Matsya Purana· Matsya Purāṇa
7
अध्याय 7 / 176

Adhyaya 7

65 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ65 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ७

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण ७ दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देववल्लभाः देवैर्जग्मुश्च सापत्नैः कस्मात्ते सख्यमुत्तमम्

matsya-purāṇa 7 diteḥ putrāḥ kathaṃ jātā maruto devavallabhāḥ devairjagmuśca sāpatnaiḥ kasmātte sakhyamuttamam

हिन्दी अर्थ

मरुतोंकी उत्पत्तिके प्रसङ्गमें दितिकी तपस्या, मदनद्वादशी-व्रतका वर्णन, कश्यपद्वारा दितिको वरदान, गर्भिणी स््त्रियोंके लिये नियम तथा मरुतोंकी उत्पत्ति दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देववल्लभाः । देवैर्जग्मुश्च सापल्नैः कस्मात्ते सख्यमुत्तमम्॥

English

The Risis said How did Diti again beget the Maruts and how did the latter become the friends of the Dovas?-— 1.

अध्याय ७

श्लोक 2

पुरा देवासुरे युद्धे हृतेषु हरिणा सुरैः पुत्रपौत्रेषु शोकार्ता गत्वा भूलोकमुत्तमम्

purā devāsure yuddhe hṛteṣu hariṇā suraiḥ putrapautreṣu śokārtā gatvā bhūlokamuttamam

हिन्दी अर्थ

पुरा देवासुरे युद्धे हतेषु हरिणा सुरैः। पुत्रपौत्रेषु शोकार्ता गत्वा भूर्लोकमुत्तमम् स्यमन्तपञ्चके क्षेत्रे सरस्वत्यास्तटे शुभे। भर्तुराराधनपरा तप उग्रं चचार ह

English

Suta said: —In the days gone by, wlieu Lord Visnu des- troyed the offspring of Diti in the great war between the Devas and Asuras, Diti repaired to Syaiiiantapanchaka — a holy place — on tlie banks of the Sarasvati, and devoted herself to the worsliip of her husband and practised severe penatices for a considerable length of time. — 2-3.

अध्याय ७

श्लोक 3

स्यमन्तपञ्चके क्षेत्रे सरस्वत्यास्तटे शुभे भर्तुर् आराधनपरा तप उग्रं चचार ह

syamantapañcake kṣetre sarasvatyāstaṭe śubhe bhartur ārādhanaparā tapa ugraṃ cacāra ha

हिन्दी अर्थ

तदा दितिर्हैत्यमाता ऋषिरूपेण सुव्रत। फलाहारा तपस्तेपे कृच्छं चान्द्रायणादिकम् ब्रतं सौभाग्यफलदमिह लोके परत्र च

English

has the same devotion for her as one has for God. Her salvation lies through her husband.

अध्याय ७

श्लोक 4

तदा दितिर् दैत्यमाता ऋषिरूपेण सुव्रता फलाहारा तपस् तेपे कृच्छ्रं चान्द्रायणादिकम्

tadā ditir daityamātā ṛṣirūpeṇa suvratā phalāhārā tapas tepe kṛcchraṃ cāndrāyaṇādikam

हिन्दी अर्थ

सुतानेकोनपञ्जाशद् येन लेभे दितिः पुनः विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निबोधत

English

After a little more than a century, Diti, the mother of demons, who had practised hard penances like a liWi and had become emaciated and aged owing to lier living on phalahara and regularly keeping up Cliandniyana and other fasts, asked asisjha and other sages.— 4-5.

अध्याय ७

श्लोक 5

यावद्वर्षशतं साग्रं जराशोकसमाकुला ततः सा तपसा तप्ता वसिष्ठादीनपृच्छत

yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ jarāśokasamākulā tataḥ sā tapasā taptā vasiṣṭhādīnapṛcchata

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने पूछा सूतजी ! (हैत्योंकी जननी) दितिके पुत्र उनचास मरुत देवताओंके प्रिय कैसे बन गये? तथा अपने सौतेले भाई देवताओंके साथ उनकी प्रगाढ़ मैत्री कैसे हो गयी ? सूतजी कहते हैं--सुत्रत मुनियो! प्राचीनकालकी बात है, देवासुर-संग्राममें भगवान् विष्णु तथा देवगणोंद्वारा अपने पुत्र-पौत्रोंका संहार हो जानेपर हैत्यमाता दिति शोकसे विह्ल हो गयी । वह उत्तम भूलोकमें जाकर स्यमन्तपञ्चकक्षेत्रमें

English

They only take light things and particularly fruits. Ptialahdra literally means a repast of fruits.

अध्याय ७

श्लोक 6

कथयन्तु भवन्तो मे पुत्रशोकविनाशनम् व्रतं सौभाग्यफलदम् इहलोके परत्र च

kathayantu bhavanto me putraśokavināśanam vrataṃ saubhāgyaphaladam ihaloke paratra ca

हिन्दी अर्थ

सरस्वतीके मङ्गलमय तटपर अपने पतिदेव महर्षि कश्यपकी आराधनामें तत्पर रहती हुई घोर तपमें निरत हो गयी। उस समय उसने ऋषियोंके समान फलाहारपर निर्भर रहकर कृच्छु-चान्द्रायण आदि व्रतोंका पालन किया। इस प्रकार बुढ़ापा और शोकसे अत्यन्त आकुल हुई दिति सौ वर्षोतक उस कठोर तपका अनुष्ठान करती रही। तदनन्तर उस तपस्यासे सन्तप्त हुई दितिने वसिष्ठ आदि महर्षियोंसे पूछा “ऋषियो ! आप लोग मुझे ऐसा व्रत बतलाइये, जो पुत्र-

English

CbUndrAyana is a particular fast, the chief feature of which is that one has to regu- late his morsels of phalahara to the phases of the moon, i.e., on the new-moon-day he has to take only one morsel which ho goes on increasing one by one each day, for a fortnight, when the fast terminates.

अध्याय ७

श्लोक 7

ऊचुर् वसिष्ठप्रमुखा मदनद्वादशीव्रतम् यस्याः प्रभावादभवत् सुतशोकविवर्जिता

ūcur vasiṣṭhapramukhā madanadvādaśīvratam yasyāḥ prabhāvādabhavat sutaśokavivarjitā

हिन्दी अर्थ

शोकका विनाशक तथा इहलोक एवं परलोकमें सौभाग्यरूपी फलका प्रदाता हो।' तब वसिष्ठ आदि ऋषियोंने उसे मदनद्वादशी-व्रतका विधान बतलाया, जिसके प्रभावसे वह पुत्रशोकसे उन्मुक्त हो गयी ॥ २--७॥ ऋषियोंने पूछा --सूतजी ! जिसका अनुष्ठान करनेसे दितिको पुनः उनचास पुत्रोंकी प्राप्ति हु, उस मदन- द्वादशीव्रतके विषयमें हमलोग भी सुनना चाहते हैं

English

Sages! Tell me some such vrata tlint would free me from the crushing grief of iny son's destruction and make me feel happy in this world as well as in the next." — 6.

अध्याय ७

श्लोक 8

श्रोतुमिच्छामहे सूत मदनद्वादशीव्रतम् सुतानेकोनपञ्चाशद् येन लेभे दितिः पुनः

śrotumicchāmahe sūta madanadvādaśīvratam sutānekonapañcāśad yena lebhe ditiḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं-ऋषियो! पूर्वकालमें वसिष्ठ आदि महर्षियोंने दितिके प्रति जिस उत्तम मदनद्वादशी- ्रतका वर्णन किया था, उसीको आपलोग मुझसे विस्तारपूर्वक सुनिये। व्रतधारीको चाहिए कि वह चैत्रमासमें शुक्लपक्षकी द्वादशी तिथिको श्वेत चावलोंसे परिपूर्ण एवं छिद्ररहित एक घट स्थापित करे। उसपर श्वेत चन्दनका अनुलेप लगा हो तथा वह श्वेत वस्त्रके दो टुकड़ोंसे आच्छादित हो। उसके निकट विभिन्न प्रकारके

English

THE 1HAT8YA PUHAEAM.

अध्याय ७

श्लोक 9

यद्वसिष्ठादिभिः पूर्वं दितेः कथितमुत्तमम् विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निबोधत

yadvasiṣṭhādibhiḥ pūrvaṃ diteḥ kathitamuttamam vistareṇa tadevedaṃ matsakāśānnibodhata

हिन्दी अर्थ

ऋतुफल और गन्नेके टुकड़े रखे जायँँ। वह विविध प्रकारकी खाद्य-सामग्रीसे युक्त हो तथा उसमें यथाशक्ति सुवर्ण-खण्ड भी डाला जाय। तत्पश्चात् उसके ऊपर गुड्से भरा हुआ ताँबेका पात्र स्थापित करना चाहिए। तस्मादुपरि कामं तु कदलीदलसंस्थितम्। कुर्याच्छर्करयोपेतां रतिं तस्य च वामतः

English

Aiote.— 7rata means fast. Any self-imposed raligtons observance, Boetriotion, Vow, Precept, Penance.

अध्याय ७

श्लोक 10

चैत्रे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां नियतव्रतः स्थापयेदव्रणं कुम्भं सिततण्डुलपूरितम्

caitre māsi site pakṣe dvādaśyāṃ niyatavrataḥ sthāpayedavraṇaṃ kumbhaṃ sitataṇḍulapūritam

हिन्दी अर्थ

गन्धं धूपं ततो दद्याद् गीतं वाद्यं च कारयेत्। तदभावे कथां कुर्यात् कामकेशवयोर्नरः कामनास्नो हरेरर्चा स्त्रापयेद् गन्धवारिणा। शुक्लपुष्पाक्षततिलैरर्चयेन्मधुसूदनम्

English

In this loorld as n<ell os in the next: '''he Hindus believe in the transmigration of sonl. According to this idea, there in a life after death nntil the sonl becomes totally unified with Brahma, which is Kirvfina or final rest. The nest world here, therefore, refers to the re-bIrth after transmigraiion of sonl.

अध्याय ७

श्लोक 11

नानाफलयुतं तद्वद् इक्षुदण्डसमन्वितम् सितवस्त्रयुगच्छन्नं सितचन्दनचर्चितम्

nānāphalayutaṃ tadvad ikṣudaṇḍasamanvitam sitavastrayugacchannaṃ sitacandanacarcitam

हिन्दी अर्थ

कामाय पादौ सम्पूज्य जङ्घे सौभाग्यदाय च। ऊरू स्मरायेति पुनर्मन्मथायेति वै कटिम् स्वच्छोदरायेत्युदरमनङ्कायेत्युरो हरेः। मुखं पद्ममुखायेति बाहू पञ्चशराय वै

English

The sage Y.asi-stlia advisod Diti to ohsprvo tlie Afatlana-Dvadailt fast, by keepiiipr wliicli Oifi hecanie the inotlier of the Mamts and was liberated from her pangs of grief.— 7.

अध्याय ७

श्लोक 12

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं तु शक्तितः ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत्

nānābhakṣyasamopetaṃ sahiraṇyaṃ tu śaktitaḥ tāmrapātraṃ guḍopetaṃ tasyopari niveśayet

हिन्दी अर्थ

नमः सर्वात्मने मौलिमर्चयेदिति केशवम्। ततः प्रभाते तं कुम्भं ब्राह्मणाय निवेदयेत् प्रीयतामत्र भगवान् कामरूपी जनार्दन: । हृदये सर्वभूतानां य आनन्दोऽभिधीयते

English

The liisis said; — " Pious Sage, Suta! we are very anxious to know something of the iladana-IVndadi' fast, by the observance of which Diti begot forty-nine sons again faftor her progeny was destroyed by Visnu;." — 8.

अध्याय ७

श्लोक 13

तस्मादुपरि कामं तु कदलीदलसंस्थितम् कुर्याच्छर्करयोपेतां रतिं तस्य च वामतः

tasmādupari kāmaṃ tu kadalīdalasaṃsthitam kuryāccharkarayopetāṃ ratiṃ tasya ca vāmataḥ

हिन्दी अर्थ

उपवासी त्रयोदश्यामर्चयेद् विष्णुमव्ययम् शय्यां दद्यादनङ्ाय सर्वोपस्करसंयुताम्। काञ्चनं कामदेवं च शुक्लां गां च पयस्विनीम्

English

Suta said " Hear, 0 Risis! wliat the Sage t'asistha said t j Diti about the fast in question. I sludl repeat to you the same in detaiJ." —9.

अध्याय ७

श्लोक 14

गन्धं धूपं ततो दद्याद् गीतं वाद्यं च कारयेत् तदभावे कथां कुर्यात् कामकेशवयोर्नरः

gandhaṃ dhūpaṃ tato dadyād gītaṃ vādyaṃ ca kārayet tadabhāve kathāṃ kuryāt kāmakeśavayornaraḥ

हिन्दी अर्थ

होमः शुक्लतिलैः कार्यः कामनामानि कीर्तयेत्। गव्येन हविषा तद्वत् पायसेन च धर्मवित् उसके ऊपर केलेके पत्तेपर काम तथा उसके वाम भागमें शक्करसमन्वित रतिको स्थापना करे। फिर गन्ध, धूप आदि उपचारोंसे उनकी पूजा करे और गीत, वाद्य आदिका भी प्रबन्ध करे । ( अर्थाभावके कारण) गीत-वाद्य आदिका

English

"The fast begins in tlie inontli ol Cliaitra, on the lifib day of the bright fortnight. One who observes this fast shonhl jjlace a jar of gold, silver, copper, biiiss or eartli- -ae<*or(Hng to his means — <in an earthen platform, after filling it with (lUTeimi fniils, pieces of sugar- cane, and white rice, before idacing the jar..n ilio platform, it should also be painted with white sandal and eiivered with two pieces of wliite cloth. After this, a small plate of copper conluinitig some fruits, gold and raw sugar should be placed.in tlie top of the jar..Above It shmdil be placed a plantain leaf, bearing an imago of Cupid, and to the left of it should be placed the image of Rati made of suirar. After this, the w'orship of Cupid and Hati sliould bo perlormed in the billowing manner t — The images should first bo bathed with incense and water, then white flowers, rice, and sesamnm siionld he offered. Afterwards, the Aftgapfij. (body worship) should follow, as indicated below;~Aftcr pronouncing Otfi K&mdya, worsbip tbe feet. After jironouncing Om fiaitbhigyadaya, worship the legs. After pronouncing (hn Simurdya, worship the thighs. After pronouncing 0»/i Manmathaya, worship the waist. After pronouncing Ont Svatohodardya, woraliip the stomach. After pronouncing OijiAnadj/u, worship the breast. After proiumneing Orfi Vadmamulthdya, worship the mouth. After pronouncing Utji Panehaaaraya, worship the hands. After pronouncing Otfi Sarvdtmave, worship the head. Oji the completion of this worship, sandal and incetisc should be offeied, and then prayers should be sung accompained by music. In case there be no one to sing prayers and play on the music, then the glories of KAina and Keiava

अध्याय ७

श्लोक 15

कामनाम्ना हरेरर्चां स्नापयेद्गन्धवारिणा शुक्लपुष्पाक्षततिलैर् अर्चयेन्मधुसूदनम्

kāmanāmnā harerarcāṃ snāpayedgandhavāriṇā śuklapuṣpākṣatatilair arcayenmadhusūdanam

हिन्दी अर्थ

प्रबन्ध न हो सकनेपर मनुष्यको कामदेव और भगवान् विष्णुको कथाका आयोजन करना चाहिए । पुन: कामदेव नामक भगवान् विष्णुको अर्चना करते समय उन्हें सुगन्धित जलसे स्नान कराना चाहिए । श्वेत पुष्प, अक्षत और तिलोंद्वारा उन मधुसूदनको विधिवत् पूजा करे। उस समय उन विष्णुके पैरोंमें कामदेव, जङ्घाओंमें सौभाग्यदाता, ऊरुओंमें स्मर, कटिभागमें मन्मथ, उदरमें स्वच्छोदर, वक्ष:स्थलमें अनङ्ग, मुखमें पद्ममुख, बाहुओंमें पञ्चशर और मस्तकमें

English

naAPTER VII.

अध्याय ७

श्लोक 16

कामाय पादौ सम्पूज्य जङ्घे सौभाग्यदाय च ऊरू स्मरायेति पुनर् मन्मथायेति वै कटिम्

kāmāya pādau sampūjya jaṅghe saubhāgyadāya ca ūrū smarāyeti punar manmathāyeti vai kaṭim

हिन्दी अर्थ

सर्वात्माको नमस्कार है '--यों कहकर भगवान् केशवका साङ्गोपाङ्ग पूजन करे। तदनन्तर प्रातःकाल वह घट ब्राह्मणको दान कर दे। पुनः भक्तिपूर्वक ब्राह्मणोंको भोजन कराकर स्वयं भी नमकरहित भोजन करे और ब्राह्मणोंको दक्षिणा देकर इस मन्त्रका उच्चारण करे- “जो सम्पूर्ण प्राणियोंके हृदयमें स्थित रहकर आनन्द नामसे कहे जाते हैं, वे कामरूपी भगवान् जनार्दन मेरे इस आनुष्ठानसे प्रसन्न हों।'

English

hIiouM be narrated and listened to. On the following morning, the jar should be given to a Brahmana. — 10-18.

अध्याय ७

श्लोक 17

स्वच्छोदरायेत्युदरम् अनङ्गायेत्युरो हरेः मुखं पद्ममुखायेति बाहू पञ्चशराय वै

svacchodarāyetyudaram anaṅgāyetyuro hareḥ mukhaṃ padmamukhāyeti bāhū pañcaśarāya vai

हिन्दी अर्थ

इसी विधिसे प्रत्येक मासमें मदनद्वादशीब्रतका अनुष्ठान करना चाहिए। ब्रतीको चाहिए कि वह द्वादशीके दिन एक फल खाकर भूतलपर शयन करे और त्रयोदशीके दिन अविनाशी भगवान् विष्णुका पूजन करे। तेरहवाँ महीना आनेपर घृतधेनुसहित एवं समस्त सामग्रियोंसे सम्पन्न शय्या, कामदेवकी स्वर्ण-निर्मित प्रतिमा और श्वेत रंगको दुधारू गौ अनङ्ग (कामदेव)-को समर्पित करे (अर्थात् अनङ्गके उद्देश्यसे ब्राह्मणको दान दे)। उस

English

A'ote.— In the text, only Kaniayit, Saubhlgijaddya, &o.. are given. Bat all those expressions should be prefixed by (Om) and saflixed by (Aatnah), before being pronounced at the time of worship. Kdiu&ya, thus prefixed and suffixed, becomes. Orp Kamdya tiamaii, which means ** I salute Kdma, the God of love. Similarly all the expressions are sitnply meant to convey the salutations of the worshipper to the Lord of love— expressive of the former's devotion and reverence to the latter. All the expressions are only adjectival that ultimately apply to Cupid, uia,— Kania-God of Love, Cupid.

अध्याय ७

श्लोक 18

नमः सर्वात्मने मौलिम् अर्चयेदिति केशवम् ततः प्रभाते तं कुम्भं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

namaḥ sarvātmane maulim arcayediti keśavam tataḥ prabhāte taṃ kumbhaṃ brāhmaṇāya nivedayet

हिन्दी अर्थ

समय शक्तिके अनुसार वस्त्र एवं आभूषण आदिद्वारा सपत्नीक ब्राह्मणको पूजा करके उन्हें शय्या और सुगन्ध आदि प्रदान करते हुए ऐसा कहना चाहिए कि “आप प्रसन्न हों।' तत्पश्चात् उस धर्मज्ञ व्रतीको गोदुग्धसे बनी हुई हवि, खीर और श्वेत तिलोंसे कामदेवके नामोंका कीर्तन करते हुए हवन करना चाहिए। पुनः कृपणता छोड़कर ब्राह्मणोंको भोजन कराना चाहिए और उन्हें यथाशक्ति गन्ना और पुष्पमाला प्रदानकर संतुष्ट करना चाहिए।

English

Anaugn, literally, moans without a body. Cupid was destroyed by Siva and became bodiless. Ho is thoreforo known as anaiiga also.

अध्याय ७

श्लोक 19

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या स्वयं च लवणादृते भुक्त्या तु दक्षिणां दद्याद् इमं मन्त्रमुदीरयेत्

brāhmaṇānbhojayedbhaktyā svayaṃ ca lavaṇādṛte bhuktyā tu dakṣiṇāṃ dadyād imaṃ mantramudīrayet

हिन्दी अर्थ

स सर्वपापनिर्मुक्तः प्राप्रोति हरिसाम्यताम् इह लोके वरान् पुत्रान् सौभाग्यफलमश्नुते। यः स्मरः संस्मृतो विष्णुरानन्दात्मा महेश्वर:

English

Saubhfigyad a, literally, means the giver of good luck, and here applies to the (iod of Love who brings good Jnek.

अध्याय ७

श्लोक 20

प्रीयताम् अत्र भगवान् कामरूपी जनार्दनः हृदये सर्वभूतानां य आनन्दो ऽभिधीयते

prīyatām atra bhagavān kāmarūpī janārdanaḥ hṛdaye sarvabhūtānāṃ ya ānando 'bhidhīyate

हिन्दी अर्थ

सुखार्थी कामरूपेण स्मरेदङ्गजमीश्वरम्। एतच्छ्त्वा चकारासौ दितिः सर्वमशेषतः चकार कर्कशां भूयो रूपयौवनशालिनीम्

English

Smara literally, means reniombrancc. Because Cupid appears and begins to exercise His influence merely by thinking of Him, the term itself has become a name of Cupid.

अध्याय ७

श्लोक 21

अनेन विधिना सर्वं मासि मासि व्रतं चरेत् उपवासी त्रयोदश्याम् अर्चयेद्विष्णुमव्ययम्

anena vidhinā sarvaṃ māsi māsi vrataṃ caret upavāsī trayodaśyām arcayedviṣṇumavyayam

हिन्दी अर्थ

प्रदास्याम्यहमेवेह किंत्वेतत् क्रियतां शुभे। आपस्तम्बः करोत्तविष्टिं पुत्रीयामद्य सुव्रते आपस्तम्बस्ततश्चक्रे पुत्रेष्टिं द्रविणाधिकाम्

English

Jadmamukha literally, means the mouth of a lotus or (ii) one who has a face as beauti- ful as a lotus. I'liis expressioii is often employed by Indian poets to describe a beautiful face. As the f.aee of Cupid is:is aromatic, as delicate, as soft and as healthylooking as a lotus, Ho is known i»y this name also.

अध्याय ७

श्लोक 22

फलमेकं च संप्राश्य द्वादश्यां भूतले स्वपेत् ततस्त्रयोदशे मासि धृतधेनुसमन्विताम्

phalamekaṃ ca saṃprāśya dvādaśyāṃ bhūtale svapet tatastrayodaśe māsi dhṛtadhenusamanvitām

हिन्दी अर्थ

देवा मुमुदिरे हैत्या विमुखाः स्युश्च दानवाः नोपस्करेषूपविशेन्मुसलोलूखलादिषु

English

Panchaifera literally, means one who holds five arrows. Cupid is armed with the following live arrows: —

अध्याय ७

श्लोक 23

शय्यां दद्यादनङ्गाय सर्वोपस्करसंयुताम् काञ्चनं कामदेवं च शुक्लां गां च पयस्विनीम्

śayyāṃ dadyādanaṅgāya sarvopaskarasaṃyutām kāñcanaṃ kāmadevaṃ ca śuklāṃ gāṃ ca payasvinīm

हिन्दी अर्थ

वल्मीकायां न तिष्ठेत न चोद्विग्नमना भवेत् वर्जयेत् कलहं लोकैर्गात्रभड्गं तथैव च

English

'sr 'sr I eraw: ii

अध्याय ७

श्लोक 24

वासोभिर् द्विजदाम्पत्यं पूज्यं शक्त्या विभूषणैः शय्यागन्धादिकं दद्यात् प्रीयताम् इत्युदीरयेत्

vāsobhir dvijadāmpatyaṃ pūjyaṃ śaktyā vibhūṣaṇaiḥ śayyāgandhādikaṃ dadyāt prīyatām ityudīrayet

हिन्दी अर्थ

जो इस विधिके अनुसार इस मदनद्वादशी-व्रतका अनुष्ठान करता है, वह समस्त पापोंसे मुक्त होकर भगवान् विष्णुकी समताको प्राप्त हो जाता है तथा इस लोकमें श्रेष्ठ पुत्रोंको प्राप्तकर सौभाग्य-फलका उपभोग करता है। जो स्मर, आनन्दात्मा, विष्णु और महेश्वरनामसे कहे गये हैं, उन्हीं अङ्गज भगवान् विष्णुका सुखार्थीको स्मरण करना चाहिए। यह सुनकर दितिने सारा कार्य यथावत्-रूपसे सम्पन्न किया (अर्थात् मदनद्वादशीब्रतका अनुष्ठान किया) ॥ २१--२९॥

English

The same five arrows are also differently named as: —

अध्याय ७

श्लोक 25

होमः शुक्लतिलैः कार्यः कामनामानि कीर्तयेत् गव्येन हविषा तद्वत् पायसेन च धर्मवित्

homaḥ śuklatilaiḥ kāryaḥ kāmanāmāni kīrtayet gavyena haviṣā tadvat pāyasena ca dharmavit

हिन्दी अर्थ

दितिके उस व्रतानुष्ठानके प्रभावसे प्रभावित होकर महर्षि कश्यप उसके निकट पधारे और परम प्रसन्नता- पूर्वक उन्होंने उसे पुनः रूप-यौवनसे सम्पन्न नवयुवती बना दिया तथा वर माँगनेको कहा। तब वर माँगनेके लिये उद्यत हुई दितिने कहा--' पतिदेव! मैं आपसे एक ऐसे पुत्रका वरदान चाहती हूँ, जो इन्द्रका वध करनेमें समर्थ, अमित पराक्रमी, महान् आत्मबलसे सम्पन्न और समस्त

English

s&rrarenvfswT i «Bniw sTsftfmn.* ii

अध्याय ७

श्लोक 26

विप्रेभ्यो भोजनं दद्याद् वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् इक्षुदण्डानथो दद्यात् पुष्पमालाश् च शक्तितः

viprebhyo bhojanaṃ dadyād vittaśāṭhyaṃ vivarjayet ikṣudaṇḍānatho dadyāt puṣpamālāś ca śaktitaḥ

हिन्दी अर्थ

उससे ऐसी बात कही--' शुभे! में तुम्हें अत्यन्त ऊर्जस्वी एवं इन्द्रका वध करनेवाला पुत्र प्रदान करूँगा, किंतु इस करके उनके द्वारा आज ही पुत्रेष्टि-यज्ञका अनुष्ठान कराओ। सुव्रते! यज्ञकी समाप्ति होनेपर मैं (तुम्हारे उदरमें) इन्द्ररूपी शत्रुके विनाशक पुत्रका गर्भाधान करूँगा।' तत्पश्चात् महर्षि आपस्तम्बने उस अत्यन्त खर्चीले पुत्रेष्टि-यज्ञका अनुष्ठान

English

Ho is therefore known as Panclia:iara also

अध्याय ७

श्लोक 27

यः कुर्याद् विधिनानेन मदनद्वादशीमिमाम् स सर्वपापनिर्मुक्तः प्राप्नोति हरिसाम्यताम्

yaḥ kuryād vidhinānena madanadvādaśīmimām sa sarvapāpanirmuktaḥ prāpnoti harisāmyatām

हिन्दी अर्थ

किया। उस समय उन्होंने 'इन्द्रश्रुर्भवस्व-इन्द्रका शत्रु उत्पन्न हो '--इस मन्त्रसे विस्तारपूर्वक अग्निमें आहुति दी। (इस यज्ञसे देवताओंको रुष्ट होना चाहता था, परंतु) वे यह जानकर प्रसन्न हुए कि हैत्यों और दानवोंको इस यज्ञफलसे विमुख होना पड़ेगा

English

ekirviilm oi moans the whole soul and applies to Cupid.

अध्याय ७

श्लोक 28

इहलोके वरान् पुत्रान् सौभाग्यफलम् अश्नुते यः स्मरः संस्मृतो विष्णुर् आनन्दात्मा महेश्वरः

ihaloke varān putrān saubhāgyaphalam aśnute yaḥ smaraḥ saṃsmṛto viṣṇur ānandātmā maheśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

(यज्ञको समासिके बाद) कश्यपने दितिके उदरमें गर्भाधान किया और पुन: उससे कहा“ वरानने! एक सौ वर्षांतक तुम्हें इसी तपोवनमें रहना है और इस गर्भकी रक्षाके लिये प्रयत्न करना है। वरवर्णिनि! गर्भिणी स्त्रीको संध्याकालमें भोजन नहीं करना चाहिए। उसे न तो कभी वृक्षके मूलपर बैठना चाहिए, न उसके निकट ही जाना चाहिए। वह घरकी सामग्री मूसल, ओखली आदिपर न बैठे, जलमें घुसकर स्नान न करे, सुनसान घरमें न जाय, बिमवटपर न

English

After making over the jar to a deserving Brabmana, the worshipper should feast a number of Brahmanas with devotion, and aflei wards he should have his own meal devoid of salt. Then, the invited Br:lhinanas should be dismissetl with presents, and the following prayer should be uttered before giving them presents: — 19.

अध्याय ७

श्लोक 29

सुखार्थी कामरूपेण स्मरेदङ्गजमीश्वरम् एतच्छ्रुत्वा चकारासौ दितिः सर्वमशेषतः

sukhārthī kāmarūpeṇa smaredaṅgajamīśvaram etacchrutvā cakārāsau ditiḥ sarvamaśeṣataḥ

हिन्दी अर्थ

बैठे, मनको उद्विग्र न करे, नखसे, लुआठीसे अथवा राखसे पृथ्वीपर रेखा न खींचे, सदा नींदमें अलसायी हुई न रहे, कठिन परिश्रमका काम न करे, भूसी, लुआठी, भस्म, हड्डी और खोपड़ीपर न बैठे, लोगोंके साथ वाद-विवाद न करे न मुक्तकेशा तिष्ठेत नाशुचिः स्यात् कदाचन । न शयीतोत्तरशिरा न चापरेशिराः क्रचित्

English

Lord Janardana, in the form of Cupid! Who bring bliss to every soul, be pleased witli thy devotee.** — 20.

अध्याय ७

श्लोक 30

कश्यपो व्रतमाहात्म्याद् आगत्य परया मुदा चकार कर्कशां भूयो रूपयौवनशालिनीम्

kaśyapo vratamāhātmyād āgatya parayā mudā cakāra karkaśāṃ bhūyo rūpayauvanaśālinīm

हिन्दी अर्थ

नामङ्कल्यां वदेद् वाचं न च हास्याधिका भवेत् सर्वौषधीभिः कोष्णेन वारिणा स्त्रानमाचरेत्

English

The same routine of worehip should be observed each month, on the twelvth day of the bright fortnight, and continued on for a whole yeai*. The worsliipper should obsei ve a fast on the ] 3th day of the brifelit fortnight and worehip Vi§nii. On the 12th day of every bright fortnight, he should live only on fruits and sleep on the floor. At the beginning of the IStli month, he is to finally complete his cycle of fasts by performing worship as mentioned before, and on its completion ho should worship the golden image of Cupid. Afterwards, white sesamum, mixed with clarified butter, should be poured into fire and at the time of each sacrificial offering the various names of Cupid, already

अध्याय ७

श्लोक 31

वरैर् आछन्दयामास सा तु वव्रे ततो वरम् पुत्रं शक्रवधार्थाय समर्थममितौजसम्

varair āchandayāmāsa sā tu vavre tato varam putraṃ śakravadhārthāya samarthamamitaujasam

हिन्दी अर्थ

तिष्ठेत् प्रसन्नवदना भर्त्तुः प्रियहिते रता विहाय देवसदनं तच्छुश्रूषुरवस्थितः

English

THE MAT8YA PURAHAM.

अध्याय ७

श्लोक 32

वरयामि महात्मानं सर्वामरनिषूदनम् उवाच कश्यपो वाक्यम् इन्द्रहन्तारम् ऊर्जितम्

varayāmi mahātmānaṃ sarvāmaraniṣūdanam uvāca kaśyapo vākyam indrahantāram ūrjitam

हिन्दी अर्थ

अजानन् किल तत्कार्यमात्मनः शुभमाचरन्। ततो वर्षशतान्ते सा न्यूने तु दिवसैस्त्रिभिः तत: सपैव ते जाताः कुमाराः सूर्यवर्चसः

English

mentioned, prefixed with om and suffixed with Smhd, shouhl be pro- nounced'. At the close of the sacrifice, the worshipper should also worsliip the officiating priest and his consort, and then dismiss all his Bnlhniana guests after feasting, garlanding, and giving them presents of clarified butter, cows, decentlj-arranged beds, clothes, ornaments, sugarcane. The golden image of Cupid should be given to the officiating priest along with other presents mentioned above, according to the means of the worshipper.""21--().

अध्याय ७

श्लोक 33

प्रदास्याम्यहमेवेह किं त्व् एतत् क्रियतां शुभे आपस्तम्बः करोत्विष्टिं पुत्रीयामद्य सुव्रते

pradāsyāmyahameveha kiṃ tv etat kriyatāṃ śubhe āpastambaḥ karotviṣṭiṃ putrīyāmadya suvrate

हिन्दी अर्थ

और शरीरको तोड़े-मरोड़े नहीं। वह बाल खोलकर न बैठे, कभी अपवित्र न रहे, उत्तर दिशामें सिरहाना करके एवं कहीं भी नीचे सिर करके न सोये, न नंगी होकर, न उद्िग्रचित्त होकर एवं न भीगे चरणोंसे ही कभी शयन करे, अमङ्गलसूचक वाणी न बोले, अधिक जोरसे हँसे नहीं, नित्य माङ्गलिक कार्योमें तत्पर रहकर गुरुजनोंकी सेवा करे और ( आयुर्वेदद्वारा गर्भिणीके स्वास्थ्यके लिये उपयुक्त बतलायी गयी) सम्पूर्ण ओषधियोंसे युक्त गुनगुने गरम जलसे स्त्रान करे वह अपनी

English

One wlio observes the Mmlana Dvadarfi fast in this way, becoines liberate<l from evils and begets worthy children and, finally, passes away in peace, for V'i>iin and Sinara are ilie same. -27-28.

अध्याय ७

श्लोक 34

विधास्यामि ततो गर्भम् इन्द्रशत्रुनिषूदनम् आपस्तम्बस्ततश्चक्रे पुत्रेष्टिं द्रविणाधिकाम्

vidhāsyāmi tato garbham indraśatruniṣūdanam āpastambastataścakre putreṣṭiṃ draviṇādhikām

हिन्दी अर्थ

रक्षाका ध्यान रखे, स्वच्छ वेष-भूषासे युक्त रहे, वास्तु- पूजनमें तत्पर रहे, प्रसन्नमुखी होकर सदा पतिके हितमें संलग्न रहे, तृतीया तिथिको दान करे, पर्व-सम्बन्धी व्रत एवं नक्तत्रतका पालन करे। जो गर्भिणी स्त्री विशेषरूपसे इन नियमोंका पालन करती हैं, उसका उस गर्भसे जो पुत्र उत्पन्न होता है, वह शीलवान् एवं दीर्घायु होता है। इन नियमोंका पालन न करनेपर निस्संदेह गर्भपातको आशङ्का बनी रहती है। प्रिये! इसलिये तुम इन नियमोंका पालन करके इस

English

Kote.— Liberated from all erils or or vices. In otlicr words Maclan-dvftdasi fast, by exercising its inflnonco on tlic body and mind, iinpri>vos the man both physically and morally. Later on, by being blessod with children, he;.asso.M away in leaceand attains rest; for bo feels that his worthy children would discharge their duties unto God, their deceased ancestors, and mankind. It is for the fullllrnent of these duties that a Hindu is always so anxious to beget worthy sons.

अध्याय ७

श्लोक 35

इन्द्रशत्रुर् भवस्वेति जुहाव च सविस्तरम् देवा मुमुदिरे दैत्या विमुखाः स्युश्च दानवाः

indraśatrur bhavasveti juhāva ca savistaram devā mumudire daityā vimukhāḥ syuśca dānavāḥ

हिन्दी अर्थ

गर्भको रक्षाका प्रयत्न करो तुम्हारा कल्याण हो, अब मैं जा रहा हूँ।' दितिके द्वारा पतिकी आज्ञा स्वीकार कर लेनेपर महर्षि कश्यप वहीं सभी जीवोंके देखते-देखते अन्तर्धान हो गये। तब दिति महर्षि कश्यपद्ठारा बताये गये नियमोंका पालन करती हुई समय व्यतीत करने लगी॥ ३६--४९॥

English

The worsliip of Kfima fulfils the desires of the worshipper. Bearing the advantages of the Madana Dvadaili fast, Diti observed it devoutly.— 29.

अध्याय ७

श्लोक 36

दित्यां गर्भम् अथाधत्त कश्यपः प्राह तां पुनः त्वया यत्नो विधातव्यो ह्य् अस्मिन्गर्भे वरानने

dityāṃ garbham athādhatta kaśyapaḥ prāha tāṃ punaḥ tvayā yatno vidhātavyo hy asmingarbhe varānane

हिन्दी अर्थ

(इस कार्यकलापको सूचना पानेपर) इन्द्र भयभीत हो उठे और तुरन्त देवलोकको छोड़कर दितिके निकट आ पहुँचे। वे दितिकी सेवा करनेकी इच्छासे उसके समीप ही रहने लगे। इन्द्र सदा दितिके दिद्रान्वेषणमें ही लगे रहे। ऊपरसे तो वे विनम्र, प्रशान्त और प्रसन्न मुखवाले दीखते थे, परंतु भीतरसे वे दितिके कार्योकी कुछ परवाह न करके सदा अपने ही हित-साधनमें दत्तचित्त रहते थे। इस प्रकार सौ वर्षोकी समाप्तिमें जब

English

Katiyapa chanced to meet his wife Diti. and through his powers (of asceticism) made her voung again. On being questioned by Katfyapa, Diti said that slie wanted to be mother of sucli a progeny as would kill Lord Indra and conquer all tlic Devas. Ka»<yapa promised to beget such a child from her womb when tlie sage Apastamlia perforrne<l a putresti sacrifice. The sage Apstamba eventually began to perform the sacrifice.— 30-34.

अध्याय ७

श्लोक 37

संवत्सरशतं त्व् एकम् अस्मिन्न् एव तपोवने संख्यायां नैव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि

saṃvatsaraśataṃ tv ekam asminn eva tapovane saṃkhyāyāṃ naiva bhoktavyaṃ garbhiṇyā varavarṇini

हिन्दी अर्थ

तीन दिन शेष रह गये, तब दिति प्रसन्नतापूर्वक अपनेको सफलमनोरथ मानने लगी। उस समय आश्रर्यसे युक्त मनवाली दिति नींदके आलस्यसे आक्रान्त होकर पैरोंको बिना धोये बाल खोलकर सिरको नीचे किये कहीं दिनमें ही सो गयी। तब दितिकी उस त्रुटिको पाकर शचीके प्राणपति देवराज इन्द्र उसके उदरमें प्रवेश कर गये और अपने वञ्रसे उस गर्भके सात टुकड़े कर दिये। उन टुकड़ॉंसे सूर्यके समान तेजस्वी सात शिशु उत्पन्न

English

At the time of peiTorming the sacrifice, the sage Apastamba began to recite Indra Satrurbhavasva Smha, at wliich the Devas became pleased and the demons were overpowerd with grief.— 35.

अध्याय ७

श्लोक 38

न स्थातव्यं न गन्तव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा नोपस्करेषूपविशेन् मुसलोलूखलादिषु

na sthātavyaṃ na gantavyaṃ vṛkṣamūleṣu sarvadā nopaskareṣūpaviśen musalolūkhalādiṣu

हिन्दी अर्थ

भूयोऽपि रुदतश्चैतानेकैकं सपधा हरिः॥ ५६ हो गये। वे रोने लगे। रोते हुए उन सातों शिशुओंको एवमेकोनपञ्चाशद् भूत्वा ते रुरुदुर्भृशम्

English

same thing, but, strictly speaking, the lutkr expression was applied by the sago Apastamba. It has been put in a modified form to suit the metro. It is a compound word, and can be expounded in two ways, vie., (the enemy of Indra) and (Indra is whose enemy). Apastamba, through a coincidence, began to pronounce the expression with such accent and emphasis as would admit the latter way of expounding the compound word which entirely reversed the object of Diti and, consequently, the Devas were pleased and the demons were overtaken with grief. It is therefore said; - At the concInBioii of the Hacrifice, Kiuyapa performed I he purifica- tory ceremonies to facilitate conception, and began to counsel liis wife how a pregnant woman should live.— 36.

अध्याय ७

श्लोक 39

जले च नावगाहेत शून्यागारं च वर्जयेत् वल्मीकायां न तिष्ठेत न चोद्विग्नमना भवेत्

jale ca nāvagāheta śūnyāgāraṃ ca varjayet valmīkāyāṃ na tiṣṭheta na codvignamanā bhavet

हिन्दी अर्थ

धर्मस्य कस्य माहात्म्यात् पुनः सञ्जीवितास्त्वमी। विदित्वा ध्यानयोगेन मदनद्वादशीफलम् एकोऽप्यनेकतामाप यस्मादुदरगोऽप्यलम्। अवध्या नूनमेते वै तस्माद् देवा भवन्त्विति ६९

English

OBAPTBB VJL

अध्याय ७

श्लोक 40

विलिखेन्न नखैर्भूमिं नाङ्गारेण न भस्मना न शयालुः सदा तिष्ठेद् व्यायामं च विवर्जयेत्

vilikhenna nakhairbhūmiṃ nāṅgāreṇa na bhasmanā na śayāluḥ sadā tiṣṭhed vyāyāmaṃ ca vivarjayet

हिन्दी अर्थ

ततः प्रसाद्य देवेशः क्षमस्वेति दितिं पुनः। अर्थशास्त्रं समास्थाय मयैतद् दुष्कृतं कृतम् कृत्वा मरुद्गणं देवैः समानममराधिपः।

English

He advified Diti to remain in tliat liermitage for a century and not to take any meals in tlie morning and evening. Continuing ])is advice he said that a pregnant woman should not often go and sit at tlie root of a tree, nor should slie sit on a hroom-sfiek or a pestle. Slje shotdd not enter or plunge herself in deep waters, and should also avoid living in a solitary house, sitting iipr)n an ant-hill, and also depression of mind. She should not write by lier nails, charcoal or ashes, on tlie floor, and should avoid much sleeping and labciur. She sliraild also 'abstain from sitting in a place covered with coal, cliaff, and bones, as uvl I as from quarreling and jawning. She should not keep her hair unkempt, nor her person unclean, nor should she sleep with her head towards the north. She should never doff her garments, and should not allow her mind to be afflicted or her feet to remain wet. She should avoid much laughing and the use of inanspieious words. She should s?rve her preceptor, do pious deeds, aiul bathe in lukewarm medicated water. She should take great corg of herself in every way, should wear fine orinnnents, worsliip Vastu (household deity), keep herself pleased, and devotedly serve her husband. She should give alms to the poor and worship Gauri (the wife of iva) on the 3nl day of a bright fortnight. A woman and, particu- larly one who is in the family way, if she follow such a course, begets ami- able, valiant, and long-lived cliihlren; otherwise there is always a clanger of miscarriage. "Therefore 0 beloved! follow the directions just explained to.you, May }''c)u be blessed. I am now going to practise penances 37-48. After this, Katfyapa vanislied then and there, and Diti followed the instructions of her lord to the letter. — 49.

अध्याय ७

श्लोक 41

न तुषाङ्गारभस्मास्थिकपालेषु समाविशेत् वर्जयेत्कलहं लोकैर् गात्रभङ्गं तथैव च

na tuṣāṅgārabhasmāsthikapāleṣu samāviśet varjayetkalahaṃ lokair gātrabhaṅgaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

यज्ञभागभुजो जाता मरुतस्ते ततो द्विजाः। न जग्मुरैक्यमसुरैरतस्ते सुरवल्लभाः इन्द्रने मना किया, (परंतु जब वे चुप नहीं हुए, तब)

English

Tndra came to know all this, and became fearfully alarmed. In his consternation, he left His kingdom of Heaven and going to Diti began to serve her. He, putting on a briglit appearance, patiently and craftily began to pry into tlie daily life of Diti, in the hope that she might give Him an opportunity of cjiusing an abortion, by some way neglecting or omiting to follow closely the precautions suggested by her husband. —50.51.

अध्याय ७

श्लोक 42

न मुक्तकेशा तिष्ठेत नाशुचिः स्यात्कदाचन न शयीतोत्तरशिरा न चापरशिराः क्वचित्

na muktakeśā tiṣṭheta nāśuciḥ syātkadācana na śayītottaraśirā na cāparaśirāḥ kvacit

हिन्दी अर्थ

इन्द्रने पुनः उन रोते हुए शिशुओंमें प्रत्येकके सात-सात टुकड़े कर दिये। उस समय भी इन्द्र दितिके उदरमें ही स्थित थे। इस प्रकार वे टुकड़े उनचास शिशुओंके रूपमें परिवर्तित होकर जोर-जोरसे रुदन करने लगे। इन्द्र उन्हें बारम्बार मना करते हुए कह रहे थे कि 'मत रोओ।' (परंतु वे जब चुप नहीं हुए, तब) इन्द्रने मनमें विचार किया कि इसका क्या रहस्य है? किस धर्मके माहात्म्यसे ये सभी (मेरे वञ्रद्वारा काटे जानेपर भी)

English

Diti, not knowing the foul intentions of Tndra, did not entertain any suspicion, and she went on following the injunctions of her husband very closely, till there remained only three days to complete the century. She was so much surcliarged with joy that she failed to observe the precautions, and one day she did not wash her feet, kept her hair unkempt and went to sleep like that.— 52-53. TRB.MAT8YA PURAVAU.

अध्याय ७

श्लोक 43

न वस्त्रहीना नोद्विग्ना न चार्द्रचरणा सती नामङ्गल्यां वदेद्वाचं न च हास्याधिका भवेत्

na vastrahīnā nodvignā na cārdracaraṇā satī nāmaṅgalyāṃ vadedvācaṃ na ca hāsyādhikā bhavet

हिन्दी अर्थ

पुनः जीवित हैं? तत्पश्चात् ध्यानयोगके द्वारा इन्द्रको ज्ञात हो गया कि यह मदनद्वादशीव्रतका फल है। अवश्य ही श्रीकृष्णके पूजनके प्रभावसे इस समय यह घटना घटी है, जो वज्रद्वारा मारे जानेपर भी ये शिशु विनाशको नहीं प्राप्त हुए। इसी कारण उदरमें स्थित रहते हुए एकसे अनेक (उनचास) हो गये। इसलिये अवश्य ही ये अवध्य हैं और (मेरी इच्छा है कि ये) देवता हो जायँ। चूँकि गर्भमें स्थित रहकर रोते हुए इनको मैंने “मा

English

In her recklessness, she slept in course of the <layi with her head towards the north. All those irrepfiilarities afforded a good opportu- nity to Indra to enter into her womb in His subtle body; and by Hie weapon divided the child in the womb into seven parts. To His great surprise and dismay each part developed iido a child. They all began to cry in tlie womb, then Indra divided each one into seven parts. Indra thus divided the child in the womb into fortynine parts, but each part became a child, and they all began to cry. On seeing this, lie was awfully astonished, and asked them not to cry.— 58.

अध्याय ७

श्लोक 44

कुर्यात्तु गुरुशुश्रूषां नित्यं माङ्गल्यतत्परा सर्वौषधीभिः कोष्णेन वारिणा स्नानमाचरेत्

kuryāttu guruśuśrūṣāṃ nityaṃ māṅgalyatatparā sarvauṣadhībhiḥ koṣṇena vāriṇā snānamācaret

हिन्दी अर्थ

रुदत'--मत रोओ--ऐसा कहा है, इसलिये ये 'मरुत्' नामसे प्रसिद्ध होंगे और इन्हें भी यज्ञोंमें भाग मिलेगा। ऐसा कहकर इन्द्र दितिके उदरसे बाहर निकल आये और दितिको प्रसन्न करके उससे क्षमा-याचना करने लगे--' देवि !अर्थशास्त्रका आश्रय लेकर मैंने यह दुष्कर्म कर डाला है, मुझे क्षमा करो।' इस प्रकार देवराजने मरुद्रणको देवताओंके समान बनाया और पुत्रोंसमेत दितिको विमानमें बैठाकर वे अपने साथ स्वर्गलोकको

English

Aote—AJirodistn:=: "rtoiiot wcop or cry.'* said Indra to the crying children in the womb; and that is why they uoro uamod *• Marnt " afterwards. Indra came to know, through llis Vogie powers, that it was on account of Oiti's observance of the Pvailarfi fast and woishipof Kama that His weapon could not destroy her child in the womb. His own ihonghts began to oppress Him. He said to Himself that, instead of one, they multiplied into forty-nine. Devas could not destroy them. It would be safer to make them f)evas.''' 50 01.

अध्याय ७

श्लोक 45

कृतरक्षा सुभूषा च वास्तुपूजनतत्परा तिष्ठेत्प्रसन्नवदना भर्तुः प्रियहिते रता

kṛtarakṣā subhūṣā ca vāstupūjanatatparā tiṣṭhetprasannavadanā bhartuḥ priyahite ratā

हिन्दी अर्थ

ले गये। विप्रवरो ! इसी कारण मरुद्रण यज्ञोंमें भाग पानेके अधिकारी हुए। उन्होंने असुरोंके साथ एकता नहीं की; इसीलिये वे देवताओंके प्रेमपात्र हो गये ॥५०--६५॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे आदिसर्गे मरुदुत्पत्तौ मदनद्वादशीब्रतं नाम सप्तमोऽध्यायः

English

After this, Indra appeared before Diti and besought her to forgive Him for His base action. He said that lie did that, ])ecaii8e statesmanship dictates that a wise man should always endeavour to put an end to bis enemies. Tin y would, fioiu tliat day forward, he known as the '*Marut*'and would rank among the iVvas and would be entitled to a share in the sacrificial olTerliig', like other Devas.

अध्याय ७

श्लोक 46

दानशीला तृतीयायां पार्वण्यं नक्तमाचरेत् इतिवृत्ता भवेन्नारी विशेषेण तु गर्भिणी

dānaśīlā tṛtīyāyāṃ pārvaṇyaṃ naktamācaret itivṛttā bhavennārī viśeṣeṇa tu garbhiṇī

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके आदिसर्गमें मरुद्रणकी उत्पत्तिके प्रसङ्गमें मदनद्वादशीब्रत-वर्णन नामक सातवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ प्रत्येक सर्गके अधिपतियोंका अभिषेचन तथा पृथुका राज्याभिषेक

English

In this way, India, after making llie ''llaruts" into Devas and, taking Diti with Him in His vimAiia, returned to Heaven. — fii. A'ote.-*ViDi&na: tho conveyance of the Komotlun; like the flying machine of

अध्याय ७

श्लोक 47

यस्तु तस्या भवेत्पुत्रः शीलायुर्वृद्धिसंयुतः अन्यथा गर्भपतनम् अवाप्नोति न संशयः

yastu tasyā bhavetputraḥ śīlāyurvṛddhisaṃyutaḥ anyathā garbhapatanam avāpnoti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

ऋषियोंने पूछा--सूतजी! आपने हम लोगोंके प्रति जिस आदिसर्ग और प्रतिसर्गका विस्तारपूर्वक वर्णन किया है, उन सर्गोमें जो जिस वर्गके अधिपति हुए, प्रतिसर्गे च ये येषामधिपास्तान् वदस्व नः॥ १ उनके विषयमें अब हमें बतलाइये

English

the present times.

अध्याय ७

श्लोक 48

तस्मात्त्वमनया वृत्त्या गर्भे ऽस्मिन्यत्नमाचर स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामि तथेत्युक्तस्तया पुनः

tasmāttvamanayā vṛttyā garbhe 'sminyatnamācara svastyastu te gamiṣyāmi tathetyuktastayā punaḥ

हिन्दी अर्थ

'तदौषधीनामधिपं चकार यज्ञव्रतानां तपसां च चन्द्रम्

English

Since then, the Marnts arc classed among the Devas. Tliey receive their share of sacrificial offerings, and after leaving llie demons their kith and kin, they have closely identified themselves uitli the Devas. — 65. Bere ends the seventh Olmptev de ilinfj vnih Madana Dvddasi Vrata*

अध्याय ७

श्लोक 49

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवान्तरधीयत ततः सा कश्यपोक्तेन विधिना समतिष्ठत

paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tatraivāntaradhīyata tataḥ sā kaśyapoktena vidhinā samatiṣṭhata

हिन्दी अर्थ

राज्ञां प्रभुं वैश्रवणं च तद्वत् विष्णुं रवीणामधिपं वसूना-

English

CIIAITKU VIII.

अध्याय ७

श्लोक 50

अथ भीतस्तथेन्द्रो ऽपि दितेः पार्श्वमुपागमत् विहाय देवसदनं तच्छुश्रूषुरवस्थितः

atha bhītastathendro 'pi diteḥ pārśvamupāgamat vihāya devasadanaṃ tacchuśrūṣuravasthitaḥ

हिन्दी अर्थ

मग्निं च लोकाधिपतिश्चकार। चकार शक्रं मरुतामधीशम्

English

Tlie Risis said 0 Suta! Wo have heard with concentrated attention what yon have been ]deased to relate to ns; now we feel desirous to know the lives of the kings that flourished at each order of creation. — 1. The Sage Suta said: — At the time when King Piilhn was anointed and made lord of tlie world, Chandrama was made the king of medi- cinal herbs, sacrifices, fasts, penances, stars, planets, Brahmanas, trees, thickets, creepers; Vanina of waters; Kuvera of wealth and (other) triners: theSuD of the twelve Adityas * Agni of Vasus; Daksa of Prajdpatb;

अध्याय ७

श्लोक 51

दितेश्छिद्रान्तरप्रेप्सुर् अभवत्पाकशासनः विनीतो ऽभवद् अव्यग्रः प्रशान्तवदनो बहिः

diteśchidrāntaraprepsur abhavatpākaśāsanaḥ vinīto 'bhavad avyagraḥ praśāntavadano bahiḥ

हिन्दी अर्थ

मीशं पुनश्चित्ररथं चकार दिशां गजानामधिपं चकार

English

OBAPfBS It.

अध्याय ७

श्लोक 52

अजानन्किल तत्कार्यम् आत्मनः शुभमाचरन् ततो वर्षशतान्ते सा न्यूने तु दिवसैस् त्रिभिः

ajānankila tatkāryam ātmanaḥ śubhamācaran tato varṣaśatānte sā nyūne tu divasais tribhiḥ

हिन्दी अर्थ

राजानमुच्यैः श्रवसं चकार। ज्ाम्नासुधर्माणमरातिकेतुम्

English

Indra of gods; PraliUda of demons; Yarna of pitps; livaof demons ajid Yakas; the Himalayas of the mountains; the Ocean of the watei-s; Chitraratha of Oandharvdfi and Kumaras; Vasuki of powerful serpents; Takaka of other snakes; Airnvata of the Diggajas and other elephants; tlie peacock of birds, Uchaiilrava of horses; the lion of the animals living in jungles; tlie bull of the cows; the trees of the herbs. —2-8. Similarly, Lord Brahma made the Devas Sudharma, Sankhapada, Eetumana, Hiranyaroinn, the kings of East. South, West and North respectively; and They protect the universe by destroying its enemies, unto this day. — Si-10.

अध्याय ७

श्लोक 53

मेने कृतार्थमात्मानं प्रीत्या विस्मितमानसा अकृत्वा पादयोः शौचं प्रसुप्ता मुक्तमूर्धजा

mene kṛtārthamātmānaṃ prītyā vismitamānasā akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ prasuptā muktamūrdhajā

हिन्दी अर्थ

ततोऽधिपं दक्षिणतश्चकार सुकेतुमन्तं दिशि पश्चिमायां

English

The various kings named above, collected together and took part in the coronation of king Pjithu, and recognised him as the sovereign of the world. King Pi ithu reignctl till the end of rhaknsa Manvantara, when he was succeeded by King Vjiivasvata Manu of the solar d}'nasty. — 11-12.

अध्याय ७

श्लोक 54

निद्राभरसमाक्रान्ता दिवापरशिराः क्वचित् ततस्तदन्तरं लब्ध्वा प्रविष्टस्तु शचीपतिः

nidrābharasamākrāntā divāparaśirāḥ kvacit tatastadantaraṃ labdhvā praviṣṭastu śacīpatiḥ

हिन्दी अर्थ

सूतजी कहते हैं--ऋषियो! जब महाराज पृथु समस्त भूमण्डलके अधिनायक-पदपर अभिषिक्त होकर सबके अधिपति हुए, उस समय उन हिरण्यगर्भ ब्रह्माने चन्द्रमाको ओषधि, यज्ञ, व्रत, तप, नक्षत्र, तारा, द्विज, वृक्ष, गुल्म और लतासमूहका अध्यक्ष बनाया। उन्होंने वरुणको जलका, कुबेरको धन और राजाओंका, विष्णुको आदित्योंका, अग्निको वसुओंका अधिपति बनाया। दक्षको प्रजापतियोंका,

English

Here ends the eitjiuli Chapter dealinfj with the coronation of Kings, CHAPTEIl IX.

अध्याय ७

श्लोक 55

वज्रेण सप्तधा चक्रे तं गर्भं त्रिदशाधिपः ततः सप्तैव ते जाताः कुमाराः सूर्यवर्चसः

vajreṇa saptadhā cakre taṃ garbhaṃ tridaśādhipaḥ tataḥ saptaiva te jātāḥ kumārāḥ sūryavarcasaḥ

हिन्दी अर्थ

इन्द्रको मरुतोंका, प्रह्णादको हैत्यों और दानवोंका, यमराजको पितरोंका, शूलपाणि शिवको पिशाच, राक्षस, पशु, भूत, यक्ष और वेतालोंका, हिमालयको पर्वतोंका, समुद्रको छोटी-बड़ी नदियोंका, चित्ररथको गन्धर्व, विद्याधर और किन्नरोंका, प्रबल पराक्रमी वासुकिको नागोंका, ऐरावत नामक गजेन्द्रको दिग्गजोंका, गरुड़को पक्षियोंका, उच्चैःश्रवाको घोड़ोंका, सिंहको वन्य जीवोंका,

English

Tlie Sage Sula said: "After hearing tliat, King Manu again requested the Fish Ood to narrate to him the career of the Manus who flourished in bj'gone ages'*.—!.

अध्याय ७

श्लोक 56

रुदन्तः सप्त ते बाला निषिद्धा गिरिदारिणा भूयो ऽपि रुदतश्चैतान् एकैकं सप्तधा हरिः

rudantaḥ sapta te bālā niṣiddhā giridāriṇā bhūyo 'pi rudataścaitān ekaikaṃ saptadhā hariḥ

हिन्दी अर्थ

वृषभको गौओंका और पाकड़को समस्त वनस्पतियोंका अधिनायक नियुक्त किया। फिर ब्रह्माने सर्गारम्भके समय सम्पूर्ण दिशाओंके अधिनायकोंको भी अभिषिक्त किया। उन्होंने शत्रुओंके संहारक सुधर्माको पूर्व दिशाके दिक्पाल-पदपर स्थापित किया। इसके बाद सर्वेश्वर शङ्कपदको दक्षिण दिशाका स्वामी बनाया। सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको अपनेमें अन्तर्भूत करनेवाले ब्रह्माने सुकेतुमानको पश्चिम दिशाका

English

Tlie Fisli (iod said: " O King! listen. 1 shall relate to you briefly the lives of the Manus of yore, and shall give you a short history of Manvantai'cas and their times. — 2. " 0 Son of Martanda, liear attentively. In tlie bygone ages, at the close of the reign of Svayambliuva Manu there was a group of Devas, known as Yamas. In all Manvantaras, classes, such as Marichi, &c., are recorded to have appeared. Svayambliuva Manu had ten sons, tis,: — Agniglira, Agnivaliu, Uipliplia, Savala, JyotismAna, Dyulimfina, Havj-a, Medha, Mgdhatithi, Vasu. They having established a code of law and morality departed to felicity. Tiiis has been narrated as the Svayain- bhuva Manvantara.— "3-6.

अध्याय ७

श्लोक 57

चिछेद वृत्रहन्ता वै पुनस्तदुदरे स्थितः एवमेकोनपञ्चाशद् भूत्वा ते रुरुदुर्भृशम्

cicheda vṛtrahantā vai punastadudare sthitaḥ evamekonapañcāśad bhūtvā te rurudurbhṛśam

हिन्दी अर्थ

तक्षकको, सर्पोका, चकार पश्चाद् भुवनाण्डगर्भः॥ १०॥ बनाया

English

The Svarocliida-manvantara followed it. There were of Svnrochisa Manu four sons, viz,, Nabha, Nabhasya, Prasfiti, Biiavana. Of this Man- vantara, the**fo!lowiiig are recorded as seven Bisis: viz,, Datta, Nisfehaya, Vanastamba, Prana, Kaiiyapa, Aurva, and Brihaspati." The seven Devas of this Manvantara were sons of Vasis(ha, known as Tusita, Hastiiidra, Sukrita, Murti, Apa, Jmti, and Ayasmaya.— 7-10.

अध्याय ७

श्लोक 58

इन्द्रो निवारयामास मां रोदिष्ट पुनः पुनः ततः स चिन्तयामास किमेतदिति वृत्रहा

indro nivārayāmāsa māṃ rodiṣṭa punaḥ punaḥ tataḥ sa cintayāmāsa kimetaditi vṛtrahā

हिन्दी अर्थ

ऐरावण । २. इसीलिये वेदादिमें कुबेरको ' राजाधिराज वैश्रवण' कहा गया है। प्रजापतिर्देवसुतं

English

In the third or Auttaniiya Manvantara, Vtanu named Auttami had ten eons, «i«., W, Drja, Tarja, Suchi, iukra, Madhu, Madhava, Nabhasya, Nabhi, and Saha *' (who was most illustrlousV The group of Devas in this TUB MATSYA PtJRABAlit-

अध्याय ७

श्लोक 59

धर्मस्य कस्य माहात्म्यात् पुनः संजीवितास्त्वमी विदित्वा ध्यानयोगेन मदनद्वादशीफलम्

dharmasya kasya māhātmyāt punaḥ saṃjīvitāstvamī viditvā dhyānayogena madanadvādaśīphalam

हिन्दी अर्थ

प्रजापति ब्रह्माने देवपुत्र हिरण्यरोमाको उत्तर दिशाका स्वामित्व प्रदान किया। ये दिक्पालगण आज भी शत्रुओंको सन्तप्त करते हुए पृथ्वीको सब ओरसे रक्षा करते हैं। इन्हीं चारों दिकपालोंद्वारा पहले- पहल भूतलपर पृथु नामके नरेश अभिषिक्त हुए थे। चाक्षुष-मन्वन्तरकी समाप्तिके बाद पुन: वैवस्वतमन्वन्तरके

English

Manvantnra was known by the name of iiAvana. The following were the seven Itijjis in lliis Afanvanlara wh > were also known by tlie name of Orja Kuuknriii,i()i, I )al Miysi,.ankliu, lravahann, Siva, Sita, Sasmita. — 11-14.

अध्याय ७

श्लोक 60

नूनम् एतत् परिणतम् अधुना कृष्णपूजनात् वज्रेणापि हताः सन्तो न विनाशम् अवाप्नुयुः

nūnam etat pariṇatam adhunā kṛṣṇapūjanāt vajreṇāpi hatāḥ santo na vināśam avāpnuyuḥ

हिन्दी अर्थ

प्रारम्भ होनेपर सूर्यवंशके चिहृस्वरूप ये राजा पृथु बभूव सूर्यान्वयवंशचिल्लः॥ १२॥ इस चराचर जगत्के प्रजापति हुए थे

English

In the fonrth Manvantaia wliieh was called 'laniasa, flie seven Wisis were: — Kavi, P|ithn, Agni, Akapi, Kapi, Jalpa, and Dhiinana; and the group of Devas were known bj the name of Sadhya — J5-16. The King T.'unasa Mann had ten sons, vis,:—x\kalma.sa, Dhanvl, Tapomula, Tapodhaiia, Taporati, Tapasya, Tapodyuti, Parantapa, Tapo- bliogi and Tapoyogi. — 17-18.

अध्याय ७

श्लोक 61

एको ऽप्यनेकतामाप यस्मादुदरगो ऽप्यलम् अवध्या नूनमेते वै तस्माद्देवा भवन्त्विति

eko 'pyanekatāmāpa yasmādudarago 'pyalam avadhyā nūnamete vai tasmāddevā bhavantviti

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणेऽधिपत्याभिषेचनं नामाष्टमोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके आदिसर्गमें आधिपत्याभिषेचन नामक आठवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

In the [fifth] Raivat Manvantara, Dovabrdra, Subfihu, Parjanya, Somapa, Hiranya-Roina, SaptasSva were the seven Risis; and Abhutarajas was the group of Devas. Arnna, Talvadarrfi, \'ittavan, Havyapa, Kapi, Yukta, Nirntsuka, Satva, Nirnioha and Prakaaka were the ten pious and illustrious sons of Itaivalaka Alami. — It) — '22.

अध्याय ७

श्लोक 62

यस्मान्मा रुदतेत्युक्ता रुदन्तो गर्भसंस्थिताः मरुतो नाम ते नाम्ना भवन्तु मखभागिनः

yasmānmā rudatetyuktā rudanto garbhasaṃsthitāḥ maruto nāma te nāmnā bhavantu makhabhāginaḥ

हिन्दी अर्थ

मन्वन्तरोंके चौदह देवताओं और सप्तर्षियोंका विवरण एवं श्रुत्वा मनुः प्राह पुनरेव जनार्दनम्।

English

In the sixth or Chikiira Manvantara, Rhngu, Sudlulma, Viraja, Saliirfnu, Nada, Vivasvanji and Atinama were the sev(*n ITiis. Ihc group of five Devas was, bokluis, Itihlifis, ltil)lnis, Ikn imulns and Divankasas in this Manvantara. (Inikuva Mann had tom sons, sncli as Urn, &c., as has been already inentionofl by me in tlio g» nealogy of Svayambhiiva Manu in Ciha])ter I After the Cliak'U'a Manvanta'a, as narniied hy me, shall occur the seventli Manvantara, wiiicli is caliiMi Vaivasvata. •"'I'O

अध्याय ७

श्लोक 63

ततः प्रसाद्य देवेशः क्षमस्वेति दितिं पुनः अर्थशास्त्रं समास्थाय मयैतद् दुष्कृतं कृतम्

tataḥ prasādya deveśaḥ kṣamasveti ditiṃ punaḥ arthaśāstraṃ samāsthāya mayaitad duṣkṛtaṃ kṛtam

हिन्दी अर्थ

प्रमाणं चैव कालस्य तां सृष्टिं च समासतः यामा नाम पुरा देवा आसन् स्वायम्भुवान्तरे

English

In the Vaivasvata.Manvanmra, Ani, Vasi-tha, ( lanlama, Karfyapn, Bharadw-ija, the pownifnl Yoi, Visw.unit ra, daindagni, aio tlie seven Risis. The severj Uisis, albn* e-tal>li>hing a codi? of law and morality depart to felicity. S.ldliy.js. Vi4»s, Itn 1im>,.Marnts, Vasns, AsvaniknniAras, Adityas are tlie classes of Devas in Vaivasvata.Manvantara. The King Vaivasvata iranu liad ton renr)wijed sons, r/c. --Iksvrikn, &c. In every Manvantara there arc seven Risis who, after cstahlisliing a code of law and morality, depart to I'd icily. — l?7-ol.

अध्याय ७

श्लोक 64

कृत्वा मरुद्गणं देवैः समानममराधिपः दितिं विमानमारोप्य ससुतामनयद्दिवम्

kṛtvā marudgaṇaṃ devaiḥ samānamamarādhipaḥ ditiṃ vimānamāropya sasutāmanayaddivam

हिन्दी अर्थ

स्वारोचिषस्य तनयाश्चत्वारो देववर्चसः। सूतजी कहते हैं-ऋषियो! इस प्रकार सृष्टि- सम्बन्धी वर्णन सुनकर मनुने भगवान् जनार्दनसे पुनः निवेदन किया-मधुसूदन ! अब पूर्वमें उत्पन्न हुए मनुओंके चरित्रका वर्णन कीजिये

English

Now 1 shall ex])laiii to you something a ))out the Savariiya Man vantara. AsivathAmA, Jaradv.-ina, Kau'Jika, fl;dava, Satfinanda, Kai53'apa, Rama, are the seven Risis in this.\lanvanta»a. Dhriti, Variyfnia, Yavasa, Suvarna, Vriti, Cliarisrni, Idya, Kumati, Vasu, Snkra arc the ten valiant sons of the Manu Slvai ni"; — Raucliaya, &c., shall bo another six Alarms after Savarni.

अध्याय ७

श्लोक 65

यज्ञभागभुजो जाता मरुतस्ते ततो द्विजाः न जग्मुरैक्यमसुरैर् अतस्ते सुरवल्लभाः

yajñabhāgabhujo jātā marutaste tato dvijāḥ na jagmuraikyamasurair ataste suravallabhāḥ

हिन्दी अर्थ

मत्स्यभगवान् कहने लगे--राजेन्द्र! अब मैं मन्वन्तरोंको, मनुओंके सम्पूर्ण चरित्रको, उनमें प्रत्येकके शासनकालको और उनके समयकी सृष्टिके वृत्तान्तको संक्षेपमें वर्णन कर रहा हुँ; तुम उसे एकाग्रचित्त एवं प्रशान्त मनसे श्रवण करो। मार्तण्डनन्दन! प्राचीनकालमें स्वायम्भुव-मन्वन्तरमें याम नामक देवगण थे। मरीचि (अत्रि) आदि मुनि ही सप्तर्षि थे। इन स्वायम्भुव मनुके

English

From Prajlpati Itnchitheio shall be Ranchya Manu, from Prajnpati Bliutya there shall be Bhaiitya Maim and from Rralima there shall be Meros&varnya, Rita, IlitadlnimA, Visvakesna Manus.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Matsya Purana — Chapter 7
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.