṅgaṃ ca sarvapāpaharaṃ param

हिन्दी अर्थ

उंस दानका' पुण्य असंख्य हो जाता है। राजन्! वे मनुष्य धन्य हैं जो त्रिपुरीमें स्वान करके

English

Then the Lord of Devas separated the rivers and oceans and said to Narmada: M You go to the southern quarter. Just as in the northern country Jahnavl is the meritorious sacred river, destroyer of great sins, you shall be the splendid river in the South. Just as Ganga originating from my head is highly meritorious, so also indeed better than Ganga, you shall be meritorious undoubtedly. With a part of mine I shall be by your side. You shall be a panacea for those who are defiled by great sins.'*

अध्याय ६

श्लोक 5

तीर्थं वैश्रवणं नाम कौबेरं धनदं तथा ।मणिभद्रं तथा यज्ञं तत् तीर्थस्य प्रभावतः

tīrthaṃ vaiśravaṇaṃ nāma kauberaṃ dhanadaṃ tathā / maṇibhadraṃ tathā yajñaṃ tat tīrthasya prabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

निवास करता है, वह साक्षात् कैलाशमें निवास पाता है। जो इच्छा या अनिच्छासे भी त्रिपुरीमें प्राण-त्याग करता है, वह विमानद्वारा महादेवजीके परम धाममें जाकर वहाँके दिव्य विभवका

English

While the Lord was performing the penance, drops fell down from the tip of the trident. Hence she became known by the name Sona.

अध्याय ६

श्लोक 6

मोक्षदं कामदं पुण्यं सर्वलोकव्यवस्थितम् ।ऋषीणामाश्रमं पुण्यं सर्वदेवम् अयं शुभम्

mokṣadaṃ kāmadaṃ puṇyaṃ sarvalokavyavasthitam / ṛṣīṇāmāśramaṃ puṇyaṃ sarvadevam ayaṃ śubham

हिन्दी अर्थ

उपभोग करता है। वहाँ देवेश्वर त्रिपुरारि शिव तैंतीस कोटि प्रसिद्ध देवताओंके साथ निवास करते है । इसलिये त्रिपुरी क्षेत्रको शिवक्षेत्र कहा गया है। उसकी लम्बाई-चौड़ाई दो कोसकी है।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 7

सावर्णिः कौशिकश् चैव मुनिश् चैवाघमर्षणः ।शाकल्यश्च कुशाकर्णिः शरभङ्गो ऽग्निर्भगः

sāvarṇiḥ kauśikaś caiva muniś caivāghamarṣaṇaḥ / śākalyaśca kuśākarṇiḥ śarabhaṅgo 'gnirbhagaḥ

हिन्दी अर्थ

इस बीचमें जिनकी मृत्यु होती है, वे शुभ गतिको प्राप्त होते हैं।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 8

एते चान्ये च बहवो मुनयः शंसितव्रताः ।अस्य तीर्थस्य माहात्म्यात् तपस् तप्त्वा दिवङ्गताः

ete cānye ca bahavo munayaḥ śaṃsitavratāḥ / asya tīrthasya māhātmyāt tapas taptvā divaṅgatāḥ

हिन्दी अर्थ

यहीं सब सिद्धियोंको देनेवाले गोकर्ण, महादेव, वटेश्वर, सिद्धलिंग, सुरेश्वर, ईश्वर, कामेश्वर, अश्विनीकुमारेश्वर, अनंगेश्वर, वामदेव, कपोतेश्वर,

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 9

वाल्मीकिर् ऋषिवर्यो वै नैषादीं योनिमाश्रितः ।प्रभावात् तस्य तीर्थस्य ब्रह्मतेजो वपुर्धरः

vālmīkir ṛṣivaryo vai naiṣādīṃ yonimāśritaḥ / prabhāvāt tasya tīrthasya brahmatejo vapurdharaḥ

हिन्दी अर्थ

'पापनाशन, इन्द्रेश्वर, ब्रह्येश्वर, शिव, नारायण, भव, विश्वेदेव, सिद्धनाथ, अमरेश्वर, चान्द्रलिंग, सिद्धेश्वर, विद्याधरेश्वर, यज्ञेश्वर, तुलनारहित

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 10

इक्ष्वाकुः कुवलयाश्वो दिलीपो नहुषस् तथा ।वेणुर् ययाती राजा च अजपालस्म हैहयः

ikṣvākuḥ kuvalayāśvo dilīpo nahuṣas tathā / veṇur yayātī rājā ca ajapālasma haihayaḥ

हिन्दी अर्थ

सावित्रलिंग तथा रोहिणीतीर्थ हैं। विष्णु, मरीचि,

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 11

एते चान्ये च राजानो ह्य् अनन्तपुरवासिनः ।अत्रान्तरे महेशानं मेकलातीरमाश्रितम्

ete cānye ca rājāno hy anantapuravāsinaḥ / atrāntare maheśānaṃ mekalātīramāśritam

हिन्दी अर्थ

सिद्ध त्रिपुरीमें निवास करते हैं। इस पुरीकी स्तुति सहस्रो वर्षोमें भी नहीं की जा सकती।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 12

तम् अभ्यर्च्य विधानेन सर्वे ते त्रिदिवङ्गताः ।अखिलैर् अन्यतीर्थैश् च चिरकालफलप्रदैः

tam abhyarcya vidhānena sarve te tridivaṅgatāḥ / akhilair anyatīrthaiś ca cirakālaphalapradaiḥ

हिन्दी अर्थ

जिसमें कपिल मुनिका अवतार हुआ था, वह कालसंज्ञक स्वयंभू मन्वन्तर प्राप्त होनेपर अयोध्यापुरीमें महायशस्वी मनु नामक एक चक्रवर्ती राजा हुए थे। उनका जन्म सूर्यवंशमें हुआ था।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 13

अत्रास्ते स्वर्गदः श्रीमान् स्वयं देवो महेश्वरः ।तीर्थं सप्तऋषिर् नाम सप्तसारस्वतं नृप

atrāste svargadaḥ śrīmān svayaṃ devo maheśvaraḥ / tīrthaṃ saptaṛṣir nāma saptasārasvataṃ nṛpa

हिन्दी अर्थ

उन्होंने भगवान् शंकर और विष्णुकी आराधना करके अयोध्यापुरी प्राप्त की थी। जैसे कुबेरकी अलकापुरी विख्यात है तथा जिस प्रकार इन्द्रकी अमरावतीपुरी बड़ी मनोहर है, अयोध्या भी

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 14

अमर्त्यसम्भवं लिङ्गं तथैवारण्यकेश्वरम् ।अघौघनाशनं तीर्थं तथान्यत् कल्मषापहम्

amartyasambhavaṃ liṅgaṃ tathaivāraṇyakeśvaram / aghaughanāśanaṃ tīrthaṃ tathānyat kalmaṣāpaham

हिन्दी अर्थ

वैसी ही शोभासम्पन्न थी। वहाँ रहकर महाराज

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 15

पञ्चब्रह्मम् अयं तीर्थं सहस्रशिरसं हरम् ।वाराहं वामनं तीर्थं यमतीर्थं महोत्कटम्

pañcabrahmam ayaṃ tīrthaṃ sahasraśirasaṃ haram / vārāhaṃ vāmanaṃ tīrthaṃ yamatīrthaṃ mahotkaṭam

हिन्दी अर्थ

महादेवजीका दर्शन करते हैं। जो मानव त्रिपुरीमें विमानोंकी

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 16

सौरभङ्गं सहस्रं तु अश्वमेधं महामखम् ।हिरण्यगर्भं सावित्र्यां चातुर्वेदं च पावनम्

saurabhaṅgaṃ sahasraṃ tu aśvamedhaṃ mahāmakham / hiraṇyagarbhaṃ sāvitryāṃ cāturvedaṃ ca pāvanam

हिन्दी अर्थ

उनमें संगीत और वाद्यकी भी ध्वनि हो रही थी। वह सब देख-सुनकर राजाको बड़ा विस्मय हुआ। चे सोचने लगे “ये विमान किसके हैं, जो मेरे ही भवनके ऊपर खड़े हैं। यह कितना साहसपूर्ण

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 17

एतत् सर्व विजानीहि लोकानां पावनं परम् ।तथा ऽनन्तपुरं यावत् पर्यङ्कात् पश्चिमे शुभम्

etat sarva vijānīhi lokānāṃ pāvanaṃ param / tathā 'nantapuraṃ yāvat paryaṅkāt paścime śubham

हिन्दी अर्थ

कार्य है?” इस प्रकार सोच-विचारमें पड़े हुए राजाकी वह रात्रि व्यतीत हो गयी। सूर्योदय होनेपर नैत्यिक धर्म-कर्मका अनुष्ठान पूरा करके राजर्षि मनुने वसिष्ठ मुनिसे कहा--' महामुने !

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 18

अत्रान्तरे मृता ये च दानधर्मविवर्जिताः ।ते ऽपि स्वर्गे महीयन्ते यावद् इन्द्राश् चतुर्दश

atrāntare mṛtā ye ca dānadharmavivarjitāḥ / te 'pi svarge mahīyante yāvad indrāś caturdaśa

हिन्दी अर्थ

यह मेरे महलके ऊपर किसके विमान हैं तथा ये किस कर्मके फलसे या किस-किस दान और नियमके पालनसे प्राप्त होते हैं? क्षत्रियवंशमें उत्पन्न होकर जो पृथ्वीका शासन करता है, वह

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 19

ततो द्वीपेश्वरं नाम व्यासतीर्थमनुत्तमम् ।तत्र स्नात्वा तु लभते हयमेधफलं नरः

tato dvīpeśvaraṃ nāma vyāsatīrthamanuttamam / tatra snātvā tu labhate hayamedhaphalaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

यज्ञोंका अनुष्ठान करके माता और पिताके कुलको स्वर्गलोकमें पहुँचाता है। वास्तवमें उसी राजाका जन्म लेना सार्थक है, जिसके शासनमें इस भूमण्डलपर किसी प्रकारका पापकर्म नहीं हो पाता। दूसरे

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 20

कामिकं तत्परं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।प्रदक्षिणां च यः कुर्याद् व्यासतीर्थस्य भारत

kāmikaṃ tatparaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati / pradakṣiṇāṃ ca yaḥ kuryād vyāsatīrthasya bhārata

हिन्दी अर्थ

लोग तो केवल माता-पिताको क्लेश देनेके लिये ही उनके पुत्ररूपसे जन्मग्रहण करते हैं।' राजा मनुके ऐसा कहनेपर वसिष्ठजी बोले महाभाग! पुराण और वेदोंसे बाहर जो कर्म किया

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 21

प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।नरो वा यदि वा नारी शिवलोके महीयते

pradakṣiṇīkṛtā tena saptadvīpā vasundharā / naro vā yadi vā nārī śivaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

जाता है, उसकी साधुपुरुष प्रशंसा नहीं करते; क्योंकि उसके द्वारा धर्मकी हानि होती है। नर्मदाके तटपर त्रिपुरी नामसे विख्यात एक तीर्थ है। वहाँ जिन लोगोंने यज्ञ, दान और होम आदि सत्कर्म

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 22

द्वीपेश्वरे ततस् स्नात्वा वृषभं यः प्रयच्छति ।काञ्चनेन विमानेन रुद्रलोके महीयते

dvīpeśvare tatas snātvā vṛṣabhaṃ yaḥ prayacchati / kāñcanena vimānena rudraloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

किये हैं, उन्हींके विमान महलोंके ऊपर खड़े थे। महाराज! एकमात्र नर्मदादेवी ही ऐसी हैं, जिन्होंने समस्त पापियों और दुराचारियोंको स्वर्गलोकमें पहुँचाया है। संसार-समुद्रमें डूबे हुए पापसे दूषित

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 23

कार्तिकस्य चतुर्दश्यां कृष्णपक्षे जितेन्द्रियः ।स्नापयेद् यः शिवं तत्र ह्य् उपवासपरायणः

kārtikasya caturdaśyāṃ kṛṣṇapakṣe jitendriyaḥ / snāpayed yaḥ śivaṃ tatra hy upavāsaparāyaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

'चित्तवाले जीवोंको भी स्वर्गलोकमें पहुँचानेके लिये 'यह नर्मदा नदी दिव्य विमानस्वरूप है। महाभाग! ब्रह्मा, विष्णु और महादेवजीको छोड़कर दूसरा कोई एक मुखवाला पुरुष नर्मदा नदीके पुण्योंका

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 24

सर्वपापविनिर्मुक्तो रुद्रलोके महीयते ।व्यासतीर्थं तु वै गत्वा सर्वे ब्रह्मादयः सुराः

sarvapāpavinirmukto rudraloke mahīyate / vyāsatīrthaṃ tu vai gatvā sarve brahmādayaḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

वर्णन नहीं कर सकता। नर्मदातटपर किये हुए तप, दान और सत्कर्मोके पुण्यकी कोई भी गणना “सकता जम्बूद्वीपमें जो-जो तीर्थ और 4 "कोई भी नर्मदा नदीकी समता

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 25

स्तुवन्ति भावितात्मानं ऋषयश् च तपोधनाः ।ये चान्ये सिद्धगन्धर्वकिन्नरोरगराक्षसाः

stuvanti bhāvitātmānaṃ ṛṣayaś ca tapodhanāḥ / ye cānye siddhagandharvakinnaroragarākṣasāḥ

हिन्दी अर्थ

पुण्यक्षेत्रमें किया हुआ पाप

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 26

नर्मदातटमाश्रित्य मोदन्ते गतकल्मषाः ।स्तुवन्ति विविधैः स्तोत्रैर् माङ्गल्यस्तुति संस्कृतैः

narmadātaṭamāśritya modante gatakalmaṣāḥ / stuvanti vividhaiḥ stotrair māṅgalyastuti saṃskṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

वज्रलेप हो जाता है। यही बात धर्मके लिये भी है। वहाँ किया हुआ धर्म भी अक्षय होता है। यह जीवन चंचल है-- क्षणभंगुर है । इसलिये मनुष्य कभी पाप न करे।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 27

यस्यास्ति शक्तिरसशक्तिर् इह प्रवीरः प्रोर्ध्वी करोतु यदि वा ऽवनतिं करोतु ।यः पूजितः सुरवरः शशिशेखरेण ना ऽराधितः सपदि भूतपति सुरैर् वा

yasyāsti śaktirasaśaktir iha pravīraḥ prordhvī karotu yadi vā 'vanatiṃ karotu / yaḥ pūjitaḥ suravaraḥ śaśiśekhareṇa nā 'rādhitaḥ sapadi bhūtapati surair vā

हिन्दी अर्थ

राजा मनुने नर्मदाके सुयशका वर्णन सुनकर अपने मन्त्रियों, सदस्यों तथा सेवकोंको आज्ञा दी--तुम सब लोग राजकीय सामग्री लेकर शीघ्र ही नर्मदाकी यात्रा करो, विलम्ब

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 28

किं वा न वृष्टं हि पितामहेन न वा सुरैर् वा मधुसूदनेन ।क्षीरोदमन्थोद्भवकालकूटं कण्ठे वृतं केन हरं विहाय

kiṃ vā na vṛṣṭaṃ hi pitāmahena na vā surair vā madhusūdanena / kṣīrodamanthodbhavakālakūṭaṃ kaṇṭhe vṛtaṃ kena haraṃ vihāya

हिन्दी अर्थ

नहीं होना चाहिए।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 29

एकेन दग्धं त्रिपुरं शरेण कामो ललाटाक्षिनिरीक्षणेन ।भिन्नो ऽन्धकः शूलवरेण येन कस् तेन सार्द्धं कुरुते विरोधम्

ekena dagdhaṃ tripuraṃ śareṇa kāmo lalāṭākṣinirīkṣaṇena / bhinno 'ndhakaḥ śūlavareṇa yena kas tena sārddhaṃ kurute virodham

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर राजा वेदवेत्ता ब्राह्मणोंके साथ देव दानववन्दित त्रिपुरी पुरीको गये। वहाँ रानियों तथा समस्त परिवारके साथ नर्मदाजीके जलका दर्शन करके वे जन्मभरके पापोंसे मुक्त हो गये।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 30

जलौघकल्लोलतरङ्गभङ्गा गङ्गा धृता येन जटाग्रभागे पादाम्बुजाङ्गुष्ठनिपीडनेन पपात लङ्काधिपतिर् विसंज्ञः

jalaughakallolataraṅgabhaṅgā gaṅgā dhṛtā yena jaṭāgrabhāge pādāmbujāṅguṣṭhanipīḍanena papāta laṅkādhipatir visaṃjñaḥ

हिन्दी अर्थ

उस तीर्थमें विधिपूर्वक स्नान करके देवताओं और पितरोंका तर्पण करनेके पश्चात् राजाने चन्दन और पुष्प आदिसे महादेवजीकी पूजा की और नर्मदाके तटपर दस योजनका विशाल यज्ञमण्डप

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 31

सुरासुराणामिह यत् समक्षं विध्वंसितो दक्षमखः क्षणेन प्रणम्य दक्षः क्षयकारकस्य लेभे वरं तारकमारकस्य

surāsurāṇāmiha yat samakṣaṃ vidhvaṃsito dakṣamakhaḥ kṣaṇena praṇamya dakṣaḥ kṣayakārakasya lebhe varaṃ tārakamārakasya

हिन्दी अर्थ

निर्माण कराया। उत्तम ब्रतका पालन करनेवाले, यज्ञकर्ममें कुशल, चारों विद्याओंके ज्ञाता तथा वेदज्ञ महर्षि एवं ब्राह्मण उस यज्ञके लिये निमन्त्रित किये गये। जैसे पुष्करतीर्थ ब्रह्मा, विष्णु और

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 32

सर्वस्य पूज्यं हि वरोत्तमाङ्गं सम्पूज्यते लिङ्गवरं हरस्य अनेन पर्याप्तम् अतीव मूढः प्राप्तुं पदं यच्छति यत् करोति

sarvasya pūjyaṃ hi varottamāṅgaṃ sampūjyate liṅgavaraṃ harasya anena paryāptam atīva mūḍhaḥ prāptuṃ padaṃ yacchati yat karoti

हिन्दी अर्थ

शिव--तीनों देवताओंका स्वरूप है, उसी प्रकार यह त्रिपुरीतीर्थ भी है। वहाँ राजाने परमोत्तम अश्वमेध यज्ञ प्रारम्भ किया। उस यज्ञमें सम्पूर्ण

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 33

ब्रह्मात्र वृद्धो हरिर् अत्र लिङ्गं सुरा ऽसुराश् चैव समर्चयन्ति तथापि नूनं सुविचारयान्ति को वा ऽधिको वा ऽस्ति समो हरेण

brahmātra vṛddho harir atra liṅgaṃ surā 'surāś caiva samarcayanti tathāpi nūnaṃ suvicārayānti ko vā 'dhiko vā 'sti samo hareṇa

हिन्दी अर्थ

विष्टर आदि देकर सबको सन्तुष्ट किया । वेदोक्त विधिके अनुसार यज्ञका कार्य पूर्ण हुआ । ब्राह्मणोंको वैभवके अनुसार दक्षिणा देकर प्रसन्न किया गया । देवता, पितर और मनुष्य सभी तृप्त होकर :

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 34

तेनैव चक्राङ्कसरोरुहाङ्कौ लिङ्गाङ्कितं यस्य जगद् भगाङ्कम् हस्ते प्रबद्धे नवकङ्कणे वै पश्यन्ति मूढाः खलु दर्पणेन

tenaiva cakrāṅkasaroruhāṅkau liṅgāṅkitaṃ yasya jagad bhagāṅkam haste prabaddhe navakaṅkaṇe vai paśyanti mūḍhāḥ khalu darpaṇena

हिन्दी अर्थ

परम गतिको प्राप्त हो गये। ब्रह्मा, विष्णु और ' शिव राजाको वरदान देकर अपने-अपने लोकमें गये। इस तीर्थमें किया हुआ तप और दान सब कुछ अक्षय होता है। i

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 35

पुण्यं पवित्रं स्तवनं व्यासेनोक्तं महात्मना ।कृतं देवाधिनाथस्य सर्वकल्मषनाशनम्

puṇyaṃ pavitraṃ stavanaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā / kṛtaṃ devādhināthasya sarvakalmaṣanāśanam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार महातेजस्वी महाराज मनुका यड ' जब पूरा हो गया तब उन्होंने हाथ जोड़कर नर्मदासे 'कहा- देवि! केवल सहस्रं चान्द्रायण और सैकडौं

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 36

प्रतिपूज्य यथा न्यायम् अर्घपाद्यैर् अनुक्रमात् ।उवाच मधुरं वाक्यं प्रसादः क्रियतां मयि

pratipūjya yathā nyāyam arghapādyair anukramāt / uvāca madhuraṃ vākyaṃ prasādaḥ kriyatāṃ mayi

हिन्दी अर्थ

सोमयागका जो फल है, वह तुम्हारे जलका पान करनेमात्रसे होनेवाले पुण्यकी समता नहीं कर सकता । तुमने सम्पूर्ण जगतूको तथा समस्त चराचर जीवोंको व्याप्त कर रखा है। जैसे आग रूईके

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 37

देयं तस्य फलं देव यः पुमान् छ्रद्धया ऽर्चति ।इति स्तुत्वा महेशानं ऋषयः शंसितव्रताः

deyaṃ tasya phalaṃ deva yaḥ pumān chraddhayā 'rcati / iti stutvā maheśānaṃ ṛṣayaḥ śaṃsitavratāḥ

हिन्दी अर्थ

ढेरको जला देती है, उसी प्रकार तुम्हारा जल स्नान, अवगाहन, पान, स्मरण और कीर्तन करनेसे मनुष्यके अनेक जन्मोंकी पापराशिको भस्म कर देता है। देवि! तुम पितरोंके हितकी कामनासे

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 38

नर्मदादक्षिणे कूले प्रयातास् ते यथातथम् ।अन्ये च ऋषयो देवा द्वैपायनम् अथाब्रुवन्

narmadādakṣiṇe kūle prayātās te yathātatham / anye ca ṛṣayo devā dvaipāyanam athābruvan

हिन्दी अर्थ

स्वर्गकी सीढ़ी बनकर आयी हो। चारों प्रकारके जीवोंको स्वर्गलोकमें पहुँचाओ। नर्मदे! लोकमें जो कोई भी नदियाँ और नाना प्रकारके तीर्थ हैं, उन सबकी जननी तुम्हीं हो । तुम पितरोंका उद्धार

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 39

आश्रमस् ते महाभाग वायसैर् आकुलीकृतः ।यथा न वायसाः के ऽपि प्रविशन्ति तपोवनम्

āśramas te mahābhāga vāyasair ākulīkṛtaḥ / yathā na vāyasāḥ ke 'pi praviśanti tapovanam

हिन्दी अर्थ

करनेवाली पराशक्ति हो । जैसे सूर्य और चन्द्रमाका प्रभाव सब जीवोंपर समानरूपसे पड्ता है, जैसे बादल अन्नके पौथों और घासोंपर समानरूपसे जलकी वर्षा करते हैं, उसी प्रकार तुम सम्पूर्ण

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 40

म्रियन्ते ते सदा सर्वे मूर्धा तेषां विशीर्यते ।व्यासेन शप्तास् ते सर्वे वायसा महतो भयात्

mriyante te sadā sarve mūrdhā teṣāṃ viśīryate / vyāsena śaptās te sarve vāyasā mahato bhayāt

हिन्दी अर्थ

विश्वपर समानरूपसे स्नेह रखनेवाली गौरवमयी माता हो। शुभे! ब्रह्मा और बृहस्पतिजी weet वर्षोतक लगे रहनेपर भी तुम्हारे गुणोंका पूर्णतया वर्णन करनेमें समर्थ नहीं हैं।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 41

तस्मिंस् तीर्थे महाराज प्रविशन्ति न कर्हिचित् ।ऋषयो वचनं श्रुत्वा व्यासस्य तु महात्मनः

tasmiṃs tīrthe mahārāja praviśanti na karhicit / ṛṣayo vacanaṃ śrutvā vyāsasya tu mahātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अमिततेजस्वी मनुके द्वारा किये हुए इस स्तवनको सुनकर परम सौभाग्यशालिनी नर्मदादेवी

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 42

नर्मदा दक्षिणे कूले सर्वमेव कृतं क्षणात् ।तिष्ठन्ति मुनयः सर्वे देवस्याराधने रताः

narmadā dakṣiṇe kūle sarvameva kṛtaṃ kṣaṇāt / tiṣṭhanti munayaḥ sarve devasyārādhane ratāḥ

हिन्दी अर्थ

तुम कोई मनोवांछित वर माँगो। तब महादेवी नर्मदाको नमस्कार करके राजाने कहा--'देवि! तुम सम्पूर्ण जगतूको पवित्र करो और अयोध्या प्रदेशमें अनेक नदियाँ प्रकट हो जायँ। देवलोकमें

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 43

आराध्य विधिना देवम् अस्तुवन् परमेश्वरम् ।यस्यास्ति शक्तिर् इत्यादि व्यासस्तुतिपरायणाः

ārādhya vidhinā devam astuvan parameśvaram / yasyāsti śaktir ityādi vyāsastutiparāyaṇāḥ

हिन्दी अर्थ

गंगा आदि अनेकों सरिताएँ बहती हैं, ऐसा सुना जाता है। वे सब इस भूलोकमें भी जिस प्रकार उतर आवें, वैसा उपाय करो।'

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 44

स्तोत्रं तद् एतत् त्रिदशेश्वरस्य व्यासेन भक्त्या कृतमीश्वरस्य ।प्रातः पठेद् यः स्मरति प्रयत्नात् काले स जातो ऽनुचरो हरस्य

stotraṃ tad etat tridaśeśvarasya vyāsena bhaktyā kṛtamīśvarasya / prātaḥ paṭhed yaḥ smarati prayatnāt kāle sa jāto 'nucaro harasya

हिन्दी अर्थ

नर्मदा बोलीं--नृपश्रेष्ठ ! त्रेताके प्रथम भागमें तुम्हारे कुलमें भगीरथ नामसे विख्यात एक राजा होंगे। वे इस लोकमें गंगाजीको लावेंगे। त्रेताके द्वितीय भागमें इस भारतवर्षके भीतर कालिन्दी,

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 45

व्यासाष्टकम् इदं पुण्यं यः पठेच्छिवसन्निधौ ।व्यासस् तस्य भवेत् प्रीतो नर्मदा च प्रसीदति

vyāsāṣṭakam idaṃ puṇyaṃ yaḥ paṭhecchivasannidhau / vyāsas tasya bhavet prīto narmadā ca prasīdati

हिन्दी अर्थ

सरस्वती, सरयू तथा महाभागा गण्डकी आदि नदियाँ भी प्रकट हो जायँगी। तुम्हारे वंशमें उत्पन्न भगीरथके ही नामपर सरिताओंमें श्रेष्ठ गंगाजी भागीरथी' कहलायेंगी। भागीरथीके ही समान

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 46

एवं स्तुतो महादेवो व्यासेन तु महात्मना ।शिवो व्यासस्य सन्तुष्ट इदं वचनमब्रवीत्

evaṃ stuto mahādevo vyāsena tu mahātmanā / śivo vyāsasya santuṣṭa idaṃ vacanamabravīt

हिन्दी अर्थ

उनका दूसरा नाम “जाह्नवी' भी होगा। उक्त सभी नदियाँ कन्या-द्वीपमें प्रसिद्धिको प्राप्त होंगी।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 47

किं करोमि स्थितो विप्र वरं ब्रूहि यथेप्सितम् ।वरं ददामि ते प्रीतो येन त्वं सुखमेधसे

kiṃ karomi sthito vipra varaṃ brūhi yathepsitam / varaṃ dadāmi te prīto yena tvaṃ sukhamedhase

हिन्दी अर्थ

भृगुतीर्थं और भास्करतीर्थको माहात्म्य

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 48

व्यास उवाच: नर्मदादक्षिणे कूले तिष्ठ त्वं चोत्तरे शिव ।आश्रमास् ते भविष्यन्ति सर्वे पुण्यतमाः स्मृताः

vyāsa uvāca: narmadādakṣiṇe kūle tiṣṭha tvaṃ cottare śiva / āśramās te bhaviṣyanti sarve puṇyatamāḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं-राजन्। त्रिपुरी क्षेत्रमें

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 49

एवम् उक्त्वा ततो व्यासं तत्रैवान्तर धीयत ।व्यासो ऽपि चात्र वत्स्यामि दक्षिणं नर्मदे व्रज

evam uktvā tato vyāsaṃ tatraivāntara dhīyata / vyāso 'pi cātra vatsyāmi dakṣiṇaṃ narmade vraja

हिन्दी अर्थ

ही मर्कटीतीर्थ है और मर्कटीतीर्थके पूर्वभागमें परम उत्तम भूगुतीर्थ स्थित है। कार्तिकी पूर्णिमाको इस तीर्थमें स्नान करके मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है। वहीं नरकेश्वर नामसे प्रसिद्ध भगवान्

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 50

ततश् च दण्डकाष्ठेन चालयामास नर्मदाम् ।नर्मदा चाब्रवीद् वाक्यं पूर्वमार्गेण सा गता

tataś ca daṇḍakāṣṭhena cālayāmāsa narmadām / narmadā cābravīd vākyaṃ pūrvamārgeṇa sā gatā

हिन्दी अर्थ

शिव हैं, जो स्वर्ग और मोक्ष देनेवाले हैं। उनके आगे बाँसका वृक्ष दिखायी देता है। उसके पूर्वभागमें त्रिलोचन नामक महादेवजी विराजमान हैं। उनके ललारमें स्थित तृतीय नेत्रका दर्शन करके मुनिश्रेष्ठ

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 51

ततो व्यासस् तु संक्रुद्धो युगान्ताग्निर् इवाभवत् ।व्यासस् तु कुपितो राजन् सन्तीर्णो द्विजसत्तमः

tato vyāsas tu saṃkruddho yugāntāgnir ivābhavat / vyāsas tu kupito rājan santīrṇo dvijasattamaḥ

हिन्दी अर्थ

भूगुने पृथ्वीपर दण्डवत् प्रणाम किया और इस प्रकार उनकी स्तुति की।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 52

हुंकारिता च सा देवी नागता तत्र नर्मदा ।नाहं कोपवत विप्र प्रलयं यामि कर्हिचित्

huṃkāritā ca sā devī nāgatā tatra narmadā / nāhaṃ kopavata vipra pralayaṃ yāmi karhicit

हिन्दी अर्थ

हैं, कल्याण एवं ऐश्वर्य प्रदान करनेवाले हैं, सबका पाप हर लेनेके कारण जिन्हें हर कहते हैं,

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 53

सप्तकल्पक्षये वृत्ते न मृता ऽस्मीति नर्मदा ।ततो द्विजस् तु संजातो दक्षिणेन ततो गता

saptakalpakṣaye vṛtte na mṛtā 'smīti narmadā / tato dvijas tu saṃjāto dakṣiṇena tato gatā

हिन्दी अर्थ

विश्वके स्वामी हैं, जिनमें दोषमात्रका सर्वथा अभाव है तथा जो नित्य विज्ञानानन्दस्वरूप हैं, उन भगवान् शिवको मैं प्रणाम करता हूँ) प्रभो! मैं दूसरोंका तिरस्कार करनेके पापसे पराजित हा

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 54

न वारिता च सा ऽनेन व्यासभीता महानदी ।उत्तरे मुनयः सर्वे कूले तिष्ठन्त्य् अनेकशः

na vāritā ca sā 'nena vyāsabhītā mahānadī / uttare munayaḥ sarve kūle tiṣṭhanty anekaśaḥ

हिन्दी अर्थ

मेरी उस पापसे रक्षा कीजिये। परमेश्वर क्षणभंगुर शरीरके प्रति मेरै मनमें

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 55

ततस्ते हृष्टमनसो मुनयः शंसितव्रताः ।व्यासेन चार्जितं श्राद्धं तथा ऽन्यैर् मुनिपुङ्गवैः

tataste hṛṣṭamanaso munayaḥ śaṃsitavratāḥ / vyāsena cārjitaṃ śrāddhaṃ tathā 'nyair munipuṅgavaiḥ

हिन्दी अर्थ

सदा सबका कल्याण करनेवाले हैं, फिर मुझे मूढ़ देखकर भी (ज्ञानदानमें) विलम्ब क्यों करते हैं? हर! आप मेरी बढ़ी हुई तृष्णाको हर लें और मुझे स्थिर रहनेवाली लक्ष्मी प्रदान करें। महेश्वर !

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

अध्याय ६

श्लोक 56

पितरो द्वादशाब्दानि तार्पितास् ते नराधिप

pitaro dvādaśābdāni tārpitās te narādhipa

हिन्दी अर्थ

आपके तीर्थामें जानेमात्रसे जो पुण्य होता है, वह सदा ही मोहका उच्छेद, पापोंका विनाश और संसार-सागरसे उद्धार करता है, परंतु मुझ भाग्यहीनने उस पुण्यका संचय भी नहीं किया है।

English

She came to this world quickly piercing through the great ocean. She is worthy of being adored by Suras and Siddhas. Hence she is Maharnava.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 6
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.