Matsya Purana· Matsya Purāṇa
24
अध्याय 24 / 176

Adhyaya 24

71 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ71 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २४

श्लोक 1

मत्स्य-पुराण २४ ततः संवत्सरस्यान्ते द्वादशादित्यसंनिभः दिव्यपीताम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः

matsya-purāṇa 24 tataḥ saṃvatsarasyānte dvādaśādityasaṃnibhaḥ divyapītāmbaradharo divyābharaṇabhūṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

इत्युक्त्वा सहितास्तेन राजानमुपचक्रमुः नाभ्यनन्दत तान् राजा देवयान्यास्तदान्तिके। रुदन्तस्तेऽथ शर्मिष्ठामभ्ययुर्बालकास्तदा देवयानीने कहा--शर्मिष्ठे! यदि ऐसी बात है, तुमने यदि ज्येष्ठ और श्रेष्ठ द्विजसे संतान प्राप्त की है तो तुम्हारे ऊपर मेरा क्रोध नहीं रहा। भीरु! यदि ऐसी बात है तो बहुत अच्छा हुआ। क्या उन द्विजके गोत्र, नाम

English

Sftta said. — After a year a handsome cherub-boy shining like the twelve suns, wearing yellow raiments and resembling the Moon, was born from the womb of TarA,. He was a master of all the snstras and was the author of a treatise on elephants. lie was known as Rajputra, the doctor of elephants, and was afterwards named Budha owing to his being the son of the Moon.— 1-3.

अध्याय २४

श्लोक 2

तारोदराद्विनिष्क्रान्तः कुमारश्चन्द्रसंनिभः सर्वार्थशास्त्रविद्धीमान् हस्तिशास्त्रप्रवर्तकः

tārodarādviniṣkrāntaḥ kumāraścandrasaṃnibhaḥ sarvārthaśāstraviddhīmān hastiśāstrapravartakaḥ

हिन्दी अर्थ

और कुलका कुछ परिचय मिला है? मैं उनको जानना चाहती हूँ तेजसे सूर्यकी भाँति प्रकाशित हो रहे थे। उन्हें देखकर मुझे कुछ पूछनेका साहस ही न हुआ

English

He conquered all the powers since the time of his birth. Brahma and other deities in company with the sages assembled at the 1 ouse of Brihaspati to take part in the ceremony in comiect{(m with the 'irtli of the child Budha, and asked Taid from whom the bube was horn.- 4-5.

अध्याय २४

श्लोक 3

नाम यद्राजपुत्रीयं विश्रुतं गजवैद्यकम् राज्ञः सोमस्य पुत्रत्वाद् राजपुत्रो बुधः स्मृतः

nāma yadrājaputrīyaṃ viśrutaṃ gajavaidyakam rājñaḥ somasya putratvād rājaputro budhaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं शतानीक! वे दोनों आपसमें इस प्रकार बातें करके हँस पड़ीं। देवयानीको प्रतीत हुआ कि शर्मिष्ठा ठीक कहती है, अतः वह चुपचाप महलमें चली गयी। राजा ययातिने देवयानीके गर्भसे दो पुत्र उत्पन्न किये, जिनके नाम थे-यदु और तुर्वसु। वे दोनों दूसरे इन्द्र और विष्णुकी भाँति प्रतीत होते थे। उन्हीं राजर्षिसे वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठाने तीन पुत्रोंको जन्म दिया, जिनके नाम थे-द्रुह्यु, अनु और पूरु। राजन्! तदनन्तर किसी समय पवित्र मुसकानवाली देवयानी ययातिके साथ एकान्त वनमें गयी। वहाँ उसने देवताओंके समान सुन्दर रूपवाले कुछ बालकोंको निर्भय होकर क्रोडा करते देखा। उन्हें देखकर वह आश्चर्यचकित हो

English

Hearing that Tani at first held her peace out of shyness, but i n being questioned repeateilly slio said bashfully after a long sileiwf* that the ahih) born from iIk* Mo mi, hearing whieli tlie latter accepted him

अध्याय २४

श्लोक 4

जातमात्रः स तेजांसि सर्वाण्येवाजयद्बली ब्रह्माद्यास्तत्र चाजग्मुर् देवा देवर्षिभिः सह

jātamātraḥ sa tejāṃsi sarvāṇyevājayadbalī brahmādyāstatra cājagmur devā devarṣibhiḥ saha

हिन्दी अर्थ

देवयानीने पूछा--राजन्! ये देवबालकोंके तुल्य शुभ लक्षणसम्पन्न कुमार किसके हैं? तेज और रूपमें तो ये मुझे आपके ही समान जान पड़ते हैं । राजासे इस प्रकार पूछकर उसने फिर उन कुमारोंसे प्रश्न किया- “बच्चो! तुमलोग किस गोत्रमें उत्पन्न हुए हो? तुम्हारे ब्राह्मण पिताका क्या नाम है? यह मुझे ठीक-ठीक बताओ । मैं तुम्हारे पिताका नाम सुनना चाहती हूँ।' (देवयानीके इस प्रकार पूछनेपर) उन बालकोंने पिताका परिचय देते

English

as bi> so/i atul luniiiiK hi'n IfiiJhn (Mnrnurv) ga\'e him n region below the Earth.

अध्याय २४

श्लोक 5

बृहस्पतिगृहे सर्वे जातकर्मोत्सवे तदा अपृच्छंस्ते सुरास्तारां केन जातः कुमारकः

bṛhaspatigṛhe sarve jātakarmotsave tadā apṛcchaṃste surāstārāṃ kena jātaḥ kumārakaḥ

हिन्दी अर्थ

हुए तर्जनी अँगुलीसे उन्हीं नृपश्रेष्ठ ययातिको दिखा दिया और शर्मिष्ठाको अपनी माता बताया शौनकजी कहते हैं--ऐसा कहकर वे सब बालक एक साथ राजाके समीप आ गये, परंतु उस समय देवयानीके निकट राजाने उनका अभिनन्दन नहीं किया- इन्हें गोदमें नहीं उठाया। तब बालक रोते हुए शर्मिष्ठाके पास चले गये। (उनकी बातें सुनकर राजा ययाति लञ्जित-से हो गये।) उन बालकोंका राजाके प्रति विशेष प्रेम देखकर देवयानी सारा रहस्य समझ गयी

English

Tlien Brahuij ahaii; with ihe Braliiiiarisis anointed him as a Planetary Lord airl phiood him on a par wiih other planets. Afterwards He vanished the sight of the Devas then and there, and Budha begot his pious son from hi wife lla.- S-tf

अध्याय २४

श्लोक 6

ततः सा लज्जिता तेषां न किंचिदवदत्तदा पुनः पुनस्तदा पृष्टा लज्जयन्ती वराङ्गना

tataḥ sā lajjitā teṣāṃ na kiṃcidavadattadā punaḥ punastadā pṛṣṭā lajjayantī varāṅganā

हिन्दी अर्थ

बुद्धवा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठामिदमब्रवीत्॥ १८ और शर्मिष्ठासे इस प्रकार बोली- देवयान्युवाच मदधीना सती कस्मादकार्षार्विप्रियं मम । तमेवासुरधर्म त्वमास्थिता न बिभेषि किम्

English

'i'hat progeny performed nuny an asvaiuedh i sacrilice by his glory and was univeisally veiuMMicd nii ler the ijonn? of Pnntrrtva who afterwards became the sov/u-eign Lor i ol' the >even worlds by ])ractisi ng asceticism r>n the glorious sienvclad peak.-> of the Himalayas. -'-10.

अध्याय २४

श्लोक 7

सोमस्येति चिरादाह ततो ऽगृह्णाद्विधुः सुतम् बुध इत्यकरोन्नाम्ना प्रादाद्राज्यं च भूतले

somasyeti cirādāha tato 'gṛhṇādvidhuḥ sutam budha ityakaronnāmnā prādādrājyaṃ ca bhūtale

हिन्दी अर्थ

न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मया। सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीदिदम्। राजन् नाद्योह वत्स्यामि विप्रियं मे त्वया कृतम्

English

It wa.s lie wlio annihilated thr dnnons Ke.si, Ac., and whose wife the colesiial nyinpli ho vaji became on being enamonrod of him. It was ho who ruled the scvim worlds witii e-vim-lianded justice and sympathy and thus benelited his empire.— 1HL3,

अध्याय २४

श्लोक 8

अभिषेकं ततः कृत्वा प्रधानमकरोद्विभुः गृहसाम्यं प्रदायाथ ब्रह्मा ब्रह्मर्षिसंयुतः

abhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā pradhānamakarodvibhuḥ gṛhasāmyaṃ pradāyātha brahmā brahmarṣisaṃyutaḥ

हिन्दी अर्थ

तूर्ण सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा अविब्रुवन्ती किंचिच्च राजानं साश्रुलोचना। अचिरादेव सम्प्राप्ता काव्यस्योशनसोऽन्तिकम्

English

Above all that, he attaineil divine fame and through the grace of Visnu, Indra usojI to olTer liim a seal liy His side. He guarded Dharma, Artha and Kama dutifully. All the three, i;/.?., Hharma, Artlia and Kama went to that King to see whether the latter viewed thorn *with equality. The king seeing them come acoorde<l them greetings and olTered thorn argha and piidya. — 14-lb.

अध्याय २४

श्लोक 9

पश्यतां सर्वदेवानां तत्रैवान्तरधीयत इलोदरे च धर्मिष्ठं बुधः पुत्रमजीजनत्

paśyatāṃ sarvadevānāṃ tatraivāntaradhīyata ilodare ca dharmiṣṭhaṃ budhaḥ putramajījanat

हिन्दी अर्थ

अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तमधरोत्तरम्। धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह। देवयानी बोली--शर्मिष्ठे! तुमने मेरे अधीन होकर भी मुझे अप्रिय लगनेवाला बर्ताव क्यों किया? तुम फिर उसी असुर-धर्मपर उतर आयी। क्या मुझसे नहीं डरती ?

English

iVotc. —Dhanna, Duty. Arliia, Kichos. Kama, Oosiiv., Argtui respectful offering to venerable men consisting oi DQrva grass, &c., with or without water. PAdya, water for washing the foot of revered pors(iiis.

अध्याय २४

श्लोक 10

अश्वमेधशतं साग्रम् अकरोद्यः स्वतेजसा पुरूरवा इति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः

aśvamedhaśataṃ sāgram akarodyaḥ svatejasā purūravā iti khyātaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

शर्मिष्ठा बोली- मनोहर मुसकानवाली सखी! मैंने जो ऋषि कहकर अपने स्वामीका परिचय दिया था, सो सत्य ही है। मैं न्याय और धर्मके अनुकूल आचरण करती हूँ, अतः तुमसे नहीं डरती। जब तुमने राजाका पतिरूपमें वरण किया था, उसी. समय मैंने भी कर

English

Then he seated tlicm on tluee dillojenl golden seats and worshipped

अध्याय २४

श्लोक 11

हिमवच्छिखरे रम्ये समाराध्य जनार्दनम् लोकैश्वर्यमगाद्राजा सप्तद्वीपपतिस्तदा

himavacchikhare ramye samārādhya janārdanam lokaiśvaryamagādrājā saptadvīpapatistadā

हिन्दी अर्थ

मेरे लिये तुमसे भी अधिक पूजनीय हैं। क्या यह बात तुम नहीं जानती? (शुभे! तुम्हारे पिता और मेरे गुरु (शुक्राचार्यजी)-ने हम दोनोंको एक ही साथ महाराजकी सेवामें समर्पित किया है। तुम्हारे पति और पूजनीय महाराज ययाति भी मुझे पालन करने योग्य मानकर मेरा पोषण करते हैं।) शौनकजी कहते हैं-शर्मिष्ठाका यह वचन सुनकर देवयानीने कहा--'राजन्! अब मैं यहाँ नहीं रहुँगी। आपने मेरा अत्यन्त अप्रिय किया है।' ऐसा कहकर तरुणी देवयानी आँखोंमें आँसू भरकर सहसा उठी और

English

OB AFTER XXIV.

अध्याय २४

श्लोक 12

केशिप्रभृतयो दैत्याः कोटिशो येन दारिताः उर्वशी यस्य पत्नीत्वम् अगमद्रूपमोहिता

keśiprabhṛtayo daityāḥ koṭiśo yena dāritāḥ urvaśī yasya patnītvam agamadrūpamohitā

हिन्दी अर्थ

तुरन्त ही शुक्राचार्यजीके पास जानेके लिये वहाँसे चल दी। यह देख उस समय राजा ययाति व्यथित हो गये। वे व्याकुल हो देवयानीको समझाते हुए उसके पीछे- पीछे गये, किंतु वह नहीं लौटी। उसकी आँखें क्रोधसे लाल हो रही थीं। वह राजासे कुछ न बोलकर केवल नेत्रोंसे आँसू बहाये जाती थी। कुछ ही देरमें वह कवि- पुत्र शुक्राचार्यके पास पहुँची। पिताको देखते ही वह प्रणाम करके उनके सामने खड़ी हो गयी। तदनन्तर

English

them devoutly, but maintained greater devotion for Dharma. At that K&ma and Artha became displeased with the King and Artha cursed him to get destroyed by avarice. KAma cursed hjm to the effect that he would turn mad from the separation of Urvadt, in the Kumaravana on the Gandha* inAdana bill. On hearing the curses of the two, Dharma blessed him with long life and said that he would have his lineage till the sun and the moon exist. He would flourish thousands of years and his progeny would never become extinct. Saying so, they all three disappeared instantly and the king afterwards occupied himself with the affairs of the state. — 17*21.

अध्याय २४

श्लोक 13

सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना धर्मेण पालिता तेन सर्वलोकहितैषिणा

saptadvīpā vasumatī saśailavanakānanā dharmeṇa pālitā tena sarvalokahitaiṣiṇā

हिन्दी अर्थ

राजा ययातिने भी शुक्राचार्यकी वन्दना की॥ २३--२७॥ देवयानीने कहा--पिताजी ! अधर्मने धर्मको जीत लिया। नीचको उन्नति हुई और उच्चकी अवनति। वृषपर्वाकी पुत्री शर्मिष्ठा मुझे लाँघकर आगे बढ़ गयी। इन महाराज ययातिसे ही उसके तीन पुत्र हुए हैं, किंतु तात! मुझ भाग्यहीनाके दो ही पुत्र हुए हैं। यह मैं आपसे ठीक बता रही हूँ। भृगुश्रेष्ठ! ये महाराज धर्मज्ञके रूपमें प्रसिद्ध हैं, किंतु इन्होने मर्यादाका उल्लङ्घन किया है। कवि-

English

That' king used to go to see the god Iiulra every day. One day seated in his IJakin.inbarachari chariot he was on his way to the realm of Indra, when he accidentally saw the Daitya Kerfi carrying away Cbitra- rckhA and Urvasfi forcibly. — 22-23.

अध्याय २४

श्लोक 14

चामरग्राहिणी कीर्तिः सदा चैवाङ्गवाहिका विष्णोः प्रसादाद्देवेन्द्रो ददाव् अर्धासनं तदा

cāmaragrāhiṇī kīrtiḥ sadā caivāṅgavāhikā viṣṇoḥ prasādāddevendro dadāv ardhāsanaṃ tadā

हिन्दी अर्थ

अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत् कथयामि ते॥ ३० नन्दन! यह मैं आपसे यथार्थ कह रही हँ ॥ २८--३०॥ धर्मज्ञस्त्वं महाराज योऽधर्ममकृथाः प्रियम्। तस्माज्जरा त्वामचिराद् धर्षयिष्यति दुर्जया

English

Seeing Unit the king, anxious for his glory, made use of several wea- pon', and then ultimately snbdned him by VAyavyastra by which he had overpowered Ihdra. After tiius subjugating the demon, the king deli- vered the rescued Urvasi to Jucira and became his fast friend. Indra thus Itccuming Ids friend tind getting highly pleased with him, made him most valiant, heroic, illustrious, wealthy, and famous in all the worlds; and that nymph also becoming highly delighted sang the glories of the Pururava family. -24-27.

अध्याय २४

श्लोक 15

धर्मार्थकामान्धर्मेण समम् एवाभ्यपालयत् धर्मार्थकामाः संद्रष्टुम् आजग्मुः कौतुकात्पुरा

dharmārthakāmāndharmeṇa samam evābhyapālayat dharmārthakāmāḥ saṃdraṣṭum ājagmuḥ kautukātpurā

हिन्दी अर्थ

श्रूणहेत्युच्यते ब्रह्मन् स चेह ब्रह्मवादिभिः ऋतुकामां स्त्रियं यस्तु गम्यां रहसि याचितः। नोपैति यो हि धर्मेण ब्रह्महेत्युच्यते बुध्चैः इत्येतानि समीक्ष्याहं कारणानि भृगूद्वह।

English

L'he celestial dramatist Bharata had composed a drama, called the svayamvara of Laksm! to which he had asked MenakA, Itambhiv and Urvasi to play several parts. — 28.

अध्याय २४

श्लोक 16

जिज्ञासवस्तच्चरितं कथं पश्यति नः समम् भक्त्या चक्रे ततस्तेषाम् अर्घ्यपाद्यादिकं नृपः

jijñāsavastaccaritaṃ kathaṃ paśyati naḥ samam bhaktyā cakre tatasteṣām arghyapādyādikaṃ nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

अधर्मभयसंविग्नः शर्मिष्ठामुपजग्मिवान् न त्वहं प्रत्यवेक्ष्यस्ते मदधीनोऽसि पार्थिव।

English

Syayamvara—solf election by tbo bride of her hnsband, self marriage.

अध्याय २४

श्लोक 17

आसनत्रयमानीय दिव्यं कनकभूषितम् निविश्याथाकरोत्पूजाम् ईषद्धर्मे ऽधिकां पुनः

āsanatrayamānīya divyaṃ kanakabhūṣitam niviśyāthākarotpūjām īṣaddharme 'dhikāṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

मिथ्याचरणधर्मेषु चौर्यं भवति नाहुष अतृप्तो यौवनस्याहं देवयान्यां भृगूद्वह। प्रसादं कुरु मे ब्रह्मञ्जरेयं मा विशेत माम्

English

Then Urvarfi wlio was playing the part of Laksini and was dancing and winging melodiously in unisnui with the music, saw Pururava and being fired with passion forgot the part which Bharata had taught lier. Bharata in a rage cursed Urvarf? saying that she would become a subtle creeper on tlie earth for 35 years on account of the separation from Pururava and the latter would lapse iiito a PijJncha.— 29-31.

अध्याय २४

श्लोक 18

जग्मतुस्तेन कामार्थाव् अतिकोपं नृपं प्रति अर्थः शापमदात्तस्मै लोभात्त्वं नाशमेष्यसि

jagmatustena kāmārthāv atikopaṃ nṛpaṃ prati arthaḥ śāpamadāttasmai lobhāttvaṃ nāśameṣyasi

हिन्दी अर्थ

राज्यभाक् स भवेद् ब्रह्मन् पुण्यभाक् कीर्तिभाक् तथा। शुक्राचार्यने ( ययातिसे ) कहा--महाराज ! तुमने धर्मज्ञ होकर भी अधर्मको प्रिय मानकर उसका आचरण किया है। इसलिये जिसको जीतना कठिन है, वह वृद्धावस्था तुम्हें शीघ्र ही धर दबायेगी

English

After that Urvarfi made Punlrava her lord and on the conclusion of the effects of curses she brought forth the following eight valiant sons: — ■ Ayii, Dridhftyii, Asvuyii, DhanAyu, UhritimAii, Vasn, Suchi VldyA, and iiiatayii. Ayu the eldest of them all became the father of Nahusa, Vfiddha- tiarma, Raji, Dainbha and VipApina. These five were all heroes. — 32-34.

अध्याय २४

श्लोक 19

कामो ऽप्याह तवोन्मादो भविता गन्धमादने कुमारवनमाश्रित्य वियोगादुर्वशीभवात्

kāmo 'pyāha tavonmādo bhavitā gandhamādane kumāravanamāśritya viyogādurvaśībhavāt

हिन्दी अर्थ

ययाति बोले भगवन्! दानवराजकी पुत्री मुझसे ऋतुदान माँग रही थी, अतः मैंने धर्मसम्मत मानकर यह कार्य किया, किसी दूसरे विचारसे नहीं । ब्रह्मन्! जो पुरुष न्याययुक्त ऋतुको याचना करनेवाली स्त्रीको ऋतुदान नहीं देता, वह ब्रह्मवादी विद्ठानोंद्वारा भ्रूण (गर्भ)-की हत्या करनेवाला कहा जाता है। जो न्यायसम्मत कामनासे युक्त गम्या स्त्रीके द्वारा एकान्तमें प्रार्थना करनेपर उसके साथ समागम नहीं करता, वह धर्मशास्त्रके विद्ठानोंद्वारा गर्भ या ब्राह्मणकी हत्या करनेवाला बताया जाता है। (ब्रह्मन्! मेरा यह ब्रत है कि मुझसे कोई जो भी वस्तु मोगे, उसे बह अवश्य दे दूँगा। आपके ही द्वारा मुझे सौंपी हुई शर्मिष्ठा इस जगतूमें दूसरे किसी पुरुषको अपना

English

Raji became the father of one hundred children who came to be known as RAjeya. He devoutly practised penances and was granted a boon by Visnu, on account of which he was powerful enough to conquer the Ivas, demons and men.- -33-36.

अध्याय २४

श्लोक 20

धर्मो ऽप्याह चिरायुस् त्वं धार्मिकश्च भविष्यसि संततिस्तव राजेन्द्र यावच्चन्द्रार्कतारकम्

dharmo 'pyāha cirāyus tvaṃ dhārmikaśca bhaviṣyasi saṃtatistava rājendra yāvaccandrārkatārakam

हिन्दी अर्थ

पति बनाना नहीं चाहती थी; अतः उसकी इच्छा पूर्ण करना धर्म समझकर मैंने वैसा किया है। आप इसके लिये मुझे क्षमा करें।) भृगुश्रेष्ठ! इन्हीं सब कारणोंका विचार करके अधर्मके भयसे उद्िग्र हो मैं शर्मिष्ठाके शुक्राचार्यने कहा--राजन्! तुम्हें इस विषयमें मेरे आदेशका भी ध्यान रखना चाहता था; क्योंकि तुम मेरे अधीन हो। नहुषनन्दन! धर्ममें मिथ्या आचरण करनेवाले पुरुषको चोरीका पाप लगता है

English

TUB MAT&YA PVRABAM.

अध्याय २४

श्लोक 21

शतशो वृद्धिमायातु न नाशं भुवि यास्यति इत्युक्त्वान्तर्दधुः सर्वे राजा राज्यं तदन्वभूत्

śataśo vṛddhimāyātu na nāśaṃ bhuvi yāsyati ityuktvāntardadhuḥ sarve rājā rājyaṃ tadanvabhūt

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं--क्रोधमें भरे हुए शुक्राचार्यके शाप देनेपर नहुष-पुत्र राजा ययाति उसी समय पूर्वावस्था (यौवन)-का परित्याग करके तत्काल बूढ़े हो गये ययाति बोले भृगुश्रेष्ठ! मैं देवयानीके साथ युवावस्थामें रहकर तृप्त नहीं हो सका हूँ, अतः ब्रह्मन्! मुझपर ऐसी कृपा कीजिये, जिससे यह बुढ़ापा मेरे शरीरमें प्रवेश न करे शुक्राचार्यने कहा-- भूमिपाल ! मैं झूठ नहीं बोलता।

English

Once upon a time a pitched battle ensued between tlie Devas and the Asiiras for three certturies, in which tliere was a treinendouB fight between Prahlada and India. The batlle was indecisive. At Unit both the Devas and the Asuras asked Brahnnl, as to wlu) was likel}' to bear away the palm of victory. Bralnnri said tliat the i>arty headed by Raji would be victorious. Hearing that the Devas eager for their victory requested the King Itiiji to take their part in the great war.— 37-30.

अध्याय २४

श्लोक 22

अहन्यहनि देवेन्द्रं द्रष्टुं याति स राजराट् कदाचिदारुह्य रथं दक्षिणाम्बरचारिणम्

ahanyahani devendraṃ draṣṭuṃ yāti sa rājarāṭ kadācidāruhya rathaṃ dakṣiṇāmbaracāriṇam

हिन्दी अर्थ

हूँ कि यदि चाहो तो किसी दूसरेसे जवानी लेकर इस बुढ़ापाको उसके शरीरमें डाल सकते हो ययाति बोले--ब्रह्मन् ! मेरा जो पुत्र अपनी युवावस्था मुझे दे, वही पुण्य और कीर्तिका भागी होनेके साथ ही मेरे राज्यका भी भागी हो। शुक्राचार्यजी! आप

English

The Asuras also approached him with a similar roiiuest, but Raji had accepted the invitation of the Devas so ho refused tlic proposal of tlie Asuras. The Devas then entreated him to lead tlieir army and destroy the Asuras. The king tlien killed those Asuras who could not lie con- quered even by India, —40-41.

अध्याय २४

श्लोक 23

सार्धमर्केण सो ऽपश्यन् नीयमानामथाम्बरे केशिना दानवेन्द्रेण चित्रलेखामथोर्वशीम्

sārdhamarkeṇa so 'paśyan nīyamānāmathāmbare keśinā dānavendreṇa citralekhāmathorvaśīm

हिन्दी अर्थ

यो दद्यान्मे वयः शुक्र तद् भवाननुमन्यताम्॥ ३९ इसका अनुमोदन करें मामनुध्याय तत्त्वेन न च पापमवाप्स्यसि वयो दास्यति ते पुत्रो यः स राजा भविष्यति।

English

Indra was highly deliglitcd at that valoiirons feat of tiie king, so much so that lie took birth as Ills son. Wlieii Indra was born as bis son, the king making over tiie charge of Ids vast dominions to him went to devote himself to contemplation and meditation.- «

अध्याय २४

श्लोक 24

तं विनिर्जित्य समरे विविधायुधपाणिना बुधपुत्रेण वायव्यम् अस्त्रं मुक्त्वा यशो ऽर्थिना

taṃ vinirjitya samare vividhāyudhapāṇinā budhaputreṇa vāyavyam astraṃ muktvā yaśo 'rthinā

हिन्दी अर्थ

शुक्राचार्यने कहा--नहुषनन्दन! तुम भक्तिभावसे मेरा चिन्तन करके अपनी वृद्धावस्थाका इच्छानुसार दूसरेके शरीरमें संचार कर सकोगे। उस दशामें तुम्हें पाप भी नहीं लगेगा। जो पुत्र तुम्हें (प्रसन्नतापूर्वक) अपनी युवावस्था देगा, वही राजा होगा। साथ ही दीर्घायु,

English

The other valiant sons f»f Raji forcibly df'throned India and usurped all the kingdom and sbaie of saeriliees fn*Hn him. Indra tiius hmeft of his position went and laid hiuHcIf at the mt-n-y of Hiihas[)Mti. Th? said to Bfihaspati that lie had been doprivod of liis ip.-din as well as of tlie right of a share in sacrifices and api-eah* 1 to him to jnlvisr him to get hack his kingdom -43-44.

अध्याय २४

श्लोक 25

तथा शक्रो ऽपि समरे येन चैवं विनिर्जितः मित्रत्वम् अगमद् देवैर् ददाव् इन्द्राय चोर्वशीम्

tathā śakro 'pi samare yena caivaṃ vinirjitaḥ mitratvam agamad devair dadāv indrāya corvaśīm

हिन्दी अर्थ

आयुष्मान् कीर्तिमांश्चैव बह्वपत्यस्तथैव च॥ ४१ यशस्वी तथा अनेक संतानोंसे युक्त होगा इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशे ययातिचरिते द्वात्रिंशोऽ ध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोम-वंश-वर्णन-प्रसङ्गमें ययातिचरित नामक बत्तीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Bi'ishaspati then restMied indin io jov\ov iiy perfoiming a rite called Qraha Isanti or pacifying the malignant inllnence of the pi.im-ls. — I.")- 16.

अध्याय २४

श्लोक 26

ततःप्रभृति मित्रत्वम् अगमत् पाकशासनः सर्वलोकातिशायित्वं बलमूर्जो यशः श्रियम्

tataḥprabhṛti mitratvam agamat pākaśāsanaḥ sarvalokātiśāyitvaṃ balamūrjo yaśaḥ śriyam

हिन्दी अर्थ

ययातिका अपने यदु आदि पुत्रोंसे अपनी युवावस्था देकर वृद्धावस्था लेनेके लिये आग्रह और उनके अस्वीकार करनेपर उन्हें शाप देना, फिर पूरुको जरावस्था देकर उसकी युवावस्था लेना तथा उसे वर प्रदान करना काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने

English

Bfiliaspati then went and •ieiudr*! the other sons of Ilaji with false philosophy and established lle dina icligiuii oppiisccl to ilu* vedas, though bimself a knowerof tlie 'edas and Indra on finding tin' sons (d Biiliaspati propagating a religion different from the Vedas based on a sIk.w of reason oidy killed them with Ids mighty ihuinlei boll. — 17-11).

अध्याय २४

श्लोक 27

प्रादाद्वज्रीति संतुष्टो गेयतां भरतेन च सा पुरूरवसः प्रीत्या गायन्ती चरितं महत्

prādādvajrīti saṃtuṣṭo geyatāṃ bharatena ca sā purūravasaḥ prītyā gāyantī caritaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह। यौवनेन त्वदीयेन चरेयं विषयानहम् पूर्णे वर्षसहस्त्रे तु त्वदीयं यौवनं त्वहम्। दत्त्वा सम्प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह अशक्तः कार्यकरणे परिभूतः स यौवने।

English

Now bear sometbing about the seven pious sons of Xaliusa. They were: — Yati, Yayati. Samyati, Udhhava, IVichi, Saryidi,?vleghiiyiiti.— 50.

अध्याय २४

श्लोक 28

लक्ष्मीस्वयंवरं नाम भरतेन प्रवर्तितम् मेनकामुर्वशीं रम्भां नृत्यतेति तदादिशत्

lakṣmīsvayaṃvaraṃ nāma bharatena pravartitam menakāmurvaśīṃ rambhāṃ nṛtyateti tadādiśat

हिन्दी अर्थ

सहोपजीविभिश्चैव तज्जरां नाभिकामये जरां ग्रहीतुं धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै

English

Yati turned an anchorite since his very early days and Yayati began to rule his kingdom witli jiieiy. - f)!.

अध्याय २४

श्लोक 29

ननर्त सलयं तत्र लक्ष्मीरूपेण चोर्वशी सा पुरूरवसं दृष्ट्वा नृत्यन्ती कामपीडिता

nanarta salayaṃ tatra lakṣmīrūpeṇa corvaśī sā purūravasaṃ dṛṣṭvā nṛtyantī kāmapīḍitā

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं-शतानीक! राजा ययाति बुढ़ापा लेकर वहाँसे अपने नगरमें आये और अपने ज्येष्ठ एवं श्रेष्ठ पुत्र यदुसे इस प्रकार बोले- ययातिने कहा--तात! कवि-पुत्र शुक्राचार्यके शापसे मुझे बुढ़ापेने घेर लिया, मेरे शरीरमें झुर्रियाँ पड़ गयीं और बाल सफेद हो गये, किंतु मैं अभी जवानीके भोगोंसे तृप्त नहीं हुआ हूँ। यदो! तुम बुढ़ापेके साथ मेरे दोषको ले लो और मैं तुम्हारी जवानीके द्वारा विषयोंका उपभोग करूँ। एक हजार वर्ष पूरे होनेपर मैं पुनः तुम्हारी जवानी देकर बुढ़ापेके साथ अपना दोष वापस ले लूँगा

English

Yayati had two queens, r/i*., Devayani llio danglilcr of fulcra and SarmistbA the daughter of Vbisaparvana. — 5i.

अध्याय २४

श्लोक 30

विस्मृताभिनयं सर्वं यत्पुरा भरतोदितम् शशाप भरतः क्रोधाद् वियोगादस्य भूतले

vismṛtābhinayaṃ sarvaṃ yatpurā bharatoditam śaśāpa bharataḥ krodhād viyogādasya bhūtale

हिन्दी अर्थ

यदु बोले--महाराज ! मैं उस बुढ़ापेको लेनेकी इच्छा नहीं करता, जिसके आनेपर दाढ़ी-मूँछके बाल सफेद हो जाते हैं, जीवनका आनन्द चला जाता है। वृद्धावस्था सर्वथा शिथिल कर देती है। सारे शरीरमें झुर्रियाँ पड़ जाती हैं और मनुष्य इतना दुर्बल तथा कृशकाय हो जाता है कि उसकी ओर देखते नहीं बनता। बुढ़ापेमें काम-काज करनेकी शक्ति नहीं रहती, युवतियाँ तथा जीविका पानेवाले सेवक भी तिरस्कार करते हैं, अत: मैं वृद्धावस्था नहीं .लेना

English

Yayati had five sons; Yadn and Turva.su from Devayani; and three sons Druhya, Ann and Burn from jJarmislha. Of them Yadu and Puru were the promoters of the dynasty. King Yayfiti was the protector of the realm

अध्याय २४

श्लोक 31

पञ्चपञ्चाशदब्दानि लता सूक्ष्मा भविष्यसि पुरूरवाः पिशाचत्वं तत्रैवानुभविष्यति

pañcapañcāśadabdāni latā sūkṣmā bhaviṣyasi purūravāḥ piśācatvaṃ tatraivānubhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

चाहता। धर्मज्ञ नरेश्वर! आपके बहुत-से पुत्र हैं, जो आपको मुझसे भी अधिक प्रिय हैं; अतः बुढ़ापा लेनेके लिये आप अपने किसी दूसरे पुत्रको चुन लीजिये १२६ मत्स्यपुराण ययातिरुवाच ययातिने कहा--तात! तुम मेरे हृदयसे उत्पन्न सस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि। (औरस पुत्र) होकर भी मुझे अपनी युवावस्था नहीं पापान्मातुलसम्बन्धाद् दुष्प्रजा ते भविष्यति॥ ८ देते हो, इसलिये इस पापके कारण तुम्हारी संतान

English

with truth and heroism and was also tlie perfcJrmer of many sacrifices. ITe was a great lover of sacrifices and worshipped the Pitris with great devotion. He won over liis subjects and protected them dutifully. — 53-56.

अध्याय २४

श्लोक 32

ततस्तमुर्वशी गत्वा भर्तारमकरोच्चिरम् शापान्ते भरतस्याथ उर्वशी बुधसूनुतः

tatastamurvaśī gatvā bhartāramakarocciram śāpānte bharatasyātha urvaśī budhasūnutaḥ

हिन्दी अर्थ

मामाके अनुचित सम्बन्धद्वारा उत्पन्न होकर दुष्प्रजा तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह। कहलायेगी। (अब उन्होंने तुर्वसुको बुलाकर कहा-) यौवनेन चरेयं चै विषयांस्तव पुत्रक॥ ९ गुर्व॑सो! तुम बुढापेके साथ मेरा दोष ले लो। बेटा! मैं तुम्हारी जवानीसे विषयोंका उपभोग करूँगा । एक हजार

English

Once upon a time the king grew aged and was deprived of -the vigour of youth. Finding liimself infirm, he surnnioned his sons Yadu, Anu, Turvasu, Druhya, and Puni and said to them, "Suns! I wish to become young again and carry on amorous frolics with damsels, you come to my succour." — 57-50.

अध्याय २४

श्लोक 33

अजीजनत्सुतानष्टौ नामतस्तान्निबोधत आयुर् दृढायुर् अश्वायुर् धनायुर् धृतिमान्वसुः

ajījanatsutānaṣṭau nāmatastānnibodhata āyur dṛḍhāyur aśvāyur dhanāyur dhṛtimānvasuḥ

हिन्दी अर्थ

तथैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह॥ १० बुढ़ापेसहित अपने दोषको वापस ले लूँगा' तुर्वसुरुवाच तुर्वसु बोले--तात ! काम-भोगका नाश करनेवाली न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम्। इडावस्था मुझे नहीं कन EE

English

Hearing those words of the king, Yadu tlie eldest sfm from Devayanl said " In what way can I l)elj> you with niy youth?"— GO.

अध्याय २४

श्लोक 34

शुचिविद्यः शतायुश्च सर्वे दिव्यबलौजसः आयुषो नहुषः पुत्रौ वृद्धशर्मा तथैव च

śucividyaḥ śatāyuśca sarve divyabalaujasaḥ āyuṣo nahuṣaḥ putrau vṛddhaśarmā tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

बलरूपान्तकरणीं बुद्धिमानविनाशिनीम्॥ अन्त कर देती है ओर बुद्धि एवं मान-प्रतिष्ठाका भी बलरूपान्तकर बु म्॥ १९ नाश करनेवाली है ययातिरुवाच ययातिने कहा--तुर्वसो ! तुम मेरे हृदयसे उत्पन्न

English

Then Yayati asked his sons to exchange tlieir youth with his old age and thus make him fit for carnal enjoyments. — 61.

अध्याय २४

श्लोक 35

रजिर्दम्भो विपाप्मा च वीराः पञ्च महारथाः रजेः पुत्रशतं जज्ञे राजेयमिति विश्रुतम्

rajirdambho vipāpmā ca vīrāḥ pañca mahārathāḥ rajeḥ putraśataṃ jajñe rājeyamiti viśrutam

हिन्दी अर्थ

यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि। होकर भी मुझे अपनी युवावस्था नहीं देते हो, इसलिये तस्मात् प्रजासमुच्छेदं तुम्हारी संतति नष्ट हो जायगी। मूढ़ ! जिनके आचार और संकीर्णा के मुच्छेदं तुर्वसो तब यास्यत्ति॥ १२ धर्म वर्णसंकरोंके समान हैं, जो प्रतिलोम--संकर जातियोंमें श्वोरधर्मेषु प्रतिलोमचरेषु च। गिने जाते हैं तथा जो कच्चा मांस खानेवाले एवं चाण्डाल पिशिताशिषु लोकेषु नूनं राजा भविष्यसि॥ १३ आदिकी श्रेणीमें हैं, ऐसे (यवनादिसे अधिष्ठित आरट्टादि देशोंके) लोगोंके तुम राजा होगे। जो गुरु-पत्नियोंमें

English

"Sons! after performing great many sacrifices, I have become old by the curse of Snkra, but my tbirst for enjoyir.enls has not yet been quenched. You, therefore, give me 3'our vigour, and thus enable me to fulfil my desires."— 62-63.

अध्याय २४

श्लोक 36

रजिराराधयामास नारायणमकल्मषम् तपसा तोषितो विष्णुर् वरान्प्रादान्महीपते

rajirārādhayāmāsa nārāyaṇamakalmaṣam tapasā toṣito viṣṇur varānprādānmahīpate

हिन्दी अर्थ

गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिरतेषु च। आसक्त हैं, जो पशु-पक्षी आदिका-सा आचरण करनेवाले पशुधमिषु म्लेच्छेषु पापेषु प्रभविष्यसि॥ १४ हैं तथा जिनके सारे आचार-विचार भी पशुओंके समान शौनक उवाच हैं, तुम उन पापात्मा म्लेच्छोंके राजा होगे

English

Yadu and his three brothers did not agree to the proposal of his faiher wliich enraged the latter and ho cursed them saying that none from their family would ever succeed to the throne. — 64.

अध्याय २४

श्लोक 37

देवासुरमनुष्याणाम् अभूत्स विजयी तदा अथ देवासुरं युद्धम् अभूद् वर्षशतत्रयम्

devāsuramanuṣyāṇām abhūtsa vijayī tadā atha devāsuraṃ yuddham abhūd varṣaśatatrayam

हिन्दी अर्थ

एवं स तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः । शौनकजी कहते हैं-शतानीक! राजा ययातिने शर्मिष्ठायाः सुतं ज्येष्ठं द्रुह्यं वचनमब्रवीत्॥ इस प्रकार अपने पुत्र तुर्वसुको शाप देकर शर्मिष्ठाके शमिष्ठ सुः ष्ठ द्रुह्य त्॥ १५ जाए पुत्र कहे यह बात कही-- ययातिने कहा--द्रुह्यो ! कान्ति तथा रूपका नाश करनेवाली यह वृद्धावस्था तुम ले लो और एक हजार वर्षोके लिये अपनी जवानी मुझे दे दो। हजार वर्ष पूर्ण हो जानेपर मैं पुनः तुम्हारी जवानी तुम्हें दे दूँगा और बुढ़ापेके

English

Then the younger Puru said " Sire! give me your old age and take my vigour and satisfy yourself. With your permission 1 will succeed you as an old monarch."- -65.

अध्याय २४

श्लोक 38

प्रह्लादशक्रयोर्भीमं न कश्चिद्विजयी तयोः ततो देवासुरैः पृष्टः प्राह देवश्चतुर्मुखः

prahlādaśakrayorbhīmaṃ na kaścidvijayī tayoḥ tato devāsuraiḥ pṛṣṭaḥ prāha devaścaturmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

द्रुह्यु बोलेपिताजी! बूढ़ा मनुष्य न तो राज्य- न राज्यं न रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम्। सुखका अनुभव कर सकता है, न घोड़े और रथपर ही चढ़ सकता है। वह स्त्रीका भी उपभोग नहीं कर सकता। उसके हदयमें राग-प्रेम उत्पन्न ही नहीं होता; ययातिरुवाच अतः मैं वृद्धावस्था नहीं लेना चाहता

English

'riien YayAti transferred his old age to him and taking his vigour became young again. — 66.

अध्याय २४

श्लोक 39

अनयोर्विजयी कः स्याद् रजिर्यत्रेति सो ऽब्रवीत् जयाय प्रार्थितो राजा सहायस्त्वं भवस्व नः

anayorvijayī kaḥ syād rajiryatreti so 'bravīt jayāya prārthito rājā sahāyastvaṃ bhavasva naḥ

हिन्दी अर्थ

भे ययातिने कहा--द्रुह्यो! तुम मेरे हृदयसे यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि। उत्पन्न होकर भी अपनी जवानी मुझे नहीं दे रहे हो, तद द्रुह्यो वै प्रियः कामो न ते सम्पत्स्यते क्कचित्॥ १९ इसलिये तुम्हारा प्रिय मनोरथ कभी नहीं सिद्ध होगा। स्वं चादास्यामि भूयोऽहं पाप्मानं जरया सह

English

Puni began to rule tlie vast empire with the old age of the king. — 67.

अध्याय २४

श्लोक 40

दैत्यैः प्राह यदि स्वामी वो भवामि ततस्त्वलम् नासुरैः प्रतिपन्नं तत् प्रतिपन्नं सुरैस्तथा

daityaiḥ prāha yadi svāmī vo bhavāmi tatastvalam nāsuraiḥ pratipannaṃ tat pratipannaṃ suraistathā

हिन्दी अर्थ

न रागश्चास्य भवति तज्जरां ते न कामये अनो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह।

English

The king not satisfied with his mundane pleasures, even after a period of a lliousaiul years, addressed his son Puru thus: — " You are the promoter of my dynasty, by your having a son, I am not heirless, in this world my dynasty will be named Paurava, after you." — 68-69. Afterwards Yayati got Puru miointed and then sometime after- wards died.— 70.

अध्याय २४

श्लोक 41

स्वामी भव त्वमस्माकं संग्रामे नाशय द्विषः ततो विनाशिताः सर्वे ये ऽवध्या वज्रपाणिना

svāmī bhava tvamasmākaṃ saṃgrāme nāśaya dviṣaḥ tato vināśitāḥ sarve ye 'vadhyā vajrapāṇinā

हिन्दी अर्थ

जीर्णः शिशुरिवादत्तेऽकालेऽन्नमशुचिर्यथा। न जुहोति च कालेऽग्निं तां जरां नाभिकामये जरादोषस्त्वयोक्तो यस्तस्मात् त्वं प्रतिपद्यसे

English

Now something will be related about that djmasty of Puru in which Kings Bharata, &.C., the proinolers of the Hharata dynasty \Yere born. Hear, 0 1 Sages, this relation witli attention,-T71.

अध्याय २४

श्लोक 42

पुत्रत्वमगमत्तुष्टस् तस्येन्द्रः कर्मणा विभुः दत्त्वेन्द्राय तदा राज्यं जगाम तपसे रजिः

putratvamagamattuṣṭas tasyendraḥ karmaṇā vibhuḥ dattvendrāya tadā rājyaṃ jagāma tapase rajiḥ

हिन्दी अर्थ

पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह। काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने

English

Here ends the tioentij- fourth ehipter deiUnj with the history of Yayati of the solar race.

अध्याय २४

श्लोक 43

रजिपुत्रैस्तदाच्छिन्नं बलादिन्द्रस्य वैभवम् यज्ञभागं च राज्यं च तपोबलगुणान्वितैः

rajiputraistadācchinnaṃ balādindrasya vaibhavam yajñabhāgaṃ ca rājyaṃ ca tapobalaguṇānvitaiḥ

हिन्दी अर्थ

किञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान् वयसा तव। स्वं चैव प्रतिपत्स्येऽहं पाप्मानं जरया सह यथात्थ त्वं महाराज तत् करिष्यामि ते वचः

English

TIIE MAT8YA PURANAM.

अध्याय २४

श्लोक 44

राज्यभ्रष्टस्तदा शक्रो रजिपुत्रैर्निपीडितः प्राह वाचस्पतिं दीनः पीडितो ऽस्मि रजेः सुतैः

rājyabhraṣṭastadā śakro rajiputrairnipīḍitaḥ prāha vācaspatiṃ dīnaḥ pīḍito 'smi rajeḥ sutaiḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिपत्स्यामि ते राजन् पाप्मानं जरया सह। (जहाँ घोड़े जुते हुए उत्तम रथों, घोड़ों, हाथियों, पीठकों, पालकियों, गदहां, बकरों, बैलों और शिबिका आदिको भी गति नहीं है) जहाँ प्रतिदिन (केबल) नावपर ही बैठकर घूमना-फिरना होगा, ऐसे (पञ्चनदके निचले) प्रदेशमें

English

CHAPTER XXV. The asked Why Paurava dynasty became so illustrious and why Yadu the eldest of Yayati'iJ sons became the foimder of an inferior and poor dynasty. Besides this 0! Sflta, relate to ns at length other things connected witii the history of Yayati, because his virtue which is the giver of long life is held in high esteem even by the Devas.— 1-2.

अध्याय २४

श्लोक 45

न यज्ञभागो राज्यं मे निर्जितश्च बृहस्पते राज्यलाभाय मे यत्नं विधत्स्व धिषणाधिप

na yajñabhāgo rājyaṃ me nirjitaśca bṛhaspate rājyalābhāya me yatnaṃ vidhatsva dhiṣaṇādhipa

हिन्दी अर्थ

तुम अपनी संतानोंके साथ चले जाओगे और वहाँ तुम्हारे बंशके लोग राजा नहीं, भोज कहलायेंगे तदनन्तर ययातिने अनुसे कहा--अनो ! तुम बुढ़ापेके साथ मेरा दोष-पाप ले लो और मैं तुम्हारी जवानीके द्वारा एक हजार वर्षतक सुखसे चलते-फिरते आनन्द भोगूँगा अनु बोले--पिताजी ! बूढ़ा मनुष्य बच्चोंकी तरह असमयमें भोजन करता है, अपवित्र रहता है तथा समयपर अग्निहोत्र आदि कर्म नहीं करता, अतः वैसी वृद्धावस्थाको मैं नहीं लेना चाहता

English

Sflta said: — Uisis, the same question was put by atanika who asked Saiinaka almiit the sacred history of YayAti.- X

अध्याय २४

श्लोक 46

ततो बृहस्पतिः शक्रम् अकरोद्बलदर्पितम् ग्रहशान्तिविधानेन पौष्टिकेन च कर्मणा

tato bṛhaspatiḥ śakram akarodbaladarpitam grahaśāntividhānena pauṣṭikena ca karmaṇā

हिन्दी अर्थ

ययातिने कहा--अनो ! तुम मेरे हृदयसे उत्पन्न होकर भी अपनी युवावस्था मुझे नहीं दे रहे हो और बुढ़ापेके दोष बतला रहे हो, अतः तुम वृद्धावस्थाके समस्त दोषोंको प्राप्त करोगे और तुम्हारी संतान जवान होते ही मर जायगी तथा तुम भी बूढ़े-जैसे होकर अग्निहोत्रका त्याग कर दोगे

English

Sat mika asketl: — ".'aunaka, how my ancestor Yayjtti who was tenth in descent from Pitajapati inarried the dangluer of rfnkra. 0, Sage! I am anxious to hear about it. I arn still more anxi.ir. to Ijenr the hist ory of the Paurava kings serially. Re gracious (Miougli relate all tl.0 in detail. "-4-/5. answered: — King YnyiUi was as handso/ne as Inrlni and was blessed both by Jukra and Vri.saparvana. I.shall relate to you all about that and will also e.xplain to yon how YaviUi the son of Nalinhu married Devayrmi."— fi-7.

अध्याय २४

श्लोक 47

गत्वाथ मोहयामास रजिपुत्रान्बृहस्पतिः जिनधर्मं समास्थाय वेदबाह्यं स वेदवित्

gatvātha mohayāmāsa rajiputrānbṛhaspatiḥ jinadharmaṃ samāsthāya vedabāhyaṃ sa vedavit

हिन्दी अर्थ

तत्पश्चात् ययातिने पूरुसे कहा--पूरो! तुम मेरे अत्यधिक प्रिय पुत्र हो। गुणोंमें तुम श्रेष्ठ होओगे। तात! मुझे बुढ़ापेने घेर लिया, सब अङ्गोंमें झुर्रियाँ पड़ गयीं और सिरके बाल सफेद हो गये। बुढ़ापेके ये सारे चिह्न मुझे एक ही साथ प्राप्त हुए हैं। कवि-पुत्र शुक्राचार्यके शापसे मेरी यह दशा हुई है; किंतु में जवानीके भोगोंसे अभी तृप्त नहीं हुआ हूँ। पूरो! (तुम बुढ़ापेके साथ मेरे दोष-पापको ले लो और) मैं तुम्हारी युवावस्था लेकर उसके द्वारा कुछ कालतक विषयोंका उपभोग करूँगा। एक हजार वर्ष पूरे

English

Once upon a time the Devas and the Asnnis fell out wdth each other for the kingdom of the three world.s. 'Phoii the Devas anxious r(> have the best of the contest made Brihaspati tlicir sacrilicial priest and similarly rhe Asuras made Snkratlieir priest Roth the sagos -Brihaspati and Sukra — were at daggers drawn with each other. Iukra by his lore brought into life all the Asiiras tinit were killed hy the devas and they again appeared to face them on the battle held. Brihaspati (!ould not sirnilary restore to life the Dcvjh killed by the Asiiras, because he did not possess tlie same knowledge, at which the Devas were greatly dismayed. The Devas getting fearfully alariiied went to the son of Bfihaspati named Kacha.— 8-14.

अध्याय २४

श्लोक 48

वेदत्रयीपरिभ्रष्टांश् चकार धिषणाधिपः वेदबाह्यान्परिज्ञाय हेतुवादसमन्वितान्

vedatrayīparibhraṣṭāṃś cakāra dhiṣaṇādhipaḥ vedabāhyānparijñāya hetuvādasamanvitān

हिन्दी अर्थ

बुढ़ापेके साथ अपना दोष ले लूँगा शौनकजी कहते हैं-ययातिके ऐसा कहनेपर पूरुने अपने पितासे विनयपूर्वक कहा-' महाराज! आप मुझे जैसा आदेश दे रहे हैं, आपके उस वचनका मैं पालन करूँगा। (गुरुजनोंकी आज्ञाका पालन मनुष्योंके लिये पुण्य, स्वर्ग तथा

English

The Devas said " Kacha, we are at your iiiercy, do come to our rescue. We beseech yon to somehow acquire tlm sahjivani /Resuscitation) knowledge from Sukra, by doing that you will hecome entitled to receive a share out of the offerings made to us. You should try to meet lukra in the court of Vrisaparvan. Who guards the Asuras and not the Devas. You alone can propitiate him none else can do it. None excepting you can also please Devayani the daughter of Siukra. By pleasing her with tact, shrewdness, and sweetness you will be able to acquire that wonderful sanjlvarii knowledge." — 1.5-19. With those words the Devas after worshipping Kacha sent him to

अध्याय २४

श्लोक 49

जघान शक्रो वज्रेण सर्वान्धर्मबहिष्कृतान् नहुषस्य प्रवक्ष्यामि पुत्रान्सप्तैव धार्मिकान्

jaghāna śakro vajreṇa sarvāndharmabahiṣkṛtān nahuṣasya pravakṣyāmi putrānsaptaiva dhārmikān

हिन्दी अर्थ

आयु प्रदान करनेवाला है। गुरुके ही प्रसादसे इन्द्रने तीनों लोकोंका शासन किया है। गुरुस्वरूप पिताकी अनुमति प्राप्त करके मनुष्य सम्पूर्ण कामनाओंको पा लेता है।) राजन्! मैं बुढ़ापेके साथ आपका दोष ग्रहण कर लूँगा। आप गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान् यथेप्सितान्॥ २९ मुझसे जवानी ले लें और इच्छानुसार विषयोंका उपभोग करें। मैं वृद्धावस्थासे आच्छादित हो आपकी आयु एवं रूप धारण करके रहूँगा और आपको जवानी देकर आप मेरे लिये जो आज्ञा देंगे, उसका पालन करूँगा

English

mAVTBn XXV.

अध्याय २४

श्लोक 50

यतिर्ययातिः संयातिर् उद्भवः पाचिरेव च शर्यातिर्मेघजातिश्च सप्तैते वंशवर्धनाः

yatiryayātiḥ saṃyātir udbhavaḥ pācireva ca śaryātirmeghajātiśca saptaite vaṃśavardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमत्स्ये महापुराणे सोमवंशे ययातिचरिते त्रयस्त्रंशोऽध्यायः इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणके सोम-बंश-वर्णन-प्रसङ्गमें ययातिचरित नामक तैंतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ

English

Vri?:ipamn. K wha, after being trorehippefi by the Devas went etraight to akra and after ualuting him said: — 20-21. " 0, Preceptor, accept me named Sacha, the grandnon of Ahgiraaa and eon of Bfihaspati as your pupil. Preceptor, 1 ahall lead a typical diaoiple's life, keep me ae your pupil for thousands of years." — 22-23.

अध्याय २४

श्लोक 51

यतिः कुमारभावे ऽपि योगी वैखानसो ऽभवत् ययातिश्चाकरोद्राज्यं धर्मैकशरणः सदा

yatiḥ kumārabhāve 'pi yogī vaikhānaso 'bhavat yayātiścākarodrājyaṃ dharmaikaśaraṇaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

राजा ययातिका विषय-सेवन और वैराग्य तथा पूरुका राज्याभिषेक करके वनमें जाना एवमुक्तः स राजर्षिः काव्यं स्मृत्वा महाब्रतम्। संक्रामयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्। धर्माविरुद्धान् राजेन्द्रो यथार्हति स एव हि

English

lukra said " Kacha, you are welcome and so also your words. Yon are worthy of being adored and so also Brihaspati."— 24.

अध्याय २४

श्लोक 52

शर्मिष्ठा तस्य भार्याभूद् दुहिता वृषपर्वणः भार्गवस्यात्मजा तद्वद् देवयानी च सुव्रता

śarmiṣṭhā tasya bhāryābhūd duhitā vṛṣaparvaṇaḥ bhārgavasyātmajā tadvad devayānī ca suvratā

हिन्दी अर्थ

देवानतर्पयद् यज्ञैः श्राद्धैरपि पितामहान्। दीनाननुग्रहैरिष्टः कामैश्च द्विजसत्तमान् धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयन्। ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः

English

launaka said that afterwards Kacha followed all the injunctions of lukra and observed the fasts at the proper periods according to the prescribed rites, and began to serve lukra and DevayAni. — 25-26. He pleased Devayiinl who had attained puberty by singing, dancing playing music and offering of flmvers and other presents — 27-28.

अध्याय २४

श्लोक 53

ययातेः पञ्च दायादास् तान्प्रवक्ष्यामि नामतः देवयानी यदुं पुत्रं तुर्वसुं चाप्यजीजनत्

yayāteḥ pañca dāyādās tānpravakṣyāmi nāmataḥ devayānī yaduṃ putraṃ turvasuṃ cāpyajījanat

हिन्दी अर्थ

स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः । अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् स सम्प्राप्य शुभान् कामांस्तृतः खिन्नश्च पार्थिवः । कालं वर्षसहत्त्रान्तं सस्मार मनुजाधिपः परिचिन्त्य स कालज्ञः कलाः काष्ठाश्च वीर्यवान्। पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह

English

Devayiint also interested herself in that pious Brnhinapa and took every care of him. — 29.

अध्याय २४

श्लोक 54

तथा द्रुह्युमनुं पूरुं शर्मिष्ठाजनयत्सुतान् यदुः पूरुश्चाभवतां तेषां वंशविवर्धनौ

tathā druhyumanuṃ pūruṃ śarmiṣṭhājanayatsutān yaduḥ pūruścābhavatāṃ teṣāṃ vaṃśavivardhanau

हिन्दी अर्थ

न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति। शौनकजी कहते हैं- शतानीक ! पूरुके ऐसा कहनेपर राजर्षि ययातिने महान् व्रतपरायण शुक्राचार्यका स्मरण कर अपने महात्मा पुत्र पूरुके शरीरमें अपनी वृद्धावस्थाका संक्रमण कराया (और उसकी युवावस्था स्वयं ले ली) । नहुषके पुत्र

English

In that way Kaclia went on for a period of five hundred yeai-a. The Asuras, knowing the piety of Kacha and out of their spite for Bi-ihaspati, took him to a secluiied place in tlie forest where he was grazing the cows, and slaughtered him for the sake of their own protection. After that they divided his corpse into many parts and then got it devoured by wolves and jackals. Then the cows bereft of their keeper returned to their abode. — 30-32. UevayAni seeing the cows returning home without Kacha addressed fukra thus: —

अध्याय २४

श्लोक 55

ययातिर्नाहुषश्चासीद् राजा सत्यपराक्रमः पालयामास स महीम् ईजे च विधिवन्मखैः

yayātirnāhuṣaścāsīd rājā satyaparākramaḥ pālayāmāsa sa mahīm īje ca vidhivanmakhaiḥ

हिन्दी अर्थ

नरश्रेष्ठ ययातिने पूरुकी युवावस्थासे अत्यन्त प्रसन्न होकर अभीष्ट विषय-भोगोंका सेवन आरम्भ किया । उन राजेन्द्रकी जैसी कामना होती, जैसा उत्साह होता और जैसा समय होता, उसके अनुसार वे सुखपूर्वक धर्मानुकूल भोगोंका उपभोग करते थे। वास्तवमें उसके योग्य वे ही थे। उन्होंने यज्ञोंद्वारा करके दीन-दुःखियोंको और मुँहमाँगी भोग्य वस्तुएँ देकर श्रेष्ठ ब्राह्मणोंको तृप्त किया। वे अतिथियोंको अन्न और जल देकर, वैश्योंको उनके धन-वैभवकी रक्षा करके, शुद्रोंको दयाभावसे, लुटेरोंको कैद करके तथा सम्पूर्ण प्रजाको धर्मपूर्वक संरक्षणद्वारा

English

"Sire, you have finished yonr Agnihotra, the sun has descended below the horizon, these cows are without their keeper, and Kacha is no- where visible to-day. Undoubtedly Kacha has been either killed or captur- ed and if this be the case I say truly I cannot live without him." — 33-35.

अध्याय २४

श्लोक 56

अतिभक्त्या पितॄनर्च्य देवांश्च प्रयतः सदा अथाजयत्प्रजाः सर्वा ययातिरपराजितः

atibhaktyā pitṝnarcya devāṃśca prayataḥ sadā athājayatprajāḥ sarvā yayātiraparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसन्न रखते थे। इस प्रकार साक्षात् दूसरे इन्द्रके समान राजा ययातिने समस्त प्रजाका पालन किया। वे राजा सिंहके समान पराक्रमी और नवयुवक थे। सम्पूर्ण विषय उनके अधीन थे और वे धर्मका विरोध न करते हुए उत्तम सुखका उपभोग करते थे। वे नरेश शुभ भोगोंको प्राप्त करके पहले तो तृप्त एवं आनन्दित होते थे, परंतु जब यह बात ध्यानमें आती कि ये हजार वर्ष भी पूरे हो जायँगे, तब उन्हें बड़ा खेद होता था। कालतत्त्वको जाननेवाले पराक्रमी राजा ययाति एक-एक कला और काष्ठाकी

English

ukra said: — " 1 am just going to recall Kacha," so he called Kacha back to life by means of his Sanjivani'knowledge.— -36. Then the murdered Kacha came running to ukra and saluted hitug* from a distance and told him all about his being killed by the Asuras. — 37/

अध्याय २४

श्लोक 57

स शाश्वतीः समा राजा प्रजा धर्मेण पालयन् जराम् आर्छन् महाघोरां नाहुषो रूपनाशिनीम्

sa śāśvatīḥ samā rājā prajā dharmeṇa pālayan jarām ārchan mahāghorāṃ nāhuṣo rūpanāśinīm

हिन्दी अर्थ

गिनती कर एक हजार वर्षके समयकी अवधिका स्मरण रखते पुत्र पूरके पास आकर बोले--'शत्रुदमन पुत्र! मैंने तुम्हारी जवानीके द्वारा अपनी रुचि, उत्साह और समयके अनुसार उपभोगसे कभी शान्त नहीं होती, अपितु घीकी आहुति

English

Once again Kacha went reciting the Vedas to fetch flowers for Dev y&ni from the forest. The demons seeing him gathering flowers in the forest powdered him to death and mingling his remains in the wine gave it to dukra to drink. 38-39.

अध्याय २४

श्लोक 58

जराभिभूतः पुत्रान् स राजा वचनमब्रवीत् यदुं पूरुं तुर्वसुं च द्रुह्युं चानुं च पार्थिवः

jarābhibhūtaḥ putrān sa rājā vacanamabravīt yaduṃ pūruṃ turvasuṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca pārthivaḥ

हिन्दी अर्थ

हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते॥ १० पड्नेसे अग्निकी भाँति वह अधिकाधिक बढ़ती ही जाती है। यथासुखं यथोत्साहं यथाकाममरिंदम। सेविता विषया: पुत्र यौवनेन मया तव

English

Devay&nt on not seeing Kacha return again spoke to her father " He was sent.by me to gather flowers for me but he has not returned. Assuredly rm mtsn HfttmAU.

अध्याय २४

श्लोक 59

यौवनेन चलान्कामान् युवा युवतिभिः सह विहर्तुम् अहमिच्छामि साहाय्यं कुरुतात्मजाः

yauvanena calānkāmān yuvā yuvatibhiḥ saha vihartum ahamicchāmi sāhāyyaṃ kurutātmajāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नाहुषस्तदा। यौवनं प्रतिपेदे स पूरुः स्वं पुनरात्मनः अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्। ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमनब्रुवन् कथं शुक्रस्य दौहित्रं देवयान्याः सुतं प्रभो। ज्येष्ठ यदुमतिक्रम्य राज्यं पूरोः प्रदास्यसि

English

'] — ' -

अध्याय २४

श्लोक 60

तं पुत्रो देवयानेयः पूर्वजो यदुरब्रवीत् साहाय्यं भवतः कार्यम् अस्माभिर्यौवनेन किम्

taṃ putro devayāneyaḥ pūrvajo yadurabravīt sāhāyyaṃ bhavataḥ kāryam asmābhiryauvanena kim

हिन्दी अर्थ

एतत् सम्बोधयामस्त्वां स्वधर्ममनृपालय मम कामः स च कृतः पूरुणा पुत्ररूपिणा। शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम्

English

bfM bfn WiWM (igiin and I tell yon honastly lhat I cannot li hi»n**.— 40-41. tikp:i said Dnvaynn!, tlmUfui of Hiiliaspati was restored to lib after hei*>ii; intrdered, wliat ran I do when he liaa been killed again. Yoi * should not U neiit It does not behove persons like you to iiiouni in tliif world. Von, who through tny power of asoetioisoi are being courted b] Brabm4, Ajvanikuinars, Tndra and othei Gods, and Asuraa, a3*e, every ont in the universe, slionid by no means mourn like this. The Br'dtmana wh( 1ms been kiMed again after being restored to life once is beyond my powei to be recalled to life Jigain.'* — 42'44,

अध्याय २४

श्लोक 61

ययातिरब्रवीत् पुत्राञ् जरा मे प्रतिगृह्यताम् यौवनेनाथ भवतां चरेयं विषयानहम्

yayātirabravīt putrāñ jarā me pratigṛhyatām yauvanenātha bhavatāṃ careyaṃ viṣayānaham

हिन्दी अर्थ

पुत्रो यस्त्वानुवर्तेत स राजा पृथिवीपतिः। इस पृथ्वीपर जितने भी धान, जौ, सुवर्ण, पशु और स्त्रियाँ हैं, वे सब एक मनुष्यके लिये भी पर्याप्त नहीं हैं, ऐसा मानकर शान्ति धारण कर लेना चाहिए । पूरो ! तुम्हारा भला हो, मैं प्रसन्न हूँ । तुम अपनी यह जवानी ले लो । साथ ही यह राज्य भी अपने अधिकारमें कर लो; क्योंकि तुम मेरा प्रिय करनेवाले पुत्र हो'

English

t)evfiy4ni sa/d 7Vie grandson of AAgiraa, the non of Bi'ihaapati Kaclm, who is a scion of such an illustrious family, who is so clever and cha.ste is very deir to me. Why shall I not w'ep for him. I shall not take my meals and will set out in quest of liim/'— 46.

अध्याय २४

श्लोक 62

यजतो दीर्घसत्त्रैर्मे शापाच्चोशनसो मुनेः कामार्थः परिहीनो मे ऽतृप्तो ऽहं तेन पुत्रकाः

yajato dīrghasattrairme śāpāccośanaso muneḥ kāmārthaḥ parihīno me 'tṛpto 'haṃ tena putrakāḥ

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं--शतानीक! उस समय नहुषनन्दन राजा ययातिने अपनी वृद्धावस्था वापस ले ली और पूरुने पुनः अपनी युवावस्था प्राप्त कर ली। जब छोटे पुत्र पूरुको राजाके पदपर अभिषिक्त करना चाहते हैं, तब उनके पास आकर इस प्रकार बोले--'प्रभो! शुक्राचार्यके नाती और देवयानीके ज्येष्ठ पुत्र यदुके होते हुए उन्हें लाँघकर आप पूरुको राज्य क्यों देते हैं? यदु

English

antiaka said: — Hearing those words of Devayrmi, KAvya lnkra said in his mind tliat " undonbte lly, the Asurns* hate me, because they constantly ilestroy my ilUc/iples. The Asnr ts perhaps wish to anniliile»e the Brahmaiyis. I am worshippptl l)y the D inavas as their preceptor in vain, for the Uralimgni can destroy Indra even, who tlien can escape the consequences of the lonl deed perpetrated by them in killing the Brfdi- iiiaim Kachii." Snkra again revived Kaclia hy means t»f his safijivani knowledge. At that K icha began to speak slowly in tlie stomach of ukra Then vjukra asked him: — By whom killed, thou art inside my stomacli, tell me that, 0 cliild/'- 17-40. Kacha saiti: — " Tlirougli your grar*e I remember everything. Hnder these circuiiistaiices, 1 am not iKing my power of asceticism; but 1 feel a great discomfort. The Asuras after powdering me to death mixed my remains with the wnie and matle you drink it, but through the glory of your Brdimauism 1 am not oppressel by the diabolical freaks of the Asuras." — 50-51.

अध्याय २४

श्लोक 63

स्वकीयेन शरीरेण जरामेनां प्रशास्तु वः अहं तन्वाभिनवया युवा कामानवाप्नुयाम्

svakīyena śarīreṇa jarāmenāṃ praśāstu vaḥ ahaṃ tanvābhinavayā yuvā kāmānavāpnuyām

हिन्दी अर्थ

आपके ज्येष्ठ पुत्र हैं। उनके बाद तुर्वसु उत्पन्न हुए। तदनन्तर शर्मिष्ठाके पुत्र क्रमशः द्रु्ु अनु और पूरु हैं। ज्येष्ठ पुत्रोंका उल्लङ्घन करके छोटा पुत्र राज्यका अधिकारी कैसे हो सकता है? हम आपको इस बातका स्मरण दिला रहे हैं। आप धर्मका पालन कीजिये' ययातिने कहा--ब्राह्मण आदि सब वर्णके लोग मेरी बात सुनें, मुझे ज्येष्ठ पुत्रको किसी तरह राज्य नहीं देना है। मेरे ज्येष्ठ पुत्र यदुने मेरी आज्ञाका पालन नहीं किया है। जो पिताके प्रतिकूल हो, वह सत्पुरुषोंकी

English

ukra said: Devavani, how am I to satisfy you? It eeeme difficult to save Kacha whilst I am living, because how can become out witboot tearing my Rtomacli,*'*i3.

अध्याय २४

श्लोक 64

न ते ऽस्य प्रत्यगृह्णन्त यदुप्रभृतयो जराम् चतुरस्तान्स राजर्षिर् अशपच्चेति नः श्रुतम्

na te 'sya pratyagṛhṇanta yaduprabhṛtayo jarām caturastānsa rājarṣir aśapacceti naḥ śrutam

हिन्दी अर्थ

दृष्टिमें पुत्र नहीं माना गया है। जो माता और पिताकी आज्ञा मानता है, उनका हित चाहता है, उनके अनुकूल चलता है तथा माता-पिताके प्रति पुत्रोचित बर्ताव करता है, वही वास्तवमें पुत्र है। यदुने मेरी अवहेलना की है, तुर्वसु, द्रुह्यु तथा अनुने भी मेरा बड़ा तिरस्कार किया है। (और) पूरुने मेरी आज्ञाका पालन किया, मेरी बातको अधिक आदर दिया है, इसीने मेरा बुढ़ापा ले रखा था; अतः मेरा यह छोटा पुत्र ही वास्तवमें मेरे

English

DevayAnl said " Tlie double pains that T am undergoing are con* auming me like fii'e, t,e., the destruction of Kacha and tlie prospect of yonr not living in the event of his escaping death. 1 can have no comfort on the de«itli of Kacha nor can I live if yon are deitm3'eKl.*'**. iikra laid (X son of Brihaaoati! who k nriaad be Hmmdt/t.

अध्याय २४

श्लोक 65

तमब्रवीत्ततः पूरुः कनीयान्सत्यविक्रमः जरां मा देहि नवया तन्वा मे यौवनात्सुखी

tamabravīttataḥ pūruḥ kanīyānsatyavikramaḥ jarāṃ mā dehi navayā tanvā me yauvanātsukhī

हिन्दी अर्थ

राज्य और धनको पानेका अधिकारी है। पूरुने पुत्ररूप होकर मेरी कामनाएँ पूर्ण की हैं। स्वयं शुक्राचार्यने मुझे वर दिया है कि 'जो पुत्र तुम्हारा अनुसरण करे वही राजा एवं समस्त भूमण्डलका पालक हो।' अतः मैं आपलोगोंसे विनयपूर्ण आग्रह करता हूँ कि पूरुको ही भवन्तः प्रतिजानन्तु पूरुं राज्येऽभिषिच्यताम्॥ २५ राज्यपर अभिषिक्त करें॥१९--२५॥

English

cBAPTSfi arxr.

अध्याय २४

श्लोक 66

अहं जरां तवादाय राज्ये स्थास्यामि चाज्ञया एवमुक्तः स राजर्षिस् तपोवीर्यसमाश्रयात्

ahaṃ jarāṃ tavādāya rājye sthāsyāmi cājñayā evamuktaḥ sa rājarṣis tapovīryasamāśrayāt

हिन्दी अर्थ

पौरजानपहैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुषस्तदा । अभिषिच्य ततः पूरुं राज्ये स्वसुतमात्मजम् पुरात् स निर्ययौ राजा ब्राह्मणैस्तापसैः सह

English

become a seer ami acquire my aaSjivant kiiowleilge fi»r I am aaRured mm that you are not Itidra in the dirtguiHe of Kaclia. BecauRe none excepting a Bn'llimaa can live in my Rtomach, and Iridra being a Katriya would have been digesie<l by me. Tlierefore learn this Kcience from me. Come out of my Rtotiiacli as rny son, t.e., first acquire the safijlvani knowledge and then come out of my stomach after ripping it open and restore me to life and then satisfy the expectation of this dutiful daughter of mine, after having mastered this science from me, thy guru." 54-56. launaka said that the Brnlimana then acquired tliat knowledge from his preceptor, and, after opening the stomach of lukra, emerged from it as does the full moon at tlie approach of night by bursting open through the eastern horizon.— 57.

अध्याय २४

श्लोक 67

संस्थापयामास जरां तदा पुत्रे महात्मनि पौरवेणाथ वयसा राजा यौवनमास्थितः

saṃsthāpayāmāsa jarāṃ tadā putre mahātmani pauraveṇātha vayasā rājā yauvanamāsthitaḥ

हिन्दी अर्थ

यदोस्तु यादवा जातास्तुर्वसोर्यवनाः सुताः। ्रुह्योश्चैव सुता भोजा अनोस्तु म्लेच्छजातयः प्रजावर्गके लोग बोले--जो पुत्र गुणवान् और सदा माता-पिताका हितैषी हो, वह छोटा होनेपर भी श्रेष्ठतम है। वही सम्पूर्ण कल्याणका भागी होने योग्य है। पूरु आपका प्रिय करनेवाले पुत्र हैं, अत: शुक्राचार्यके वरदानके अनुसार ये ही इस राज्यको पानेके अधिकारी हैं। इस निश्चयके विरुद्ध अब कुछ भी उत्तर नहीं दिया जा सकता

English

On finding liis preceptor lying dead, Kacha l>y means of that safijtvant knowledge recalled him to life, and then adressed him thn.s: — " VlTorthy jne, 3mu are bounteous like an ocean and the most generous among the givers of boons. Those who do not show due regard to such a preceptor, are sinners doomed to hell after being wrecked." — 58-59.

अध्याय २४

श्लोक 68

ययातेश्चाथ वयसा राज्यं पूरुरकारयत् ततो वर्षसहस्रान्ते ययातिरपराजितः

yayāteścātha vayasā rājyaṃ pūrurakārayat tato varṣasahasrānte yayātiraparājitaḥ

हिन्दी अर्थ

शौनकजी कहते हैं-नगर और राज्यके लोगोंने संतुष्ट होकर जब इस प्रकार कहा, तब नहुषनन्दन ययातिने अपने पुत्र पूरुको ही अपने राज्यपर अभिषिक्त किया। इस प्रकार पूरुको राज्य दे वनवासकी दीक्षा लेकर राजा ययाति तपस्वी ब्राह्मणोंके साथ नगरसे बाहर निकल गये। यदुसे यादव क्षत्रिय उत्पन्न हुए, तुर्वसुकी संतान (सीमान्तसे लेकर यूनानतकके निवासी) यवन कहलायी, द्रुह्युके पुत्र भोज नामसे प्रसिद्ध हुए और

English

iSaunaka said that Sukra who was deluded through drinking, on getting back his lost disciple, and seeing his graceFiil form and powers of asceticism, desirous of doing a good turn to the Rrahmanas, taking the wine, uttered tlie following words against drinking and its evil conse- quences: — 61.

अध्याय २४

श्लोक 69

अतृप्त इव कामानां पूरुं पुत्रमुवाच ह त्वया दायादवान् अस्मि त्वं मे वंशकरः सुतः

atṛpta iva kāmānāṃ pūruṃ putramuvāca ha tvayā dāyādavān asmi tvaṃ me vaṃśakaraḥ sutaḥ

हिन्दी अर्थ

अनुसे म्लेच्छ जातियाँ उत्पन्न हुई । राजन्! पूरुसे पौरव वंश चला, जिसमें तुम उत्पन्न हुए हो। हजारों वर्षासे यह राज्य कुरुकुलमें सम्मिलित हो गया है, अर्थात् यह इदं वर्षसहस्त्रात् तु राज्यं कुरु कुलागतम्॥ ३९ कुरुवंश नामसे प्रसिद्ध हो गया है॥२८--३१॥ इति श्रीमत्स्ये महापुराणे ययातिचरिते चतुस्त्रिशोऽध्यायः

English

" Henceforth the foolish Br'dimana who drinks wine shall become devoid of Dharma and coininit the sin of iniirdering a Bnllimana and he despised in this world as well as in the next. I have laid down this Law for the Brnhmarias in the whole universe, and let the pious nraliniaQas know the injunctions of the preceptor and let the Devas and Daityas also listen to these words." — 62453.

अध्याय २४

श्लोक 70

पौरवो वंश इत्येष ख्यातिं लोके गमिष्यति ततः स नृपशार्दूलः पूरुं राज्ये ऽभिषिच्य च

pauravo vaṃśa ityeṣa khyātiṃ loke gamiṣyati tataḥ sa nṛpaśārdūlaḥ pūruṃ rājye 'bhiṣicya ca

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीमत्स्यमहापुराणमें ययाति-चरित्र-वर्णन नामक चौंतीसवाँ अध्याय सम्पूर्ण हुआ वनमें राजा ययातिकी तपस्या

English

Iaunaka said that the illiistrlons seer iSnkra, after saying that, called all tlie Dinavas of clouded intellect and said: — " Hear, you foolish Hcinavfis! My disciple, Kncha, after acquiring snujivani knowledge from me, has become equally powerful like myself; and has become a true Brahinaa and one with Brahma. *6 63. aiinaka said that Kacha, after residing with his preceptor for another century, took leave of him to go to heaven.." — 66.

अध्याय २४

श्लोक 71

कालेन महता पश्चात् कालधर्मम् उपेयिवान् पूरुवंशं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वमृषिसत्तमाः यत्र ते भारता जाता भरतान्वयवर्धनाः

kālena mahatā paścāt kāladharmam upeyivān pūruvaṃśaṃ pravakṣyāmi śṛṇudhvamṛṣisattamāḥ yatra te bhāratā jātā bharatānvayavardhanāḥ

हिन्दी अर्थ

एवं स नाहुषो राजा ययातिः पुत्रमीप्सितम्। राज्येऽभिषिच्य मुदितो वानप्रस्थोऽभवन्मुनिः कालस्य नातिमहतः पुनः शक्रेण पातितः राज्ञा वसुमता सार्धमष्टकेन च वीर्यवान्। प्रतर्दनेन शिबिना समेत्य किल संसदि

English

ere ends the twenty-fifth chipter relating the story of Kacha and DeeaydnL

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_matsyapurANa1-176.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Matsya Purana — Chapter 24

मत्स्यपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.