Prashna Upanishad· Praśnopaniṣad
4
अध्याय 4 / 6

Question 4 — Sauryāyaṇī on Sleep, Dream, and the Witness

चतुर्थः प्रश्नः

11 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ11 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४

श्लोक 1

अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ ।भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्ठिता भवन्तीति

atha hainaṃ sauryāyaṇī gārgyaḥ papraccha | bhagavannetasmin puruṣe kāni svapanti kānyasmiñjāgrati katara eṣa devaḥ svapnān paśyati kasyaitat sukhaṃ bhavati kasminnu sarve sampratiṣṭhitā bhavantīti

हिन्दी अर्थ

फिर सौर्यायणी गार्ग्य ने पूछा — "हे भगवन्! इस पुरुष में कौन-सी इन्द्रियाँ सोती हैं? कौन जागती हैं? कौन देव स्वप्न देखता है? यह सुख किसका है? और इन सब का आश्रय किसमें है?"

English

Then Sauryāyaṇī Gārgya asked: "Sir, in this person — which faculties sleep? Which remain awake? Which deva sees the dreams? Whose is this happiness? In whom do all these become established?"

अध्याय ४

श्लोक 2

तस्मै स होवाच ।यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ।ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति ।तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते

tasmai sa hovāca | yathā gārgya marīcayo'rkasyāstaṃ gacchataḥ sarvā etasmiṃstejomaṇḍala ekībhavanti | tāḥ punaḥ punarudayataḥ pracarantyevaṃ ha vai tat sarvaṃ pare deve manasyekībhavati | tena tarhyeṣa puruṣo na śṛṇoti na paśyati na jighrati na rasayate na spṛśate nābhivadate nādatte nānandayate na visṛjate neyāyate svapitītyācakṣate

हिन्दी अर्थ

उसने कहा — "हे गार्ग्य! जैसे डूबते सूर्य की किरणें उसके तेज-मण्डल में एक हो जाती हैं और उदय होने पर फिर फैल जाती हैं, वैसे ही ये सब इन्द्रियाँ परम देव मन में एकीभूत हो जाती हैं। तब यह पुरुष न सुनता है, न देखता, न सूँघता, न चखता, न छूता, न बोलता, न ग्रहण करता, न आनन्द लेता, न त्यागता, न चलता — 'वह सोता है' कहा जाता है।"

English

He said to him: "O Gārgya, as all the rays of the setting sun gather into the orb of light, and as they spread out again at sunrise, so all this is unified in the supreme deva, the mind. Then this person does not hear, see, smell, taste, touch, speak, take, enjoy, eliminate, or move. He is said to sleep."

अध्याय ४

श्लोक 3

प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति ।गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात्प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः

prāṇāgnaya evaitasmin pure jāgrati | gārhapatyo ha vā eṣo'pāno vyāno'nvāhāryapacano yadgārhapatyātpraṇīyate praṇayanādāhavanīyaḥ prāṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इस शरीर रूपी नगर में प्राण रूपी अग्नियाँ जागती रहती हैं। अपान गार्हपत्य है; व्यान अन्वाहार्यपचन है। और जो गार्हपत्य से ले जाया जाता है, वह आहवनीय — वही प्राण है।

English

But the prāṇa-fires are awake in this body-city. Apāna is the gārhapatya (household fire); Vyāna is the anvāhāryapacana (southern fire). And since the prāṇa is "led forth" (pra-nī) from the gārhapatya, it is the āhavanīya (sacrificial fire).

अध्याय ४

श्लोक 4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः ।मनो ह वाव यजमानः ।इष्टफलमेवोदानः ।स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति

yaducchvāsaniḥśvāsāvetāvāhutī samaṃ nayatīti sa samānaḥ | mano ha vāva yajamānaḥ | iṣṭaphalamevodānaḥ | sa enaṃ yajamānamaharaharbrahma gamayati

हिन्दी अर्थ

क्योंकि समान ही उच्छ्वास और निःश्वास रूपी आहुतियों को समान रूप से ले जाता है, वह समान है। मन ही यजमान है। उदान ही इष्ट-फल है। उदान प्रतिदिन इस यजमान को ब्रह्म तक पहुँचाता है।

English

Because Samāna leads the offerings of in-breath and out-breath equally, it is the priest of equalizing. The mind is the sacrificer. Udāna is the desired fruit. Day after day Udāna leads this sacrificer to Brahman.

अध्याय ४

श्लोक 4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति ।यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति

atraiṣa devaḥ svapne mahimānamanubhavati | yaddṛṣṭaṃ dṛṣṭamanupaśyati śrutaṃ śrutamevārthamanuśṛṇoti deśadigantaraiśca pratyanubhūtaṃ punaḥ punaḥ pratyanubhavati dṛṣṭaṃ cādṛṣṭaṃ ca śrutaṃ cāśrutaṃ cānubhūtaṃ cānanubhūtaṃ ca saccāsacca sarvaṃ paśyati sarvaḥ paśyati

हिन्दी अर्थ

स्वप्न में यह आत्म-देव अपनी ही महिमा का अनुभव करता है। जो देखा है उसे फिर देखता है, जो सुना है उसे फिर सुनता है, दूर के देश-दिशाओं में जो अनुभव किया है — उसे फिर अनुभव करता है। देखा-अनदेखा, सुना-अनसुना, अनुभूत-अननुभूत, सत्-असत् — सब कुछ देखता है। वह स्वयं सब है।

English

There, in dream, this divine Self experiences its own greatness. What it has seen, it sees again; what it has heard, it hears again; what was experienced in distant lands and directions, it experiences over and over. Seen and unseen, heard and unheard, experienced and not-experienced, real and unreal — all it sees, being itself the All.

अध्याय ४

श्लोक 4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति ।अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ तदैतस्मिञ्शरीरे एतत् सुखं भवति

sa yadā tejasā'bhibhūto bhavati | atraiṣa devaḥ svapnānna paśyatyatha tadaitasmiñśarīre etat sukhaṃ bhavati

हिन्दी अर्थ

जब मन गहन तेज से अभिभूत हो जाता है, तब यह आत्म-देव स्वप्न नहीं देखता; तब इस शरीर में सुख होता है।

English

When the mind is overpowered by tejas (a deeper light), this divine Self does not see dreams. Then, in this body, there is happiness.

अध्याय ४

श्लोक 4.7

स यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते

sa yathā somya vayāṃsi vāsovṛkṣaṃ sampratiṣṭhante evaṃ ha vai tat sarvaṃ para ātmani sampratiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

हे सौम्य! जैसे पक्षी रात्रि में अपने आश्रय-वृक्ष पर लौट आते हैं, वैसे ही ये सब परम आत्मा में प्रतिष्ठित हो जाते हैं।

English

As birds, dear one, return to their nesting tree, so all this becomes established in the supreme Self.

अध्याय ४

श्लोक 4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक् च स्पर्शयितव्यं च वाक् च वक्तव्यं च हस्तौ चादातव्यं चोपस्थश्चानन्दयितव्यं च पायुश्च विसर्जयितव्यं च पादौ च गन्तव्यं च मनश्च मन्तव्यं च बुद्धिश्च बोद्धव्यं चाहङ्कारश्चाहङ्कर्तव्यं च चित्तं च चेतयितव्यं च तेजश्च विद्योतयितव्यं च प्राणश्च विधारयितव्यं च

pṛthivī ca pṛthivīmātrā cāpaścāpomātrā ca tejaśca tejomātrā ca vāyuśca vāyumātrā cākāśaścākāśamātrā ca cakṣuśca draṣṭavyaṃ ca śrotraṃ ca śrotavyaṃ ca ghrāṇaṃ ca ghrātavyaṃ ca rasaśca rasayitavyaṃ ca tvak ca sparśayitavyaṃ ca vāk ca vaktavyaṃ ca hastau cādātavyaṃ copasthaścānandayitavyaṃ ca pāyuśca visarjayitavyaṃ ca pādau ca gantavyaṃ ca manaśca mantavyaṃ ca buddhiśca boddhavyaṃ cāhaṅkāraścāhaṅkartavyaṃ ca cittaṃ ca cetayitavyaṃ ca tejaśca vidyotayitavyaṃ ca prāṇaśca vidhārayitavyaṃ ca

हिन्दी अर्थ

पृथिवी और उसकी सूक्ष्म-मात्रा, जल और उसकी मात्रा, अग्नि और मात्रा, वायु और मात्रा, आकाश और मात्रा; नेत्र और दर्शनीय, श्रोत्र और श्रोतव्य, घ्राण और घ्रातव्य, रस और रसयितव्य, त्वचा और स्पर्शनीय; वाणी और वक्तव्य, हाथ और ग्राह्य, उपस्थ और आनन्दनीय, पायु और त्याज्य, पैर और गन्तव्य; मन और मन्तव्य, बुद्धि और बोद्धव्य, अहङ्कार और अहङ्कर्तव्य, चित्त और चेतयितव्य, तेज और विद्योत्य, प्राण और धारयितव्य —

English

Earth and its essence, water and its essence, fire and its essence, air and its essence, space and its essence; eye and the seen, ear and the heard, nose and the smelled, taste and the tasted, skin and the touched; speech and the spoken, hands and the grasped, generative organ and the enjoyed, anus and the eliminated, feet and the trodden; mind and the thought, intellect and the known, ego and what it claims, citta and what it perceives, tejas and what it illumines, prāṇa and what it supports —

अध्याय ४

श्लोक 4.9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः ।स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते

eṣa hi draṣṭā spraṣṭā śrotā ghrātā rasayitā mantā boddhā kartā vijñānātmā puruṣaḥ | sa pare'kṣara ātmani sampratiṣṭhate

हिन्दी अर्थ

यही द्रष्टा है, स्पर्शकर्ता, श्रोता, घ्राता, रसयिता, मन्ता, बोद्धा, कर्ता — विज्ञानात्मा पुरुष। वह परम अक्षर आत्मा में प्रतिष्ठित है।

English

For this is the seer, the toucher, the hearer, the smeller, the taster, the thinker, the knower, the doer — the Person, the cognition-self. It is established in the supreme, imperishable Self.

अध्याय ४

श्लोक 4.10

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य ।स सर्वज्ञः सर्वो भवति ।तदेष श्लोकः

paramevākṣaraṃ pratipadyate sa yo ha vai tadacchāyamaśarīramalohitaṃ śubhramakṣaraṃ vedayate yastu somya | sa sarvajñaḥ sarvo bhavati | tadeṣa ślokaḥ

हिन्दी अर्थ

जो उस छाया-रहित, शरीर-रहित, रक्त-रहित, शुभ्र, अक्षर को जानता है — वही, हे सौम्य, परम अक्षर को प्राप्त होता है। वह सर्वज्ञ हो जाता है, सब कुछ हो जाता है। इसी विषय में यह श्लोक:

English

He who knows that shadowless, bodiless, bloodless, pure, imperishable One — he, dear one, reaches the supreme imperishable. He becomes all-knowing, becomes all. This is the verse:

अध्याय ४

श्लोक 4.11

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र ।तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति

vijñānātmā saha devaiśca sarvaiḥ prāṇā bhūtāni sampratiṣṭhanti yatra | tadakṣaraṃ vedayate yastu somya sa sarvajñaḥ sarvamevāviveśeti

हिन्दी अर्थ

जहाँ विज्ञानात्मा सहित सब देव, प्राण और भूत प्रतिष्ठित हो जाते हैं — उसी अक्षर को, हे सौम्य, जो जानता है — वह सर्वज्ञ होकर सर्व में प्रवेश कर जाता है।

English

Where the knowing-Self, with all the devas, the prāṇas, and the elements, comes to rest — that imperishable, he who knows it, dear one, becomes all-knowing and enters into All.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/ · प्राप्त 2/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Prashna Upanishad — Chapter 4
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.