Skanda Purana· Skanda Purāṇa
13
अध्याय 13 / 116

Adhyaya 13

92 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ92 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १३

श्लोक 1

इति श्रीस्कन्दपुराणे रेवाखण्डे नर्मदामाहात्म्ये गाञ्जालतीर्थवर्णनो नाम द्वादशो ऽध्यायः ॥ र्क्स् अध्याय १३ मार्कण्डेय उवाच: अथान्यत् परमं तीर्थं सर्वपापविनाशनम् ।दिशि याम्यां समाख्यातं नाम्ना वै बालुकेश्वरम्

iti śrīskandapurāṇe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye gāñjālatīrthavarṇano nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ || rks adhyāya 13 mārkaṇḍeya uvāca: athānyat paramaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam / diśi yāmyāṃ samākhyātaṃ nāmnā vai bālukeśvaram

हिन्दी अर्थ

जानना चाहिए। इसके बाद सोमतीर्थ और शुक्लतीर्थ हैं। फिर निरसतीर्थ और धुवतीर्थ हैं। युधिष्ठिर! इन सबके सिवा वहाँ और भी अनेक सहस्र तीर्थ हैं। पिपीलिकातीर्थ भोग और मोक्ष देनेवाला है।

English

On being eulogized thus by the leading sages, the divine, meritorious river thought thus: 'I shall grant excellent boon unto all.'

अध्याय १३

श्लोक 2

पुण्यं प्रकीर्तितं तत्र लिङ्गम् परमसिद्धिदम् ।तत्र स्नात्वा यथान्यायं हेमभारफलं लभेत्

puṇyaṃ prakīrtitaṃ tatra liṅgam paramasiddhidam / tatra snātvā yathānyāyaṃ hemabhāraphalaṃ labhet

हिन्दी अर्थ

वहाँ पूर्वसे पश्चिम एक कोसतककी भूमिमें पंद्रह हजार तीर्थ हैं, जो ऋषियों और देवताओंके द्वारा सेवित हैं। वहाँ जो दान और होम आदि किया जाता है, उसके पुण्यकी कोई संख्या नहीं है। जो

English

The sages do not observe strict vegetarianism. Probably fish was a staple ' food of North Indian Brihmanas then.

अध्याय १३

श्लोक 3

शङ्कुकर्ण इति ख्यातो यक्षः परमसिद्धिदः ।उत्तरायणम् आसाद्य कन्या रेवासमागमे

śaṅkukarṇa iti khyāto yakṣaḥ paramasiddhidaḥ / uttarāyaṇam āsādya kanyā revāsamāgame

हिन्दी अर्थ

वहाँ मृत्युको प्राप्त होता है, वह सब पापोंसे मुक्त हो उमा-महेश्वरलोकमें आनन्द भोगता है । अतः मनुष्यको उचित है कि वह शान्तचित्त होकर महादेवजीका पूजन करे और सदा सबके प्रति

English

With those excellent Brahmanas performing Japa and penance for ever, the excellent river shone like the firma- ment with stars and planets.

अध्याय १३

श्लोक 4

संजगाम नृपश्रेष्ठ शिवसंसक्तमानसः ।मणिमाणिक्यरत्नानि ब्राह्मणार्थमकल्पयत्

saṃjagāma nṛpaśreṣṭha śivasaṃsaktamānasaḥ / maṇimāṇikyaratnāni brāhmaṇārthamakalpayat

हिन्दी अर्थ

मैत्री एवं करुणाका भाव बनाये रखे। राजन्! पुण्यवान् पुरुषोंमें ही मैत्री और मुदिता होती है। सब प्राणियोंमें पुण्यवानोंको ही सुख होता है, यह विचारकर पुण्यके लिये यत्न करे। जो पुण्यक्षेत्र

English

"O ye groups of sages, do come. I am never born of a womb. Do merge unto me along with your sons and wives. Thereby you will achieve Siddhi. I shall grant you the several wishes each one has. I shall take you unto Visnu, Brahma, Isana or any other excellent Sura. Indeed I am the bestower of boons and am pleased. Be engrossed in Pranayama ('re- straint of breath') and enter with concentration along with your sons and wives. Leave off your hermitages. You must not waste time. Pralaya is imminent. It is the annihilation of all

अध्याय १३

श्लोक 5

तावन् नृपस् तु तं स्थानात् स्थाणुं चैव महेश्वरम् ।चालयामास यक्षस् तु ततः क्रुद्धो महेश्वरः

tāvan nṛpas tu taṃ sthānāt sthāṇuṃ caiva maheśvaram / cālayāmāsa yakṣas tu tataḥ kruddho maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

नहीं हैं, ऐसे स्थानपर किया हुआ पुण्य सम होता

English

On hearing her words their minds were overwhelmed with wonder. All of them venerated me and repeatedly craved for my pardon:

अध्याय १३

श्लोक 6

ददाह हस्तौ यक्षस्य विस्मयाविष्टचेतसः ।आकाशवचसा प्रोक्तं विषादं त्यज पुत्रक

dadāha hastau yakṣasya vismayāviṣṭacetasaḥ / ākāśavacasā proktaṃ viṣādaṃ tyaja putraka

हिन्दी अर्थ

हे (जितना किया जाता है, उतना ही रहता है) । परंतु जहाँ नर्मदाका संगम हो, वहाँका थोड़ा-सा भी पुण्य असंख्य होता है। अन्य स्थानोंपर किया हुआ पाप पुण्यक्षेत्रमें नष्ट हो जाता है, किंतु यदि

English

O son of Pandu, in the fourteen earlier Kalpas, when I too was not bom, this (divine river) was happily present. In those fourteen earlier Kalpas too Narmada never ceased to exist. I shall recount theta as that Divinity narrated to me.

अध्याय १३

श्लोक 7

सुरसङ्घास्त्रयस्त्रिंशत् नैनं चालयितुं क्षमाः ।सुरासुरगुरून् देवं स्थाणुभूतं स्वयम्भुवम्

surasaṅghāstrayastriṃśat nainaṃ cālayituṃ kṣamāḥ / surāsuragurūn devaṃ sthāṇubhūtaṃ svayambhuvam

हिन्दी अर्थ

पुण्यक्षेत्रमे पाप किया जाय तो वह वज्रलेप हो जायगा। महाबली कार्तिकेयजीने जहाँ नर्मदा पार की थी, वहाँ कार्तिकेश्वर नामक सिद्धिदायक

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 8

किं पुनर्दानवा यक्षमानुषाश्चाल्पचेतसः ।क्षमयित्वा तु देवेशं शङ्कुकर्णो महेश्वरम्

kiṃ punardānavā yakṣamānuṣāścālpacetasaḥ / kṣamayitvā tu deveśaṃ śaṅkukarṇo maheśvaram

हिन्दी अर्थ

लिंग प्रतिष्ठित है, यह जानना चाहिए। इसके सिवा वहाँ चन्द्रेश्वर, शिखीश्वर तथा सब पापोंका नाश करनेवाला शक्तीश्वर लिंग है। इन सब लिंगोंका भक्तिभावसे पूजन करके मनुष्य ब्रह्महत्या

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 9

सूर्यकोटिसमप्रख्यं ज्वलन्तं दीप्ततेजसम् ।अज्ञानात् कृतम् एतत् तु क्षन्तव्यं मयि पुत्रके

sūryakoṭisamaprakhyaṃ jvalantaṃ dīptatejasam / ajñānāt kṛtam etat tu kṣantavyaṃ mayi putrake

हिन्दी अर्थ

आदि पापोंसे मुक्त हो जाता है। इतना ही नहीं, अन्तमें वह शिवलोकको प्राप्त होता है और उसके पितरोंको स्वर्गलोकमें स्थान मिलता है।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 10

उवाच वचनं देवं वरं देहि महेश्वर ।प्रसाद्य चाब्रवीद् यक्षस् तव भृत्यं वशं गतम्

uvāca vacanaṃ devaṃ varaṃ dehi maheśvara / prasādya cābravīd yakṣas tava bhṛtyaṃ vaśaṃ gatam

हिन्दी अर्थ

मान्धाताका चरित्र

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 11

गणत्वं गणमध्ये तु देहि हे सुरसत्तम ।यक्षतीर्थम् इति ख्यातं लिङ्गं वै बालुकेश्वरम्

gaṇatvaṃ gaṇamadhye tu dehi he surasattama / yakṣatīrtham iti khyātaṃ liṅgaṃ vai bālukeśvaram

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर सर्वदेववन्दित गौरीखण्डकी यात्रा करे। वहाँ स्नान करके मनुष्य सब तीर्थोका फल पाता है तथा उसमें तिल और जलसे तर्पण करनेपर पितरोंको

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 12

कर्तुम् अर्हसि देवेश तीर्थे ऽस्मिन् सचराचरैः ।अयने चोत्तरे ह्य् अत्र स्नानदानमनुत्तमम्

kartum arhasi deveśa tīrthe 'smin sacarācaraiḥ / ayane cottare hy atra snānadānamanuttamam

हिन्दी अर्थ

अक्षय तृप्ति प्राप्त होती है। गौरीखण्डेश्वर नामक मणिमय लिंग जलके मध्यभागमें स्थित है। मनुष्य उसका दर्शन नहीं कर पाते। वह देवताओंद्वारा पूजित होता है। वहीं कुमारेश्वर नामक शिवलिंग

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 13

इमं वरम् अहं मन्ये यदि तुष्टो ऽसि शङ्कर ।शङ्कर उवाच: सर्वकाभफलावाप्तिर् मत्प्रसादाद् भविष्यति

imaṃ varam ahaṃ manye yadi tuṣṭo 'si śaṅkara / śaṅkara uvāca: sarvakābhaphalāvāptir matprasādād bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठित है। साथ ही भोग और मोक्ष प्रदान करनेवाला मयूरेश्वर लिंग भी है, जिसके माहात्म्यसे मयूरगण स्वर्गलोकको प्राप्त हुए हैं। उनके पूजनसे तिर्यग्योनिकी प्राप्ति नहीं होती।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 14

एवम् उक्त्वा महेशानस् तत्रैवान्तर धीयत ।शङ्कुकर्णो महातेजास् तीर्थस्यास्य प्रभावतः

evam uktvā maheśānas tatraivāntara dhīyata / śaṅkukarṇo mahātejās tīrthasyāsya prabhāvataḥ

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् करमर्दा संगममें स्नान करनेके लिये जाय। युधिष्ठिर! उस तीर्थमें जिसने स्नान कर लिया, वह फिर इस संसारमें जन्म नहीं लेता। करमर्दामें स्नान करके करमर्देश्वर लिंगका

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 15

दिव्ययानं समारुह्य ययौ माहेश्वरं पुरम् ।अथान्यत् परमं तीर्थं सर्वपापप्रणाशनम्

divyayānaṃ samāruhya yayau māheśvaraṃ puram / athānyat paramaṃ tīrthaṃ sarvapāpapraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

पूजन करना चाहिए। वहाँ पितरोंका तर्पण करनेसे मनुष्य स्वर्गलोकको प्राप्त होता है।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 16

दिशि याम्यां समाख्यातं नाम्ना पूर्णमनोरथम् ।पुण्यकीर्तनलिङ्गं तु ब्रह्महत्याप्रणाशनम्

diśi yāmyāṃ samākhyātaṃ nāmnā pūrṇamanoratham / puṇyakīrtanaliṅgaṃ tu brahmahatyāpraṇāśanam

हिन्दी अर्थ

युधिष्ठिर बोले--मुने ! राजाओंमें शरेष्ठ मान्धाता तीनों लोकोंमें विख्यात हैं। मैं उन बुद्धिमान् राजाका चरित्र सुनना चाहता हूँ।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 17

तत्र स्नात्वा महाराज गोसहस्रफलं लभेत् ।हरिवर्मा पुरा चासीद् विराट्नगराधिपः

tatra snātvā mahārāja gosahasraphalaṃ labhet / harivarmā purā cāsīd virāṭnagarādhipaḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजीने कहा--महाभाग ! इक्ष्वाकुवंशमें एक युवनाश्व नामक राजा हो गये हैं। वे राजर्षि

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 18

सर्वधर्मगुणोपेतो यज्ञयाजी महायशाः ।इष्टस् तत्र महायज्ञो येन वै कल्पगातटे

sarvadharmaguṇopeto yajñayājī mahāyaśāḥ / iṣṭas tatra mahāyajño yena vai kalpagātaṭe

हिन्दी अर्थ

अपना राज्य मन्त्रियोंक अधीन करके वनमें प्रवेश किया और शास्त्रोक्त विधिसे अपने मनका संयम

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 19

गोलक्षं तत्र दत्तं च हेमभारपरिष्कृतम् ।देवाश् च तार्पितास् तत्र ब्रह्माविष्णुर् बृहस्पतिः

golakṣaṃ tatra dattaṃ ca hemabhārapariṣkṛtam / devāś ca tārpitās tatra brahmāviṣṇur bṛhaspatiḥ

हिन्दी अर्थ

करके फल-मूलका भक्षण करते हुए बड़ी भारी तपस्या की। एक दिनकी बात है। वे राजा प्याससे विकल हो गये। उनका गला सूखने 'लगा। तब वे पानीके लिये आश्रमके भीतर गये।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 20

ब्राह्मणाः पूजिता भक्त्या नानारत्नविभूषिताः ।प्रशशंसुश्च नृपतिं सुराः पूर्णमनोरथाः

brāhmaṇāḥ pūjitā bhaktyā nānāratnavibhūṣitāḥ / praśaśaṃsuśca nṛpatiṃ surāḥ pūrṇamanorathāḥ

हिन्दी अर्थ

रात्रिका समय था। सब लोग सो गये थे। अतः उनके माँगनेपर भी किसीने उनकी बात नहीं सुनी। किसी शक्तिशाली ऋषिने उन्हीं राजा युवनाश्वको पुत्रकी प्राप्तिके लिये मन्त्रोंसे अभिमन्त्रित

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 21

अथान्यत् कथयिष्यामि तीर्थात् तीर्थमनुत्तमम् ।रेवामत्स्यासमायोगे सुरासुरनमस्कृतम्

athānyat kathayiṣyāmi tīrthāt tīrthamanuttamam / revāmatsyāsamāyoge surāsuranamaskṛtam

हिन्दी अर्थ

करके एक जलपूर्ण कलश स्थापित कर रखा था। प्यासे हुए राजा बड़े वेगसे दौडे और उसी जलको पीकर सो रहे। प्याससे व्याकुल राजा उस शीतल जलको पीकर बहुत सुखी हुए।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 22

नाभागस्य च संवादम् आपस्तम्बस्य चानघ ।मन्वन्तरे चाक्षुषे वै संप्राप्ते द्वापरे युगे

nābhāgasya ca saṃvādam āpastambasya cānagha / manvantare cākṣuṣe vai saṃprāpte dvāpare yuge

हिन्दी अर्थ

तदनन्तर मुनियोंको यह बात मालूम हुई। उन्होंने कुपित होकर पूछा--'किसने कलशका जल पी लिया है।' युवनाश्वने कहा--“ महात्माओ! यह काम तो मैंने ही किया है।' तब महर्षि

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 23

नाम्ना मत्स्येश्वरं लिङ्गं जलमध्ये व्यवस्थितम् ।पूज्यते नागकन्याभिर् न तं पश्यन्ति मानुषाः

nāmnā matsyeśvaraṃ liṅgaṃ jalamadhye vyavasthitam / pūjyate nāgakanyābhir na taṃ paśyanti mānuṣāḥ

हिन्दी अर्थ

भार्गवने कहा-'राजन्! यह जल तुम्हारे पुत्र होनेके उद्देश्यसे तपस्यासे संचित एवं अभिमन्त्रित करके रखा गया था। इससे महाबलवान् एवं तपोबलसे युक्त सर्वधर्मपरायण पुत्रका जन्म हो,

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 24

महातेजो मणिमयं चन्द्रबिम्बसमप्रभम् ।स्मरणाद् यस्य देवस्य ब्रह्महत्या प्रणश्यति

mahātejo maṇimayaṃ candrabimbasamaprabham / smaraṇād yasya devasya brahmahatyā praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

इस संकल्पसे मन्त्रयुक्त विधिके द्वारा इस जलका संस्कार किया गया था। यह तुम्हारे लिये पीने योग्य नहीं था। आज तुम्हारे द्वारा जो कार्य हुआ है, वह अवश्य ही प्रारन्धसे प्रेरित है। महाराज!

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 25

युधिष्ठिर उवाच: साधुभिः सह संवासात् के गुणाः परिकीर्तिताः ।काः कथाः कानि पुण्यानि सङ्गमे साप्तकल्पगे

yudhiṣṭhira uvāca: sādhubhiḥ saha saṃvāsāt ke guṇāḥ parikīrtitāḥ / kāḥ kathāḥ kāni puṇyāni saṅgame sāptakalpage

हिन्दी अर्थ

इस जलको पीनेसे तुम गर्भवान् होओगे।' तदनन्तर सौ वर्षाँके पश्चात् राजा युवनाश्वकी

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 26

मार्कण्डेय उवाच: अत्रैवोदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम् ।नाभागस्य च संवादम् आपस्तम्ब तपोनिधेः

mārkaṇḍeya uvāca: atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam / nābhāgasya ca saṃvādam āpastamba taponidheḥ

हिन्दी अर्थ

बायीं कुक्षि फाड्कर सूर्यके समान तेजस्वी पुत्र उत्पन्न हुआ। तो भी राजाकी मृत्यु नहीं हुई। उस समय महातेजस्वी इन्द्र उस बालकको देखनेके लिये आये । देवता पूछने लगे-- देवराज !

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 27

महर्षिश्चात्मवान् पूर्वम् आपस्तम्बो द्विजोत्तमः ।उपवासकृतारम्भो बभूव भगवांस् तथा

maharṣiścātmavān pūrvam āpastambo dvijottamaḥ / upavāsakṛtārambho babhūva bhagavāṃs tathā

हिन्दी अर्थ

यह किसका दूध पीयेगा?' इन्द्र बोले-- “एष मां धाता--यह मुझे ही पान करेगा।' ऐसा कहकर उन्होंने बालकके मुँहमें अपनी तर्जनी अँगुली डाल दी। बालक बड़े हर्षके साथ उस अँगुलीका

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 28

नित्यम् क्रोधं च कामञ्च लोभं मोहं विसृज्य च ।रेवामत्स्यासमायोगे विवेश सलिलाशये

nityam krodhaṃ ca kāmañca lobhaṃ mohaṃ visṛjya ca / revāmatsyāsamāyoge viveśa salilāśaye

हिन्दी अर्थ

अमृतरस पीने लगा। तत्पश्चात् इन्द्रने उसका “मान्धाता यह सार्थक नाम रख fear इस प्रकार बालक मान्धाता सोलह वर्षातक इन्द्रकी तर्जनी पी-पीकर बढ़ता रहा। उसे आयुर्वेद

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 29

स मत्स्यैः सलिलावर्ते सरितश्चानुगैस् तदा ।तत्रान्योत्पतितैर् जालैः समानीतो महायशाः

sa matsyaiḥ salilāvarte saritaścānugais tadā / tatrānyotpatitair jālaiḥ samānīto mahāyaśāḥ

हिन्दी अर्थ

आदि दिव्य शास्त्रोंका ज्ञान केवल उनके चिन्तनसे हो गया। आजगव नामक धनुष, सींगके बाण और अभेद्य कवच--ये तत्काल उनके पास स्वतः उपस्थित हो गये । इनद्रने समस्त देवताओंके

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 30

तस्माद् उत्तारयाम् आसुः सलिलाद् ब्रह्मनन्दनम् ।तं दृष्ट्वा तपसा दीप्तं कैवर्ता भयविह्वलाः

tasmād uttārayām āsuḥ salilād brahmanandanam / taṃ dṛṣṭvā tapasā dīptaṃ kaivartā bhayavihvalāḥ

हिन्दी अर्थ

साथ मान्धाताका राज्याभिषेक किया। महाराज मान्धाताने धर्मसे सम्पूर्ण लोकोंको उसी प्रकार व्याप्त कर लिया, जैसे भगवान् विष्णुने अपने तीन wid त्रिलोकीको नाप लिया था। उन

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 31

शिरोभिः प्रणिपत्योच्चैर् इदं वचनमब्रुवन् ।अज्ञानात् क्रियमाणानामस्माकं क्षन्तुम् अर्हसि

śirobhiḥ praṇipatyoccair idaṃ vacanamabruvan / ajñānāt kriyamāṇānāmasmākaṃ kṣantum arhasi

हिन्दी अर्थ

महात्माका शासनचक्र अप्रतिहत गतिसे चलता था। सैकड़ों राजा स्वयं उनकी सेवामें उपस्थित हुए। इस प्रकार उनका समूची पृथ्वीपर एकच्छत्र अधिकार था। उन्होंने प्रचुर दक्षिणावाले अनेक

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 32

किं वा किं च प्रियं ते ऽद्य तदाज्ञापय सुव्रत ।स मुनिस्तन् महद् दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम्

kiṃ vā kiṃ ca priyaṃ te 'dya tadājñāpaya suvrata / sa munistan mahad dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

यङ्चोद्वारा भगवानका यजन किया उन प्रसन्नचित्त,

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 33

कृपया परयाविष्टो दाशान् प्रोवाच दुःखितः ।दुःखितानीह भूतानि यो न भूतैः पृथग् विधैः

kṛpayā parayāviṣṭo dāśān provāca duḥkhitaḥ / duḥkhitānīha bhūtāni yo na bhūtaiḥ pṛthag vidhaiḥ

हिन्दी अर्थ

अतिशय धर्मका अनुष्ठान करके इन्द्रके आधे सिंहासनको प्राप्त किया था। उन्होंने धर्मपूर्वक पृथ्वीका पालन किया। उन महात्माका राज्य दस करोड़ वर्षोतक चलता रहा। एक समय

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 34

केवलात्म सुखेच्छातो ऽवेन् नृशंसतरो ऽस्ति कः ।अहो ऽस्वस्थेष्वकारुण्यं स्वआर्थे चैव बलिर्वृथा

kevalātma sukhecchāto 'ven nṛśaṃsataro 'sti kaḥ / aho 'svastheṣvakāruṇyaṃ svaārthe caiva balirvṛthā

हिन्दी अर्थ

बारह वर्षोतक वृष्टि नहीं हुई। उस समय मान्धाताने वज्रपाणि इन्द्रके देखते-देखते अपने

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 35

ज्ञानिनाम् अपि चेद् यस् तु केवलात्महिते रतः ।ज्ञानिनो हि यथा स्वार्थम् आश्रित्य ध्यानम् आश्रिताः

jñāninām api ced yas tu kevalātmahite rataḥ / jñānino hi yathā svārtham āśritya dhyānam āśritāḥ

हिन्दी अर्थ

राज्यकी खेतीको बढ़ानेके लिये बलपूर्वक वर्षा करवा ली। वहीं महाराज मान्धाताका यह देवस्थान है। उन्हींके पुण्यतम देशमें अमरकण्टक पर्वत देखा जाता है। उन्होंने अमरकण्टकपर ३कारेश्वर

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 36

दुःखार्तानीह भूतानि प्रयान्ति शरणं ततः ।यो ऽभिवाञ्छति भोक्तुं वै सुखान्येकान् ततो जनः

duḥkhārtānīha bhūtāni prayānti śaraṇaṃ tataḥ / yo 'bhivāñchati bhoktuṃ vai sukhānyekān tato janaḥ

हिन्दी अर्थ

शिवके आगे सौ यज्ञोंका अनुष्ठान करके इस प्रकार स्तवन किया--' जगतूकी उत्पत्ति करनेवाले परमेश्वर! आप ही कालगतिके प्रवर्तक हैं, आप ही संसारस्वरूप और संसारका संहार करनेवाले

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 37

पापात् परतरं तं हि प्रवदन्ति मुमुक्षवः ।को नु मे स्याद् उपायो हि येनाहं दुःखितात्मनाम्

pāpāt parataraṃ taṃ hi pravadanti mumukṣavaḥ / ko nu me syād upāyo hi yenāhaṃ duḥkhitātmanām

हिन्दी अर्थ

हैं, आपको नमस्कार है। ३ महादेवजीको नमस्कार है । भगवान् शम्भु और भवको नमस्कार है। तीन नेत्र और तीन मूर्ति धारण करनेवाले तीनों लोकोंके स्वामी आपको नमस्कार है।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 38

अन्तःप्रविश्य भूतानां भवेयं सर्वदुःखभुक् ।यन्ममास्ति शुभं किंचित् तद् दीनान् उपगच्छतु

antaḥpraviśya bhūtānāṃ bhaveyaṃ sarvaduḥkhabhuk / yanmamāsti śubhaṃ kiṃcit tad dīnān upagacchatu

हिन्दी अर्थ

कालरहित, जरारहित और मृत्युरहित आपको बारंबार नमस्कार है। जो लोग प्रतिदिन आदिदेव भगवान् ३कारेश्वरका ध्यान करते हैं, उनकी इस संसारसमुद्रमें पुनरावृत्ति नहीं होती।'

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 39

यत् कृतं दुष्कृतं तैश्च तदशेषमुपैतु माम् ।दृष्ट्वा तान् कृपणान् व्यङ्गान् अनङ्गान् रोगिणस् तथा

yat kṛtaṃ duṣkṛtaṃ taiśca tadaśeṣamupaitu mām / dṛṣṭvā tān kṛpaṇān vyaṅgān anaṅgān rogiṇas tathā

हिन्दी अर्थ

'कालरूपधारी ३कारस्वरूप उमानाथ महादेवजीने यह स्तुति सुनकर राजा मान्थातासे 'कहा-सुत्रत! तुम कोई वर माँगो।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 40

दया न जायते यस्य स रक्ष इति मे मतिः ।प्राणसंशयमापन्नान् प्राणिनो भयविह्वलान्

dayā na jāyate yasya sa rakṣa iti me matiḥ / prāṇasaṃśayamāpannān prāṇino bhayavihvalān

हिन्दी अर्थ

मान्धाताने कहा- देवेश्वर! वैदूर्यं नामसे प्रसिद्ध यह शैलराज मान्धाता नाम धारण करे और आपके प्रसादसे देवस्थान बन जाय। यहाँ

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 41

यो न रक्षति शस्तो ऽपि स तत्पापं समश्नुते ।आहूतानां नयार्तानां सुखं यद् उपजायते

yo na rakṣati śasto 'pi sa tatpāpaṃ samaśnute / āhūtānāṃ nayārtānāṃ sukhaṃ yad upajāyate

हिन्दी अर्थ

करें, वे शिवधामके निवासी हों।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 42

तस्य स्वर्गापवर्गौ च कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।तस्माच्चैतान् अहं दीनां छक्तुं मीनान् सुदुःखितान्

tasya svargāpavargau ca kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm / tasmāccaitān ahaṃ dīnāṃ chaktuṃ mīnān suduḥkhitān

हिन्दी अर्थ

मान्धाताका यह वचन सुनकर महादेवजी बोले-नृपश्रेष्ठ! मेरे प्रसादसे यह सब कुछ होगा। इस प्रकार वरदान पाकर महाराज मान्धाता अपनी पुरीको लौट गये। युधिष्ठिर! यह सब

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 43

यादृङ्मात्रं न पश्यामि किं पुनस् त्रिदशालयम् ।निशम्यैतन् मुनेर् वाक्यं दाशास्ते जातसंभ्रमाः

yādṛṅmātraṃ na paśyāmi kiṃ punas tridaśālayam / niśamyaitan muner vākyaṃ dāśāste jātasaṃbhramāḥ

हिन्दी अर्थ

मान्धाताका उत्तम चरित्र तुम्हें बताया गया। इस तीर्थके माहात्म्यसे मान्धाता आदि नरेश सम्पूर्ण मनोवांछित कामनाएँ प्राप्त करके भगवान् विष्णुके धाममें विहार करते हैं।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 44

यथार्थं तु तथा सर्वं नाभागाय न्यवेदयन् ।नाभागो ऽपि ततः श्रुत्वा तं द्रष्टुं ब्रह्मनन्दनम्

yathārthaṃ tu tathā sarvaṃ nābhāgāya nyavedayan / nābhāgo 'pi tataḥ śrutvā taṃ draṣṭuṃ brahmanandanam

हिन्दी अर्थ

बाणासुरके तीन पुरोंका भगवान् शंकरके द्वारा संहार, जालेश्वरनामक बाणलिंगकी उत्पत्ति और बाणासुरको शिवलोक-प्राप्ति

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 45

त्वरितः प्रययौ तत्र सामात्यः सपुरोहितः ।स सम्यक् पूजयित्वा तु देवकल्पं नृपस् ततः

tvaritaḥ prayayau tatra sāmātyaḥ sapurohitaḥ / sa samyak pūjayitvā tu devakalpaṃ nṛpas tataḥ

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--सत्ययुगमें बलि नामसे प्रसिद्ध एक श्रेष्ठ हैत्य हुए। उनके महापराक्रमी पुत्रका नाम बाणासुर था । वह अपनी सहस्त्र भुजाओंके कारण

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 46

प्रोवाच भगवन् विद्वन् किं करोमि तवाज्ञया ।आपस्तम्ब उवाच: श्रमेण महताविष्टाः कैवर्ता दुःखजीविनः

provāca bhagavan vidvan kiṃ karomi tavājñayā / āpastamba uvāca: śrameṇa mahatāviṣṭāḥ kaivartā duḥkhajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवजीकी आराधना की । इससे सन्तुष्ट होकर महादेवजीने कहा--'वत्स! तू कोई श्रेष्ठ वर माँग ले ।'

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 47

मम मूल्यं प्रयच्छेति यद् योग्यं मन्यसे नृप ।नाभाग उवाच: सहस्राणि शतं मूल्यं निषादेभ्यो ददाम्य् अहम्

mama mūlyaṃ prayaccheti yad yogyaṃ manyase nṛpa / nābhāga uvāca: sahasrāṇi śataṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dadāmy aham

हिन्दी अर्थ

सम्पूर्ण देवताओंके लिये अजेय हो। आपको छोड़कर दूसरे किसी देवताके लिये यहाँ प्रवेश पाना अत्यन्त कठिन हो। मेरा यह नगर मेरे स्थिर होनेपर स्थिर रहे और मेरे चलनेपर वह साथ-साथ चले--

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 48

निष्क्रयार्थं हि भगवन् नीतं ते ब्रह्मनन्दन ।आपस्तम्ब उवाच: नाहं शतसहस्रेण नियम्यः पार्थिव त्वया

niṣkrayārthaṃ hi bhagavan nītaṃ te brahmanandana / āpastamba uvāca: nāhaṃ śatasahasreṇa niyamyaḥ pārthiva tvayā

हिन्दी अर्थ

सर्वथा मेरे मनके अनुकूल बना रहे।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 49

सदृशं दीयतां मूल्यम् अमात्यैः सह चिन्तय ।नाभाग उवाच: कोटिं प्रदीयतां मूल्यं निषादेभ्यो द्विजोत्तम

sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya / nābhāga uvāca: koṭiṃ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyo dvijottama

हिन्दी अर्थ

महादेवजीने कहा--एवमस्तु'। तदनन्तर भगवान् विष्णुने भी बाणासुरसे कहा-'यदि महादेवजीने तुम्हें एक पुर तुम्हारे मनके अनुरूप दिया है तो मैं भी तुम्हें वैसा ही दूसरा पुर देता

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 50

यद्य् एतद् अपि योग्यं नो ततो भूयः प्रदीयताम् ।आपस्तम्ब उवाच: राजन्नार्हा वयं कोटिमधिकं चापि पार्थिव

yady etad api yogyaṃ no tato bhūyaḥ pradīyatām / āpastamba uvāca: rājannārhā vayaṃ koṭimadhikaṃ cāpi pārthiva

हिन्दी अर्थ

हूँ।' तत्पश्चात् दोनों देवता श्रीविष्णु और शिवने एकत्र होकर कहा-बाणासुर! अब तुम शीघ्र ही ब्रह्माजीके पास जाओ।' तब बलिका पुत्र ब्रह्माजीके पास गया। ब्रह्माजीने उसे हृदयसे लगाया और

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 51

सदृशं दीयतां मूल्यं ब्राह्मणैः सह संवद ।राजोवाच: अर्द्धं राज्यं समस्तं वा निषादेभ्यः प्रदीयते

sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha saṃvada / rājovāca: arddhaṃ rājyaṃ samastaṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyate

हिन्दी अर्थ

'कहा--“वत्स! भगवान् शिव और विष्णु दोनोंने तुम्हें एक-एक पुर प्रदान किया है। अतः मैं भी

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 52

एतन् मूल्यम् अहं मन्ये किं वालं मन्यसे द्विज ।आपस्तम्ब उवाच: अर्द्धं राज्यं समस्तं वा नाहम् अर्हामि वै नृप

etan mūlyam ahaṃ manye kiṃ vālaṃ manyase dvija / āpastamba uvāca: arddhaṃ rājyaṃ samastaṃ vā nāham arhāmi vai nṛpa

हिन्दी अर्थ

पुरोंको प्राप्त करके बाणासुर त्रिपुरके नामसे विख्यात हुआ। युधिष्ठिर! इस प्रकार वरदान पाकर सहस्र भुजाओंके विस्तारसे शक्तिशाली बना हुआ बाणासुर समस्त देवताओंके लिये अवध्य हो गया। उसने

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 53

सदृशं दीयतां मह्यं ऋषिभिः सह चिन्तय ।महर्षेस् तद्वचः श्रुत्वा नाभागस् तु विवादयन्

sadṛśaṃ dīyatāṃ mahyaṃ ṛṣibhiḥ saha cintaya / maharṣes tadvacaḥ śrutvā nābhāgas tu vivādayan

हिन्दी अर्थ

यक्ष, विद्याधर, देव, दानव, गन्धर्व और राक्षसोंके समस्त निवासस्थानोंको नष्ट कर दिया। वहाँकी वेदिकाएँ तोड़-फोड़ डाली । इन्द्रकी अमरावतीपुरीको उजाड दिया। उसके अत्याचारसे उद्विग्न होकर

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 54

चिन्तयामास धर्मात्मा सामात्यः सपुरोहितः ।ततः कश्चिद् ऋषिस् तत्र लोमशस्तु महातपाः

cintayāmāsa dharmātmā sāmātyaḥ sapurohitaḥ / tataḥ kaścid ṛṣis tatra lomaśastu mahātapāḥ

हिन्दी अर्थ

सब देवता महादेवजीके पास गये और इस प्रकार बोले- भगवन्! आपने, श्रीविष्णुने तथा

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 55

नाभागम् अब्रवीत् माभैः तोषयिष्यामि तं मुनिम् ।राजोवाच: ब्रूहि मूल्यं महाभाग मे ज्ञातिकुलबान्धवान्

nābhāgam abravīt mābhaiḥ toṣayiṣyāmi taṃ munim / rājovāca: brūhi mūlyaṃ mahābhāga me jñātikulabāndhavān

हिन्दी अर्थ

शरीब्रह्माजीने भी बाणासुरको वरदान देकर अजेय बना दिया है। उसके साथ युद्ध करनेकी शक्ति किसीमें भी नहीं है। जो भी उसके सामने खड़ा होगा, उसे वह भस्म कर सकता है।'

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 56

निर्दग्धवान् ऋषिः क्रुद्धस् त्रैलोक्यं सचराचरम् ।किं पुनर् मानवं दीनम् अत्यल्पं विषयात्मकम्

nirdagdhavān ṛṣiḥ kruddhas trailokyaṃ sacarācaram / kiṃ punar mānavaṃ dīnam atyalpaṃ viṣayātmakam

हिन्दी अर्थ

महादेवजी बोले--देवताओ! तुम सब लोग तीस करोड़की संख्यामें हो और बड़े बलवान् हो। सब लोग संगठित होकर जाओ और यलपूर्वक त्रिपुरका विनाश करो।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 57

लोमश उवाच: त्वं समर्थो महाराज जगत्पूज्या द्विजोत्तमाः ।गावश्च दिव्यास्तस्माद् वै मूल्यम् अस्मै प्रदीयताम्

lomaśa uvāca: tvaṃ samartho mahārāja jagatpūjyā dvijottamāḥ / gāvaśca divyāstasmād vai mūlyam asmai pradīyatām

हिन्दी अर्थ

यह सुनकर सब देवता तीखे अस्त्र-शस्त्र लेकर बाणासुरके--त्रिपुरके समीप गये। किंतु उस हैत्यने समस्त देवताओंको क्षणभरमें परास्त कर दिया। उन सबके अस्त्र-शस्त्र भी छीन

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 58

ततः श्रुत्वा तु वचनं स सामात्यपुरोहितः ।हर्षेण महताविष्टः प्रोवाचेदं वचो मुनिम्

tataḥ śrutvā tu vacanaṃ sa sāmātyapurohitaḥ / harṣeṇa mahatāviṣṭaḥ provācedaṃ vaco munim

हिन्दी अर्थ

लिये। देवताओंके पाँव उखड़ गये। वे हतोत्साह होकर पुनः महादेवजीके समीप आये। महादेवजीने पूछा-- तुम सब लोगोंने वहाँ जाकर क्या किया?!

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 59

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भगवन् कृतमेव न संशयः ।एतद् योग्यतं मूल्यं भवतो मुनिसत्तम

uttiṣṭhottiṣṭha bhagavan kṛtameva na saṃśayaḥ / etad yogyataṃ mūlyaṃ bhavato munisattama

हिन्दी अर्थ

पराक्रम वर्णन करनेमें असमर्थ हैं।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 60

आपस्तम्ब उवाच: उत्तिष्ठाम्य् एव संप्रीत्या सम्यक् क्रीतो ऽस्मि पार्थिव ।गोभ्यो मूल्यं न पश्यामि पवित्रं पापनाशनम्

āpastamba uvāca: uttiṣṭhāmy eva saṃprītyā samyak krīto 'smi pārthiva / gobhyo mūlyaṃ na paśyāmi pavitraṃ pāpanāśanam

हिन्दी अर्थ

कहा- अच्छा तो इस महादुष्ट त्रिपुरका संहार मैं स्वयं करूँगा। यह कहकर वे कैलाससे चले और जहाँ त्रिपुरासुर था वहाँ जा पहुँचे। उनके साथ देवी पार्वती भी थीं। चण्डेश्वर, नन्दी, महाकाल,

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 61

गावः प्रदक्षिणी कार्य्या वन्दनीया हि नित्यशः ।मङ्गलायतन दिव्यास् सृष्टास् त्वेताः स्वयम्भुवा

gāvaḥ pradakṣiṇī kāryyā vandanīyā hi nityaśaḥ / maṅgalāyatana divyās sṛṣṭās tvetāḥ svayambhuvā

हिन्दी अर्थ

महेश्वर, वृष, भृंगिरिटि, विघ्नेश (गणेश), स्कन्द, महावीर पुष्पदन्त, घण्टाकर्ण, महोदर, गोमुख, हस्तिकर्ण, स्थूलजंघ और वृकोदर ये पंद्रह पार्षद भी भगवान् शिवके साथ गये। वे सब-के-सब

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 62

अप्यागाराणि विप्राणां देवतायतनानि च ।यद्गोमयेन शुद्ध्यन्ति किं ब्रूमो ह्यधिकं ततः

apyāgārāṇi viprāṇāṃ devatāyatanāni ca / yadgomayena śuddhyanti kiṃ brūmo hyadhikaṃ tataḥ

हिन्दी अर्थ

महादेवजीके तुल्य पराक्रमी थे। जहाँ महान् क्षेत्रस्वरूप श्रीशैल नामका सिद्ध पर्वत है, वहीं ठहरकर. महादेवजीने देवीसे कहा- “प्रिये! यहीं त्रिपुरासुरको मारना उचित होगा ।' ऐसा कहकर भगवान् शंकरने

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 63

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिस् तथैव च ।गवां पञ्च पवित्राणि पुनन्ति सकलं जगत्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpis tathaiva ca / gavāṃ pañca pavitrāṇi punanti sakalaṃ jagat

हिन्दी अर्थ

उस पर्वतको अपना प्रधान निवास स्थान बनाया

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 64

गावो मे चाग्रतो नित्यं गावः पृष्ठत एव च ।गावो मे हृदये चैव गवां मध्ये वसाम्यहम्

gāvo me cāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca / gāvo me hṛdaye caiva gavāṃ madhye vasāmyaham

हिन्दी अर्थ

नामक धनुष हाथमें लिया। फिर एक पैरसे पातालको

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 65

एव यः पठते नित्यं त्रिसन्ध्यं नियतः शुचिः ।मुच्यते सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति

eva yaḥ paṭhate nityaṃ trisandhyaṃ niyataḥ śuciḥ / mucyate sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

और दूसरेसे ब्रह्माण्डको दबाया तथा त्रिपुरासुरकी ओर लक्ष्य बाँधकर अघोर नामक बाणका प्रहार 'किया। उस अम्त्रसे दग्ध होकर त्रिपुरके तीन खण्ड हो गये। उसे जर्जर करके शिवजीने नर्मदाके

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 66

अग्रे ग्रासपरो भावः कर्तव्यो भक्तितो ऽन्वहम् ।अकृत्वा स्वयमाहारं कुर्वन्नाप्नोति दुर्गतिम्

agre grāsaparo bhāvaḥ kartavyo bhaktito 'nvaham / akṛtvā svayamāhāraṃ kurvannāpnoti durgatim

हिन्दी अर्थ

जलमें गिरा दिया। वहाँ गिरनेपर वह सात पातालोंका भेदन करके रसातलको चला गया। इससे वहाँ जालेशवर नामक तीर्थ प्रकट हुआ, जो तीनों लोकोंमें विख्यात है । जालेश्वरदेवका पूजन करनेसे

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 67

तेनाग्नयो हुतास् सम्यक् पितरश् चापि तार्पिताः ।देवाश्च पूजितास् तेन यो ददाति गवाह्निकम्

tenāgnayo hutās samyak pitaraś cāpi tārpitāḥ / devāśca pūjitās tena yo dadāti gavāhnikam

हिन्दी अर्थ

मनुष्य ब्रह्महत्यासे छुटकारा पा जाता है और कोटि सहस्र कल्पोंतक भगवान् शिवके धाममें सुखपूर्वक निवास करता है। जो वहाँ स्नान करते हैं, वे तो स्वर्गमें जाते हैं और जो मृत्युको प्राप्त

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 68

मन्त्रः सौरभेयी जगत्पूज्या नित्य विष्णुपदे स्थिता ।सर्वदेवमयी ग्रासं मया दत्तं प्रतीक्षताम्

mantraḥ saurabheyī jagatpūjyā nitya viṣṇupade sthitā / sarvadevamayī grāsaṃ mayā dattaṃ pratīkṣatām

हिन्दी अर्थ

होते हैं, उनका पुनर्जन्म नहीं होता। युधिष्ठिर! वहाँ तिल और जलसे तर्पण करने तथा पिण्डदान देनेसे जबतक भगवान् शंकर और नर्मदाजी स्थित हैं, तबतक पितर तृप्त रहते हैं। कालाग्निरुद्रके

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 69

रक्षणाद् ब्रह्मपुत्राणां गवां कण्डूयनात् तथा ।क्षीणार्तरक्षणाच् चैव ततः स्वर्गे महीयते

rakṣaṇād brahmaputrāṇāṃ gavāṃ kaṇḍūyanāt tathā / kṣīṇārtarakṣaṇāc caiva tataḥ svarge mahīyate

हिन्दी अर्थ

समान प्रज्वलित त्रिपुरनाशक अधोरास्त्रको नर्मदाके सिवा दूसरा कौन धारण कर सकता है? इस प्रकार अधोरास्त्रसे छूट हुआ बाणजाल ही ' जालेश्वर'

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 70

आदिर्हि गावो यज्ञस्य मध्यं चान्त्यं प्रकीर्तिताः ।क्षरन्ति तास् तु सकलं क्षीराज्यममृतं तथा

ādirhi gāvo yajñasya madhyaṃ cāntyaṃ prakīrtitāḥ / kṣaranti tās tu sakalaṃ kṣīrājyamamṛtaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अपने तीनों पुरोंके दग्ध होनेपर बाणासुर भयभीत हो भगवान् शिवकी इस प्रकार स्तुति करने लगा-अनादिदेव! ईश! आपको नमस्कार है। विघ्नेश्वर! आपको नमस्कार है। महेश्वर!

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 71

तस्माद् गावः प्रदातव्याः पूजनीया हि नित्यशः ।स्वर्गस्य सङ्गमायैतास् सोपानं हि विनिर्मिताः

tasmād gāvaḥ pradātavyāḥ pūjanīyā hi nityaśaḥ / svargasya saṅgamāyaitās sopānaṃ hi vinirmitāḥ

हिन्दी अर्थ

आपको नमस्कार है। सर्वज्ञ! अज्ञानहारी हर! ज्ञानदाता शिव! आपको नमस्कार है। अनन्तगुणमय Tis विभूषित आप परमेश्वरको नमस्कार है। परात्पर! परातीत! उत्पत्ति और पालन करनेवाले

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 72

एतच्छ्रुत्वा निषादास्ते गवां माहात्म्यम् उत्तमम् ।प्रणिपत्य महाभागम् आपस्तम्बम् अथाब्रुवन्

etacchrutvā niṣādāste gavāṃ māhātmyam uttamam / praṇipatya mahābhāgam āpastambam athābruvan

हिन्दी अर्थ

शिव! आपको नमस्कार है। सब प्रयोजनोंकी सिद्धिके साधनभूत विश्वनाथ! आपको नमस्कार है। धनंजय! निराधार! स्वभावसे ही उपद्रवरहित आपको नमस्कार है। सदा प्रसन्न रहनेवाले

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 73

निषादा ऊचुः: सम्भाषा दर्शनस्पर्शवर्णनं कीर्तनं तथा ।पावनानि समस्तानि साधूनाम् इति नः श्रुतम्

niṣādā ūcuḥ: sambhāṣā darśanasparśavarṇanaṃ kīrtanaṃ tathā / pāvanāni samastāni sādhūnām iti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

परमेश्वर! आप सम्पूर्ण योगोंके स्वामी हैं। आपको नमस्कार है। भूतनाथ ! जगन्नाथ ! सर्वाधार! आपको नमस्कार है। सृष्टि, संहार, मोक्ष और सात पातालोंके आश्रय! आपको नमस्कार है।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 74

सम्भाषा दर्शनं चैवम् इहास्माभिः कृतं द्विज ।कुरुष्वानुग्रहं तस्मात् त्वां वयं शरणं गताः

sambhāṣā darśanaṃ caivam ihāsmābhiḥ kṛtaṃ dvija / kuruṣvānugrahaṃ tasmāt tvāṃ vayaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

त्रिनेत्र और त्रिशूल धारण करनेवाले त्रिलोकस्वरूप आपको नमस्कार है। चन्द्रशेखर! देवता और असुर दोनों आपके चरणोंमें नतमस्तक होते हैं, आपको नमस्कार है। महाप्रभो! मैंने अपनी

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 75

आपस्तम्ब उवाच: एतां गां प्रतिगृह्णन्तु ततस् ते मुक्तकिल्बिषाः ।निषादाश्च गताः स्वर्गं सह मत्स्यैर् जलोद्भवैः

āpastamba uvāca: etāṃ gāṃ pratigṛhṇantu tatas te muktakilbiṣāḥ / niṣādāśca gatāḥ svargaṃ saha matsyair jalodbhavaiḥ

हिन्दी अर्थ

जिह्वाकी चपलताके कारण आपके विषयमें कुछ कहनेकी धृष्टता की है, आप उसे क्षमा करें। आपके गुणोंका वर्णन करनेमें कौन समर्थ है।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 76

प्राणिनां प्रीतिमुत्पाद्य निन्दितेना ऽपि कर्मणा ।नरकं यदि पश्यामि वत्स्यामि स्वर्गम् एव वा

prāṇināṃ prītimutpādya ninditenā 'pi karmaṇā / narakaṃ yadi paśyāmi vatsyāmi svargam eva vā

हिन्दी अर्थ

मार्कण्डेयजी कहते हैं--बाणासुरद्वारा की हुई इस स्तुतिको सुनकर भगवान् शिव उसपर प्रसन्न हो गये और इस प्रकार बोले--' हैत्यराज! सेवापराधजनित तुम्हारा यह दोष क्षमा किया

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 77

यन्मया सुकृतं किंचिन् मनोवाक्कायकर्मभिः ।कृत तेनापि दुःखार्ताः सर्वे यान्तु शुभां गतिम्

yanmayā sukṛtaṃ kiṃcin manovākkāyakarmabhiḥ / kṛta tenāpi duḥkhārtāḥ sarve yāntu śubhāṃ gatim

हिन्दी अर्थ

गया। तुम कोई वर माँगो ।'

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 78

ततस् तस्य प्रसादेन महर्षेर् भावितात्मनः ।निषादास् तेन वाक्येन सह मत्स्या दिवं गताः

tatas tasya prasādena maharṣer bhāvitātmanaḥ / niṣādās tena vākyena saha matsyā divaṃ gatāḥ

हिन्दी अर्थ

बाणासुर बोला- देव! मैं अपने परिवारसहित इसी शरीरसे आपके उस परम धामको जाउँ, जहाँ पुनर्जन्मका भय नहीं है।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 79

तान् दृष्ट्वा अथ गतान् स्वर्गं समत्स्यान् मत्स्यजीविनः ।सामात्यभृत्यो नृपतिर् विस्मयाद् इदम् अब्रवीत्

tān dṛṣṭvā atha gatān svargaṃ samatsyān matsyajīvinaḥ / sāmātyabhṛtyo nṛpatir vismayād idam abravīt

हिन्दी अर्थ

बाणासुरका यह वचन सुनकर महादेवजीने 'कहा-हैत्यराज! तुम मेरी भक्तिके प्रसादसे मेरे समीप निवास करोगे। तत्पश्चात् वह दिव्य विमानपर आरूढ़ हो महादेवजीके प्रसादसे उन्हींके

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 80

सेव्याः श्रेयो ऽर्थिभिः सन्तः तीर्थं पुण्यं जलोत्तमम् ।क्षणोपासनमप्यत्र न तेषां निष्कलं भवेत्

sevyāḥ śreyo 'rthibhiḥ santaḥ tīrthaṃ puṇyaṃ jalottamam / kṣaṇopāsanamapyatra na teṣāṃ niṣkalaṃ bhavet

हिन्दी अर्थ

'अमरकण्टक और यज्ञपर्वतके श्रेष्ठ तीर्थ एवं लिंग, राजा इन्द्रद्युम्नका यज्ञ और उन्हें देवोंका वरदान

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 81

सद्भिस्सह समासीत सद्भिः कुर्वीत सत्कथाम् ।आपस्तम्बो मुनिस् तत्र लोमशश्च महातपा

sadbhissaha samāsīta sadbhiḥ kurvīta satkathām / āpastambo munis tatra lomaśaśca mahātapā

हिन्दी अर्थ

.. माक॑एडेयजी कहते हैं--युधिष्ठिर! अमर- 'कण्टक पर्वतपर सब ओर अत्यन्त गुप्त पुण्यका

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 82

पदैस् तु विविधैर् इष्टैर् बोधयामास तु नृपम् ।ततः संधारयामास धर्मबुद्धिं सुदुर्लभाम्

padais tu vividhair iṣṭair bodhayāmāsa tu nṛpam / tataḥ saṃdhārayāmāsa dharmabuddhiṃ sudurlabhām

हिन्दी अर्थ

माने गये हैं। अमरकण्टकसे

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 83

तथेति कृत्वा चोक्त्वा च नृपं तं प्रशशंसतुः ।अहो धन्यो ऽसि राजेन्द्र यत् ते धर्मपरामतिः

tatheti kṛtvā coktvā ca nṛpaṃ taṃ praśaśaṃsatuḥ / aho dhanyo 'si rājendra yat te dharmaparāmatiḥ

हिन्दी अर्थ

उत्तरभागमें यज्ञ पर्वत है, जो विन्ध्याचलका कनिष्ठ पुत्र और पर्यक पर्वतका भाई है । पूर्वकालमें ब्रह्माजीने

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 84

धर्मः सुदुर्लभः पुंसां विशेषेण महीक्षिताम् ।यदि राज्यमदाविष्टः स्वधर्मं न परित्यजेत्

dharmaḥ sudurlabhaḥ puṃsāṃ viśeṣeṇa mahīkṣitām / yadi rājyamadāviṣṭaḥ svadharmaṃ na parityajet

हिन्दी अर्थ

निवास है॥उस गिरिश्रेष्ठसे लेकर नर्मदा नदीतक वहीं सौत्रामणि नामक यज्ञ किया था और इन्द्रने भी

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 85

ततो जगति कस् तस्मात् पुनर् अभ्यधिको भवेत् ।ध्रुवं धर्मश्च राज्यं वै मोहश्चैव सदा ध्रुवः

tato jagati kas tasmāt punar abhyadhiko bhavet / dhruvaṃ dharmaśca rājyaṃ vai mohaścaiva sadā dhruvaḥ

हिन्दी अर्थ

उसी पर्वतपर अश्वमेध-यज्ञका अनुष्ठान किया था।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 86

महाध्रुवश्च नरको राज्यं निन्दन्ति ते बुधाः ।राज्यं हि मन्यते मूढो नरो विषयलोलुपः

mahādhruvaśca narako rājyaṃ nindanti te budhāḥ / rājyaṃ hi manyate mūḍho naro viṣayalolupaḥ

हिन्दी अर्थ

महर्षि दधीचि तथा अन्य देवताओने वहीं बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान किया है। उसी यज्ञ पर्वतसे चतु नामकी एक महानदी निकली है, जो नर्मदामें जाकर मिली है । वह संगम विश्वविख्यात तीर्थ है । उसके

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 87

मनीषिणस् तु पश्यन्ति सदैव नरकोपमम् ।तस्माच्छोकश्च मोहश्च न कर्तव्यो मदस् त्वया

manīṣiṇas tu paśyanti sadaiva narakopamam / tasmācchokaśca mohaśca na kartavyo madas tvayā

हिन्दी अर्थ

तटपर पीले रंगके कुश पृथ्वीपर फैले हैं। उनसे श्राद्ध करनेपर वे पितरोंको मोक्ष देनेवाले होते हैं। जहाँ चतु और नर्मदाका संगम है और जहाँ यज्ञ पर्वत है, इन दोनोंके बीचकी भूमिमें जो श्राद्धका

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 88

यदीच्छसि महाराज शाश्वतीं गतिमात्मनः ।मार्कण्डेय उवाच: इत्युक्त्वा महात्मानौ जग्मतुः स्वं स्वमाश्रमम्

yadīcchasi mahārāja śāśvatīṃ gatimātmanaḥ / mārkaṇḍeya uvāca: ityuktvā mahātmānau jagmatuḥ svaṃ svamāśramam

हिन्दी अर्थ

अनुष्ठान करता है, उसके पितर पूर्ण तृप्त होते हैं। जो वहाँ स्नान और सिद्धेश्वर एवं चतुष्केश्वर लिंगकी परिक्रमा करता है, उस मनुष्यकी लोकमें पुनः गणना नहीं होती--वह मुक्त हो जाता है। युधिष्ठिर! वहाँ

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 89

नाभागो ऽपि वरं लब्ध्वा प्रहृष्टस्त्वविशत् पुरम् ।एतत् ते कथितं राजन् ये गणाः सत्समागमे

nābhāgo 'pi varaṃ labdhvā prahṛṣṭastvaviśat puram / etat te kathitaṃ rājan ye gaṇāḥ satsamāgame

हिन्दी अर्थ

महादेवजी संगममें स्थित हैं। मनुष्य उनका दर्शन नहीं कर पाते देवता, असुर और नागकन्याओंद्वारा उनका पूजन किया जाता है।

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 90

माहात्म्यं वै गवां तद्वत् किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ।रेवामत्स्यासमायोगे गवां माहात्म्यमुत्तमम्

māhātmyaṃ vai gavāṃ tadvat kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi / revāmatsyāsamāyoge gavāṃ māhātmyamuttamam

हिन्दी अर्थ

सुपर्ण नामसे प्रसिद्ध एक जितेन्द्रिय ब्रह्मर्षि थे। उनकी पतिब्रता धर्मपत्नीका नाम पुरुहूता था। वे दोनों दम्पति नैमिषारण्यमें निवास करते थे। एक दिन पर्वकालमें ऋतुस्नाता होनेपर

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 91

तत्र स्नात्वा महाराज मत्स्येश्वरमथा ऽर्चय ।आपस्तम्बो महाभागो निषादा मत्स्यजीविनः

tatra snātvā mahārāja matsyeśvaramathā 'rcaya / āpastambo mahābhāgo niṣādā matsyajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुहूताने अपने पतिको प्रसन्न करके कहा-- “महामुने! आज मेरै साथ सहवास कीजिये, जिससे मुझे सम्पूर्ण वंशको पवित्र करनेवाला पुत्र प्राप्त हो। पुत्रके द्वारा मनुष्य पुण्यलोकोंपर

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

अध्याय १३

श्लोक 92

मत्स्यैः सह गताः स्वर्गं तीर्थस्यास्य प्रभावतः ।दिव्यकान्तिधराः सर्वे लोके क्रीडन्ति वैष्णवे

matsyaiḥ saha gatāḥ svargaṃ tīrthasyāsya prabhāvataḥ / divyakāntidharāḥ sarve loke krīḍanti vaiṣṇave

हिन्दी अर्थ

विजय पाता है। पुत्रसे देवता और पितर तृप्त होते हैं। अतः आप पुत्र उत्पन्न करें।'

English

It appears that BrShmaoas living on the banks were washed away in the flood of Narmada.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_skandapurANa-revAkhaNDa-rks.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Skanda Purana — Chapter 13
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.