Manusmriti· Manusmṛti
12
अध्याय 12 / 12

Adhyāya 12

126 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ126 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १२

श्लोक 12.1

चातुर्वर्ण्यस्य कृत्स्नोऽयमुक्तो धर्मस्त्वयाऽनघः ।कर्मणां फलनिर्वृत्तिं शंस नस्तत्त्वतः पराम्

chAturvarNyasya kR^itsno.ayamukto dharmastvayA.anaghaH | karmaNAM phalanirvR^ittiM sha.nsa nastattvataH parAm

हिन्दी अर्थ

करोति तु कमाणि स झतास्मोच्यते वेः ॥' १२ ॥

English

'O sinless One, the whole sacred law, (applicable) to the four castes, has been declared by thee; communicate to us (now), according to the truth, the ultimate retribution for (their) deeds.'

अध्याय १२

श्लोक 12.2

स तानुवाच धर्मात्मा महर्षीन् मानवो भृगुः ।अस्य सर्वस्य शृणुत कर्मयोगस्य निर्णयम्

sa tAnuvAcha dharmAtmA maharShIn mAnavo bhR^iguH | asya sarvasya shR^iNuta karmayogasya nirNayam

हिन्दी अर्थ

तावुभौ भतसंएको सहान क्षेत्रज्ञ एव च। ... मजुप्य मन से किए शुमाछभ कर्मफल को मत से ही; वांशी से किये, वाशी ही और शरोर से किण कर्म का. शरीर सही फ़ल-भो- गता है। मनुष्य शारीरक कर्मदोषां: से वृक्षादियोनि, घाणी के

English

To the great sages (who addressed him thus) righteous Bhrigu, sprung from Manu, answered, 'Hear the decision concerning this whole connexion with actions.'

अध्याय १२

श्लोक 12.3

शुभाशुभफलं कर्म मनोवाग्देहसम्भवम् ।कर्मजा गतयो नॄणामुत्तमाधममध्यमः

shubhAshubhaphalaM karma manovAgdehasambhavam | karmajA gatayo nR^INAmuttamAdhamamadhyamaH

हिन्दी अर्थ

यादेः तु:आयशो धर्म सेवते घमेसल्पशःव-- . £5: 47 यामीस्ता-यातना आंप्य से जीवो -वीतकल्संषः.।.. .. - होते हैँ। जो. उत्तमःअधम, भाणियो से निरन्तर-कमे. कते (हि... पापीमडणको का-शरीर- यमयातना क्षे लिए, "दूसरा ..सझ्म-पञ्चतः ,

English

Action, which springs from the mind, from speech, and from the body, produces either good or evil results; by action are caused the (various) conditions of men, the highest, the middling, and the lowest.

अध्याय १२

श्लोक 12.4

तस्यैह त्रिविधस्यापि त्र्यधिष्ठानस्य देहिनः ।दशलक्षणयुक्तस्य मनो विद्यात्प्रवर्तकम्

tasyaiha trividhasyApi tryadhiShThAnasya dehinaH | dashalakShaNayuktasya mano vidyAtpravartakam

हिन्दी अर्थ

यत्तु हुःखसमायुक्गमप्रीतिकरमा्मनः।

English

Know that the mind is the instigator here below, even to that (action) which is connected with the body, (and) which is of three kinds, has three locations, and falls under ten heads.

अध्याय १२

श्लोक 12.5

परद्रव्येष्वभिध्यानं मनसाऽनिष्टचिन्तनम् ।वितथाभिनिवेशश्च त्रिविधं कर्म मानसम्

paradravyeShvabhidhyAnaM manasA.aniShTachintanam | vitathAbhiniveshashcha trividhaM karma mAnasam

हिन्दी अर्थ

मन से विचार करके पुरुष की सदा धर्म में मर टिकांना चा हिप। सत्य, :रज आरे तम ये तीनों आत्मा: प्रकति के गुणे हि : में जो गुण जव देह मै अधिक होता है तव, उस माजा को. पने भाव का कर डालवा हे। वस्ठे कोःघार्स्तविके झन सल

English

Coveting the property of others, thinking in one's heart of what is undesirable, and adherence to false (doctrines), are the three kinds of (sinful) mental action.

अध्याय १२

श्लोक 12.6

पारुष्यमनृतं चैव पैशुन्यं चापि सर्वशः ।असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम्

pAruShyamanR^itaM chaiva paishunyaM chApi sarvashaH | asambaddhapralApashcha vA~NmayaM syAchchaturvidham

हिन्दी अर्थ

में रुचि होना, दि बै सुण के काम हैं। आरम्भ में रुचि होना, फिर धेय, बुरे कासा में फॅसना और विषयः भाग ये रजोगुण के काम हैं । लोभ, नींद, अधीरता, करता, नास्तिकता, अनाचार, मांगने को आदत और भमाद ये तमो-

English

Abusing (others, speaking) untruth, detracting from the merits of all men, and talking idly, shall be the four kinds of (evil) verbal action.

अध्याय १२

श्लोक 12.7

अदत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः ।परदारोपसेवा च शारीरं त्रिविधं स्मृतम्

adattAnAmupAdAnaM hi.nsA chaivAvidhAnataH | paradAropasevA cha shArIraM trividhaM smR^itam

हिन्दी अर्थ

त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गोणिकी गातः।

English

Taking what has not been given, injuring (creatures) without the sanction of the law, and holding criminal intercourse with another man's wife, are declared to be the three kinds of (wicked) bodily action.

अध्याय १२

श्लोक 12.8

मानसं मनसेवायमुपभुङ्क्ते शुभाशुभम् ।वाचा वाचा कृतं कर्म कायेनेव च कायिकम्

mAnasaM manasevAyamupabhu~Nkte shubhAshubham | vAchA vAchA kR^itaM karma kAyeneva cha kAyikam

हिन्दी अर्थ

इन-गुणों में जिस शुण से जीव जिन जिन गरियो कोपाहा ' साव, रजोगुणी मचुष्यत्व और तमोगुणी पक्षीपनको पाते है“ ० यह तीस प्रकार की गति है । सत्त्व, रज और .तम इन तीन यणो" " खे होनेवाली मति, कम और विद्या के अनुसार; उत्तम-मध्यम-्झ-. .

English

(A man) obtains (the result of) a good or evil mental (act) in his mind, (that of) a verbal (act) in his speech, (that of) a bodily (act) in his body.

अध्याय १२

श्लोक 12.9

शरीरजैः कर्मदोषैर्याति स्थावरतां नरः ।वाचिकैः पक्षिमृगतां मानसैरन्त्यजातिताम्

sharIrajaiH karmadoShairyAti sthAvaratAM naraH | vAchikaiH pakShimR^igatAM mAnasairantyajAtitAm

हिन्दी अर्थ

पायान् संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः ॥ ५२.॥ यां यां योनिं तु जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा ।

English

In consequence of (many) sinful acts committed with his body, a man becomes (in the next birth) something inanimate, in consequence (of sins) committed by speech, a bird, or a beast, and in consequence of mental (sins he is re-born in) a low caste.

अध्याय १२

श्लोक 12.10

वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च ।यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते

vAgdaNDo.atha manodaNDaH kAyadaNDastathaiva cha | yasyaite nihitA buddhau tridaNDIti sa uchyate

हिन्दी अर्थ

तावुभौ भतसंएको सहान क्षेत्रज्ञ एव च। ... मजुप्य मन से किए शुमाछभ कर्मफल को मत से ही; वांशी से किये, वाशी ही और शरोर से किण कर्म का. शरीर सही फ़ल-भो- गता है। मनुष्य शारीरक कर्मदोषां: से वृक्षादियोनि, घाणी के

English

That man is called a (true) tridandin in whose mind these three, the control over his speech (vagdanda), the control over his thoughts (manodanda), and the control over his body (kayadanda), are firmly fixed.

अध्याय १२

श्लोक 12.11

त्रिदण्डमेतन्निक्षिप्य सर्वभूतेषु मानवः ।कामक्रोधौ तु संयम्य ततः सिद्धिं नियच्छति

tridaNDametannikShipya sarvabhUteShu mAnavaH | kAmakrodhau tu sa.nyamya tataH siddhiM niyachChati

हिन्दी अर्थ

वको सवति हलाग्नि एहकारी झुपस्करम्। करानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः

English

That man who keeps this threefold control (over himself) with respect to all created beings and wholly subdues desire and wrath, thereby assuredly gains complete success.

अध्याय १२

श्लोक 12.12

कामक्रोधौ सुसंयम्य ततः सिद्धिं निगच्छति योऽस्यात्मनः कारयिता तं क्षेत्रज्ञं प्रचक्षते ।यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते बुधैः

kAmakrodhau susa.nyamya tataH siddhiM nigachChati yo.asyAtmanaH kArayitA taM kShetraj~naM prachakShate | yaH karoti tu karmANi sa bhUtAtmochyate budhaiH

हिन्दी अर्थ

यथा जातवलो वहिदेहत्याद्रानापि हुमान्। तथा दहति वेदः कर्मजं दोषमात्मनः

English

Him who impels this (corporeal) Self to action, they call the Kshetragna (the knower of the field); but him who does the acts, the wise name the Bhutatman (the Self consisting of the elements).

अध्याय १२

श्लोक 12.13

जीवसंज्ञोऽन्तरात्माऽन्यः सहजः सर्वदेहिनाम् ।येन वेदयते सर्वं सुखं दुःखं च जन्मसु

jIvasa.nj~no.antarAtmA.anyaH sahajaH sarvadehinAm | yena vedayate sarvaM sukhaM duHkhaM cha janmasu

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Another internal Self that is generated with all embodied (Kshetragnas) is called Giva, through which (the Kshetragna) becomes sensible of all pleasure and pain in (successive) births.

अध्याय १२

श्लोक 12.14

तावुभौ भूतसम्पृक्तौ महान् क्षेत्रज्ञ एव च ।उच्चावचेषु भूतेषु स्थितं तं व्याप्य तिष्ठतः

tAvubhau bhUtasampR^iktau mahAn kShetraj~na eva cha | uchchAvacheShu bhUteShu sthitaM taM vyApya tiShThataH

हिन्दी अर्थ

वृको शृगेसं व्याघ्ोऽरवं फलसूल तु लकर । है

English

These two, the Great One and the Kshetragna, who are closely united with the elements, pervade him who resides in the multiform created beings.

अध्याय १२

श्लोक 12.15

असङ्ख्या मूर्तयस्तस्य निष्पतन्ति शरीरतः ।उच्चावचानि भूतानि सततं चेष्टयन्ति याः

asa~NkhyA mUrtayastasya niShpatanti sharIrataH | uchchAvachAni bhUtAni satataM cheShTayanti yAH

हिन्दी अर्थ

माल चुराने से गीध, चरवी" चुराने से जलकाक, तेल की... चोरी से. तैलपक पक्षी, लोन चुराने से झौगुर और: दही की. चोरी से वलाका पक्षी होता हे। रेशम चुराने, से तीतर, अलसी: के कपड़ों की चोरी से मेंढक, कपास वसर: चुराने से सारख; ..

English

From his body innumerable forms go forth, which constantly impel the multiform creatures to action.

अध्याय १२

श्लोक 12.16

पञ्चभ्य एव मात्राभ्यः प्रेत्य दुष्कृतिनां नृणाम् ।पञ्चभ्य एव भूतेभ्यः शरीरं यातनार्थीयमन्यदुत्पद्यते ध्रुवम्

pa~nchabhya eva mAtrAbhyaH pretya duShkR^itinAM nR^iNAm | pa~nchabhya eva bhUtebhyaH sharIraM yAtanArthIyamanyadutpadyate dhruvam

हिन्दी अर्थ

तासिल्लादिपु चोग्रेषु नरकेषु विवतेनम् ।..

English

Another strong body, formed of particles (of the) five (elements and) destined to suffer the torments (in hell), is produced after death (in the case) of wicked men.

अध्याय १२

श्लोक 12.17

तेनानुभूय ता यामीः शरीरेणैह यातनाः ।तास्वेव भूतमात्रासु प्रलीयन्ते विभागशः

tenAnubhUya tA yAmIH sharIreNaiha yAtanAH | tAsveva bhUtamAtrAsu pralIyante vibhAgashaH

हिन्दी अर्थ

' है और शद चेलाशक मेत होकर, कपड़े की जूँ खाता है । वि- , चयासक्क पुरुप जैसे जैसे विषयों का सेवन करते है, पैसे पैसे . उनमें उनकी कुशलता हो जाती है वे निर्दमुेद्धि उन पाप कमों के यार यार करने से यहां अनेक योनियो में जन्म लेकर दुःख

English

When (the evil-doers) by means of that body have suffered there the torments imposed by Yama, (its constituent parts) are united, each according to its class, with those very elements (from which they were taken).

अध्याय १२

श्लोक 12.18

सोऽनुभूयासुखोदर्कान् दोषान् विषयसङ्गजान् ।व्यपेतकल्मषोऽभ्येति तावेवोभौ महौजसौ

so.anubhUyAsukhodarkAn doShAn viShayasa~NgajAn | vyapetakalmaSho.abhyeti tAvevobhau mahaujasau

हिन्दी अर्थ

यादृशेन त भावेन: यद्यत्कर्म निषेवते । नैश्वेयलकर कसे विन्रस्येदं निवोघतं

English

He, having suffered for his faults, which are produced by attachment to sensual objects, and which result in misery, approaches, free from stains, those two mighty ones.

अध्याय १२

श्लोक 12.19

तौ धर्मं पश्यतस्तस्य पापं चातन्द्रितौ सह ।याभ्यां प्राप्नोति सम्पृक्तः प्रेत्येह च सुखासुखम्

tau dharmaM pashyatastasya pApaM chAtandritau saha | yAbhyAM prApnoti sampR^iktaH pretyeha cha sukhAsukham

हिन्दी अर्थ

आहिँसा गुरुसेवा च नेशश्षेयसंकर परम् ॥ ८३-॥ किचिच्छेयस्करतरं कसो पुरुष प्रति

English

Those two together examine without tiring the merit and the guilt of that (individual soul), united with which it obtains bliss or misery both in this world and the next.

अध्याय १२

श्लोक 12.20

यद्याचरति धर्मं स प्रायशोऽधर्ममल्पशः ।यथाचरति) तैरेव चावृतो भूतैः स्वर्गे सुखमुपाश्नुते

yadyAcharati dharmaM sa prAyasho.adharmamalpashaH | yathAcharati) taireva chAvR^ito bhUtaiH svarge sukhamupAshnute

हिन्दी अर्थ

« वान्धवो का वियोग, छुजेनों का सहवास, दुःख से घन पाना; घन का नाश, कठिनता से मित्र पांना ओर शत्रुओं ले वेर भाव... होता है जिसका उपाय न हो सके ऐसा बुढ़ापा आता है, ' : व्यांधिया से कष्ट, चानामरंकार के हुःख और दुजेय मरण होता.

English

If (the soul) chiefly practises virtue and vice to a small degree, it obtains bliss in heaven, clothed with those very elements.

अध्याय १२

श्लोक 12.21

यदि तु प्रायशोऽधर्मं सेवते धर्ममल्पशः ।तैर्भूतैः स परित्यक्तो यामीः प्राप्नोति यातनाः

yadi tu prAyasho.adharmaM sevate dharmamalpashaH | tairbhUtaiH sa parityakto yAmIH prApnoti yAtanAH

हिन्दी अर्थ

वैदिक कमो में अपर कही सब क्रियाओं का अन्तर्भाव होता देक कर्म होते हँ । इसलोक के आर परलोक के सुख की कामना नेचूक्त कहलाता है प्रचुत्त कमे के करने से देवताओं की समता र निदृत्त कसे करने से पञ्चसूतो को उलांघ कर मोक्ष

English

But if it chiefly cleaves to vice and to virtue in a small degree, it suffers, deserted by the elements, the torments inflicted by Yama.

अध्याय १२

श्लोक 12.22

यामीस्ता यातनाः प्राप्य स जीवो वीतकल्मषः ।तान्येव पञ्च भूतानि पुनरप्येति भागशः

yAmIstA yAtanAH prApya sa jIvo vItakalmaShaH | tAnyeva pa~ncha bhUtAni punarapyeti bhAgashaH

हिन्दी अर्थ

वेदादेद सूयन्ते प्रसूतिगुशकर्सतः

English

The individual soul, having endured those torments of Yama, again enters, free from taint, those very five elements, each in due proportion.

अध्याय १२

श्लोक 12.23

एता दृष्ट्वाऽस्य जीवस्य गतीः स्वेनैव चेतसा ।धर्मतोऽधर्मतश्चैव धर्मे दध्यात्सदा मनः

etA dR^iShTvA.asya jIvasya gatIH svenaiva chetasA | dharmato.adharmatashchaiva dharme dadhyAtsadA manaH

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशात्रविदहति

English

Let (man), having recognised even by means of his intellect these transitions of the individual soul (which depend) on merit and demerit, always fix his heart on (the acquisition of) merit.

अध्याय १२

श्लोक 12.24

सत्त्वं रजस्तमश्चैव त्रीन् विद्यादात्मनो गुणान् ।यैर्व्याप्यैमान् स्थितो भावान् महान् सर्वानशेषतः

sattvaM rajastamashchaiva trIn vidyAdAtmano guNAn | yairvyApyaimAn sthito bhAvAn mahAn sarvAnasheShataH

हिन्दी अर्थ

यथा जातवलो वहिदेहत्याद्रानापि हुमान्। तथा दहति वेदः कर्मजं दोषमात्मनः

English

Know Goodness (sattva), Activity (ragas), and Darkness (tamas) to be the three qualities of the Self, with which the Great One always completely pervades all existences.

अध्याय १२

श्लोक 12.25

यो यदेषां गुणो देहे साकल्येनातिरिच्यते ।स तदा तद्गुणप्रायं तं करोति शरीरिणम्

yo yadeShAM guNo dehe sAkalyenAtirichyate | sa tadA tadguNaprAyaM taM karoti sharIriNam

हिन्दी अर्थ

सो सूति वेदमूलक नहीं हें, जो वेदिक देवन्यधादि को झूठा घतलानेवाले यन्य, उन सबको तिष्फल ओर नरकगति देनेवाले हैं और थोड़े समय मे नष्ट होजाते है । वे आधुनिक होनेसे निष्फल से हैं। सनातन वेद यज्ञादि से चराचर बिश्व का धारण और पाः

English

When one of these qualities wholly predominates in a body, then it makes the embodied (soul) eminently distinguished for that quality.

अध्याय १२

श्लोक 12.26

सत्त्वं ज्ञानं तमोऽज्ञानं रागद्वेषौ रजः स्मृतम् ।एतद्व्याप्तिमदेतेषां सर्वभूताश्रितं वपुः

sattvaM j~nAnaM tamo.aj~nAnaM rAgadveShau rajaH smR^itam | etadvyAptimadeteShAM sarvabhUtAshritaM vapuH

हिन्दी अर्थ

आफ धर्मोपदेश च वेदशास्राऽविरोधिना । यस्तकेणानुसंधस्ते स धर्म वेद नेतरः

English

Goodness is declared (to have the form of) knowledge, Darkness (of) ignorance, Activity (of) love and hatred; such is the nature of these (three) which is (all-) pervading and clings to everything created.

अध्याय १२

श्लोक 12.27

तत्र यत्प्रीतिसंयुक्तं किं चिदात्मनि लक्षयेत् ।प्रशान्तमिव शुद्धाभं सत्त्वं तदुपधारयेत्

tatra yatprItisa.nyuktaM kiM chidAtmani lakShayet | prashAntamiva shuddhAbhaM sattvaM tadupadhArayet

हिन्दी अर्थ

नेःभ्रेयसमिदं कर्म यथोदितमशेषतः । .

English

When (man) experiences in his soul a (feeling) full of bliss, a deep calm, as it were, and a pure light, then let him know (that it is) among those three (the quality called) Goodness.

अध्याय १२

श्लोक 12.28

यत्तु दुःखसमायुक्तमप्रीतिकरमात्मनः ।तद्रजो प्रतीपं विद्यात्सततं हारि देहिनाम्

yattu duHkhasamAyuktamaprItikaramAtmanaH | tadrajo pratIpaM vidyAtsatataM hAri dehinAm

हिन्दी अर्थ

कारी है। घाण तप खे पाप नाश करता है और ब्रह्मविद्या भांति जाने। जो वेद और घर्मशासत्र का चेद् के अनुकूल तके से विचार करता है वह धर्म को जानता है, दूसरा नहीं जा- नता । इस प्रकार मोक्ष देनेवाले सघ कम कहे गये है अब इस

English

What is mixed with pain and does not give satisfaction to the soul one may know (to be the quality of) Activity, which is difficult to conquer, and which ever draws embodied (souls towards sensual objects).

अध्याय १२

श्लोक 12.29

हर्तृ यत्तु स्यान् मोहसंयुक्तमव्यक्तं विषयात्मकम् ।अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्

hartR^i yattu syAn mohasa.nyuktamavyaktaM viShayAtmakam | apratarkyamavij~neyaM tamastadupadhArayet

हिन्दी अर्थ

उववरा परिषश्लेया धर्मसंशयानिर्णये

English

What is coupled with delusion, what has the character of an undiscernible mass, what cannot be fathomed by reasoning, what cannot be fully known, one must consider (as the quality of) Darkness.

अध्याय १२

श्लोक 12.30

त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां यः फलोदयः ।अग्र्यो मध्यो जघन्यश्च तं प्रवक्ष्याम्यशेषतः

trayANAmapi chaiteShAM guNAnAM yaH phalodayaH | agryo madhyo jaghanyashcha taM pravakShyAmyasheShataH

हिन्दी अर्थ

एतद्टोऽमिहितं सर्व निःभेयसकरं परम् एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया।

English

I will, moreover, fully describe the results which arise from these three qualities, the excellent ones, the middling ones, and the lowest.

अध्याय १२

श्लोक 12.31

वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।धर्मक्रियाऽत्मचिन्ता च सात्त्विकं गुणलक्षणम्

vedAbhyAsastapo j~nAnaM shauchamindriyanigrahaH | dharmakriyA.atmachintA cha sAttvikaM guNalakShaNam

हिन्दी अर्थ

ताना वेद का घाता वेदालुकूल शास्रेश) मौमांसादि तको का भै सन्देह पहने पर निर्रीय करने के लिए तीनों वेद के शाता, कम . से कम तीन ब्राह्मणों को अधिष्ठाचा करना चाहिए। एक भी वेद राह्मण जिसको शरम कहे उसको थमे जानि । पर दश हज्ञार मूर्खा

English

The study of the Vedas, austerity, (the pursuit of) knowledge, purity, control over the organs, the performance of meritorious acts and meditation on the Soul, (are) the marks of the quality of Goodness.

अध्याय १२

श्लोक 12.32

आरम्भरुचिताऽधैर्यमसत्कार्यपरिग्रहः ।विषयोपसेवा चाजस्रं राजसं गुणलक्षणम्

ArambharuchitA.adhairyamasatkAryaparigrahaH | viShayopasevA chAjasraM rAjasaM guNalakShaNam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Delighting in undertakings, want of firmness, commission of sinful acts, and continual indulgence in sensual pleasures, (are) the marks of the quality of Activity.

अध्याय १२

श्लोक 12.33

लोभः स्वप्नोऽधृतिः क्रौर्यं नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता ।याचिष्णुता प्रमादश्च तामसं गुणलक्षणम्

lobhaH svapno.adhR^itiH krauryaM nAstikyaM bhinnavR^ittitA | yAchiShNutA pramAdashcha tAmasaM guNalakShaNam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Covetousness, sleepiness, pusillanimity, cruelty, atheism, leading an evil life, a habit of soliciting favours, and inattentiveness, are the marks of the quality of Darkness.

अध्याय १२

श्लोक 12.34

त्रयाणामपि चैतेषां गुणानां त्रिषु तिष्ठताम् ।इदं सामासिकं ज्ञेयं क्रमशो गुणलक्षणम्

trayANAmapi chaiteShAM guNAnAM triShu tiShThatAm | idaM sAmAsikaM j~neyaM kramasho guNalakShaNam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Know, moreover, the following to be a brief description of the three qualities, each in its order, as they appear in the three (times, the present, past, and future).

अध्याय १२

श्लोक 12.35

यत्कर्म कृत्वा कुर्वंश्च करिष्यंश्चैव लज्जति ।तज्ज्ञेयं विदुषा सर्वं तामसं गुणलक्षणम्

yatkarma kR^itvA kurva.nshcha kariShya.nshchaiva lajjati | tajj~neyaM viduShA sarvaM tAmasaM guNalakShaNam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

When a (man), having done, doing, or being about to do any act, feels ashamed, the learned may know that all (such acts bear) the mark of the quality of Darkness.

अध्याय १२

श्लोक 12.36

येनास्मिन् कर्मणा लोके ख्यातिमिच्छति पुष्कलाम् ।न च शोचत्यसम्पत्तौ तद्विज्ञेयं तु राजसम्

yenAsmin karmaNA loke khyAtimichChati puShkalAm | na cha shochatyasampattau tadvij~neyaM tu rAjasam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

But, when (a man) desires (to gain) by an act much fame in this world and feels no sorrow on failing, know that it (bears the mark of the quality of) Activity.

अध्याय १२

श्लोक 12.37

यत्सर्वेणेच्छति ज्ञातुं यन्न लज्जति चाचरन् ।येन तुष्यति चात्माऽस्य तत्सत्त्वगुणलक्षणम्

yatsarveNechChati j~nAtuM yanna lajjati chAcharan | yena tuShyati chAtmA.asya tatsattvaguNalakShaNam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

But that (bears) the mark of the quality of Goodness which with his whole (heart) he desires to know, which he is not ashamed to perform, and at which his soul rejoices.

अध्याय १२

श्लोक 12.38

तमसो लक्षणं कामो रजसस्त्वर्थ उच्यते ।सत्त्वस्य लक्षणं धर्मः श्रैष्ठ्यमेषां यथोत्तरम्

tamaso lakShaNaM kAmo rajasastvartha uchyate | sattvasya lakShaNaM dharmaH shraiShThyameShAM yathottaram

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The craving after sensual pleasures is declared to be the mark of Darkness, (the pursuit of) wealth (the mark) of Activity, (the desire to gain) spiritual merit the mark of Goodness; each later) named quality is) better than the preceding one.

अध्याय १२

श्लोक 12.39

येन यस्तु गुणेनैषां संसरान् प्रतिपद्यते ।येन यांस्तु तान् समासेन वक्ष्यामि सर्वस्यास्य यथाक्रमम्

yena yastu guNenaiShAM sa.nsarAn pratipadyate | yena yA.nstu tAn samAsena vakShyAmi sarvasyAsya yathAkramam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

I will briefly declare in due order what transmigrations in this whole (world a man) obtains through each of these qualities.

अध्याय १२

श्लोक 12.40

देवत्वं सात्त्विका यान्ति मनुष्यत्वं च राजसाः ।तिर्यक्त्वं तामसा नित्यमित्येषा त्रिविधा गतिः

devatvaM sAttvikA yAnti manuShyatvaM cha rAjasAH | tiryaktvaM tAmasA nityamityeShA trividhA gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Those endowed with Goodness reach the state of gods, those endowed with Activity the state of men, and those endowed with Darkness ever sink to the condition of beasts; that is the threefold course of transmigrations.

अध्याय १२

श्लोक 12.41

त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गौणिकी गतिः ।अधमा मध्यमाग्र्या च कर्मविद्याविशेषतः

trividhA trividhaiShA tu vij~neyA gauNikI gatiH | adhamA madhyamAgryA cha karmavidyAvisheShataH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

But know this threefold course of transmigrations that depends on the (three) qualities (to be again) threefold, low, middling, and high, according to the particular nature of the acts and of the knowledge (of each man).

अध्याय १२

श्लोक 12.42

स्थावराः कृमिकीटाश्च मत्स्याः सर्पाः सकच्छपाः ।पशवश्च मृगाश्चैव जघन्या तामसी गतिः

sthAvarAH kR^imikITAshcha matsyAH sarpAH sakachChapAH | pashavashcha mR^igAshchaiva jaghanyA tAmasI gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Immovable (beings), insects, both small and great, fishes, snakes, and tortoises, cattle and wild animals, are the lowest conditions to which (the quality of) Darkness leads.

अध्याय १२

श्लोक 12.43

हस्तिनश्च तुरङ्गाश्च शूद्रा म्लेच्छाश्च गर्हिताः ।सिंहा व्याघ्रा वराहाश्च मध्यमा तामसी गतिः

hastinashcha tura~NgAshcha shUdrA mlechChAshcha garhitAH | si.nhA vyAghrA varAhAshcha madhyamA tAmasI gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Elephants, horses, Sudras, and despicable barbarians, lions, tigers, and boars (are) the middling states, caused by (the quality of) Darkness.

अध्याय १२

श्लोक 12.44

चारणाश्च सुपर्णाश्च पुरुषाश्चैव दाम्भिकाः ।रक्षांसि च पिशाचाश्च तामसीषूत्तमा गतिः

chAraNAshcha suparNAshcha puruShAshchaiva dAmbhikAH | rakShA.nsi cha pishAchAshcha tAmasIShUttamA gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Karanas, Suparnas and hypocrites, Rakshasas and Pisakas (belong to) the highest (rank of) conditions among those produced by Darkness.

अध्याय १२

श्लोक 12.45

झल्ला मल्ला नटाश्चैव पुरुषाः शस्त्रवृत्तयः ।द्यूतपानप्रसक्ताश्च जघन्या राजसी गतिः

jhallA mallA naTAshchaiva puruShAH shastravR^ittayaH | dyUtapAnaprasaktAshcha jaghanyA rAjasI gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Ghallas, Mallas, Natas, men who subsist by despicable occupations and those addicted to gambling and drinking (form) the lowest (order of) conditions caused by Activity.

अध्याय १२

श्लोक 12.46

राजानः क्षत्रियाश्चैव राज्ञां चैव पुरोहिताः ।वादयुद्धप्रधानाश्च मध्यमा राजसी गतिः

rAjAnaH kShatriyAshchaiva rAj~nAM chaiva purohitAH | vAdayuddhapradhAnAshcha madhyamA rAjasI gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Kings and Kshatriyas, the domestic priests of kings, and those who delight in the warfare of disputations (constitute) the middling (rank of the) states caused by Activity.

अध्याय १२

श्लोक 12.47

गन्धर्वा गुह्यका यक्षा विबुधानुचराश्च ये ।तथैवाप्सरसः सर्वा राजसीषूत्तमा गतिः

gandharvA guhyakA yakShA vibudhAnucharAshcha ye | tathaivApsarasaH sarvA rAjasIShUttamA gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The Gandharvas, the Guhyakas, and the servants of the gods, likewise the Apsarases, (belong all to) the highest (rank of) conditions produced by Activity.

अध्याय १२

श्लोक 12.48

तापसा यतयो विप्रा ये च वैमानिका गणाः ।नक्षत्राणि च दैत्याश्च प्रथमा सात्त्विकी गतिः

tApasA yatayo viprA ye cha vaimAnikA gaNAH | nakShatrANi cha daityAshcha prathamA sAttvikI gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Hermits, ascetics, Brahmanas, the crowds of the Vaimanika deities, the lunar mansions, and the Daityas (form) the first (and lowest rank of the) existences caused by Goodness.

अध्याय १२

श्लोक 12.49

यज्वान ऋषयो देवा वेदा ज्योतींषि वत्सराः ।पितरश्चैव साध्याश्च द्वितीया सात्त्विकी गतिः

yajvAna R^iShayo devA vedA jyotI.nShi vatsarAH | pitarashchaiva sAdhyAshcha dvitIyA sAttvikI gatiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Sacrificers, the sages, the gods, the Vedas, the heavenly lights, the years, the manes, and the Sadhyas (constitute) the second order of existences, caused by Goodness.

अध्याय १२

श्लोक 12.50

ब्रह्मा विश्वसृजो धर्मो महानव्यक्तमेव च ।उत्तमां सात्त्विकीमेतां गतिमाहुर्मनीषिणः

brahmA vishvasR^ijo dharmo mahAnavyaktameva cha | uttamAM sAttvikImetAM gatimAhurmanIShiNaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The sages declare Brahma, the creators of the universe, the law, the Great One, and the Undiscernible One (to constitute) the highest order of beings produced by Goodness.

अध्याय १२

श्लोक 12.51

एष सर्वः समुद्दिष्टस्त्रिप्रकारस्य कर्मणः ।त्रिः।प्रकारस्य त्रिविधस्त्रिविधः कृत्स्नः संसारः सार्वभौतिकः

eSha sarvaH samuddiShTastriprakArasya karmaNaH | triH.prakArasya trividhastrividhaH kR^itsnaH sa.nsAraH sArvabhautikaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Thus (the result) of the threefold action, the whole system of transmigrations which (consists) of three classes, (each) with three subdivisions, and which includes all created beings, has been fully pointed out.

अध्याय १२

श्लोक 12.52

इन्द्रियाणां प्रसङ्गेन धर्मस्यासेवनेन च ।पापान् संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः

indriyANAM prasa~Ngena dharmasyAsevanena cha | pApAn sa.nyAnti sa.nsArAnavidvA.nso narAdhamAH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

In consequence of attachment to (the objects of) the senses, and in consequence of the non-performance of their duties, fools, the lowest of men, reach the vilest births.

अध्याय १२

श्लोक 12.53

यां यां योनिं तु जीवोऽयं येन येनैह कर्मणा ।क्रमशो याति लोकेऽस्मिंस्तत्तत्सर्वं निबोधत

yAM yAM yoniM tu jIvo.ayaM yena yenaiha karmaNA | kramasho yAti loke.asmi.nstattatsarvaM nibodhata

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

What wombs this individual soul enters in this world and in consequence of what actions, learn the particulars of that at large and in due order.

अध्याय १२

श्लोक 12.54

बहून् वर्षगणान् घोरान्नरकान् प्राप्य तत्क्षयात् ।संसारान् प्रतिपद्यन्ते महापातकिनस्त्विमान्

bahUn varShagaNAn ghorAnnarakAn prApya tatkShayAt | sa.nsArAn pratipadyante mahApAtakinastvimAn

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Those who committed mortal sins (mahapataka), having passed during large numbers of years through dreadful hells, obtain, after the expiration of (that term of punishment), the following births.

अध्याय १२

श्लोक 12.55

श्वसूकरखरोष्ट्राणां गोऽजाविमृगपक्षिणाम् ।चण्डालपुक्कसानां च ब्रह्महा योनिमृच्छति

shvasUkarakharoShTrANAM go.ajAvimR^igapakShiNAm | chaNDAlapukkasAnAM cha brahmahA yonimR^ichChati

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The slayer of a Brahmana enters the womb of a dog, a pig, an ass, a camel, a cow, a goat, a sheep, a deer, a bird, a Kandala, and a Pukkasa.

अध्याय १२

श्लोक 12.56

कृमिकीटपतङ्गानां विड्भुजां चैव पक्षिणाम् ।हिंस्राणां चैव सत्त्वानां सुरापो ब्राह्मणो व्रजेत्

kR^imikITapata~NgAnAM viDbhujAM chaiva pakShiNAm | hi.nsrANAM chaiva sattvAnAM surApo brAhmaNo vrajet

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

A Brahmana who drinks (the spirituous liquor called) Sura shall enter (the bodies) of small and large insects, of moths, of birds, feeding on ordure, and of destructive beasts.

अध्याय १२

श्लोक 12.57

लूताऽहिसरटानां च तिरश्चां चाम्बुचारिणाम् ।हिंस्राणां च पिशाचानां स्तेनो विप्रः सहस्रशः

lUtA.ahisaraTAnAM cha tirashchAM chAmbuchAriNAm | hi.nsrANAM cha pishAchAnAM steno vipraH sahasrashaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

A Brahmana who steals (the gold of a Brahmana shall pass) a thousand times (through the bodies) of spiders, snakes and lizards, of aquatic animals and of destructive Pisakas.

अध्याय १२

श्लोक 12.58

तृणगुल्मलतानां च क्रव्यादां दंष्ट्रिणामपि ।क्रूरकर्मकृतां चैव शतशो गुरुतल्पगः

tR^iNagulmalatAnAM cha kravyAdAM da.nShTriNAmapi | krUrakarmakR^itAM chaiva shatasho gurutalpagaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The violator of a Guru's bed (enters) a hundred times (the forms) of grasses, shrubs, and creepers, likewise of carnivorous (animals) and of (beasts) with fangs and of those doing cruel deeds.

अध्याय १२

श्लोक 12.59

हिंस्रा भवन्ति क्रव्यादाः कृमयोऽमेध्यभक्षिणः ।परस्परादिनः स्तेनाः प्रेत्यान्त्यस्त्रीनिषेविणः

hi.nsrA bhavanti kravyAdAH kR^imayo.amedhyabhakShiNaH | parasparAdinaH stenAH pretyAntyastrIniSheviNaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Men who delight in doing hurt (become) carnivorous (animals); those who eat forbidden food, worms; thieves, creatures consuming their own kind; those who have intercourse with women of the lowest castes, Pretas.

अध्याय १२

श्लोक 12.60

संयोगं पतितैर्गत्वा परस्यैव च योषितम् ।अपहृत्य च विप्रस्वं भवति ब्रह्मराक्षसः

sa.nyogaM patitairgatvA parasyaiva cha yoShitam | apahR^itya cha viprasvaM bhavati brahmarAkShasaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

He who has associated with outcasts, he who has approached the wives of other men, and he who has stolen the property of a Brahmana become Brahmarakshasas.

अध्याय १२

श्लोक 12.61

मणिमुक्ताप्रवालानि हृत्वा लोभेन मानवः ।विविधाणि च रत्नानि जायते हेमकर्तृषु

maNimuktApravAlAni hR^itvA lobhena mAnavaH | vividhANi cha ratnAni jAyate hemakartR^iShu

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

A man who out of greed has stolen gems, pearls or coral, or any of the many other kinds of precious things, is born among the goldsmiths.

अध्याय १२

श्लोक 12.62

धान्यं हृत्वा भवत्याखुः कांस्यं हंसो जलं प्लवः ।मधु दंशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम्

dhAnyaM hR^itvA bhavatyAkhuH kA.nsyaM ha.nso jalaM plavaH | madhu da.nshaH payaH kAko rasaM shvA nakulo ghR^itam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For stealing grain (a man) becomes a rat, for stealing yellow metal a Hamsa, for stealing water a Plava, for stealing honey a stinging insect, for stealing milk a crow, for stealing condiments a dog, for stealing clarified butter an ichneumon;

अध्याय १२

श्लोक 12.63

मांसं गृध्रो वपां मद्गुस्तैलं तैलपकः खगः ।चीरीवाकस्तु लवणं बलाका शकुनिर्दधि

mA.nsaM gR^idhro vapAM madgustailaM tailapakaH khagaH | chIrIvAkastu lavaNaM balAkA shakunirdadhi

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For stealing meat a vulture, for stealing fat a cormorant, for stealing oil a winged animal (of the kind called) Tailapaka, for stealing salt a cricket, for stealing sour milk a bird (of the kind called) Balaka.

अध्याय १२

श्लोक 12.64

कौशेयं तित्तिरिर्हृत्वा क्षौमं हृत्वा तु दर्दुरः ।कार्पासतान्तवं क्रौञ्चो गोधा गां वाग्गुदो गुडम्

kausheyaM tittirirhR^itvA kShaumaM hR^itvA tu darduraH | kArpAsatAntavaM krau~ncho godhA gAM vAggudo guDam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For stealing silk a partridge, for stealing linen a frog, for stealing cotton-cloth a crane, for stealing a cow an iguana, for stealing molasses a flying-fox;

अध्याय १२

श्लोक 12.65

छुच्छुन्दरिः शुभान् गन्धान् पत्रशाकं तु बर्हिणः ।छुच्छुन्दरीः श्वावित्कृतान्नं विविधमकृतान्नं तु शल्यकः

ChuchChundariH shubhAn gandhAn patrashAkaM tu barhiNaH | ChuchChundarIH shvAvitkR^itAnnaM vividhamakR^itAnnaM tu shalyakaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For stealing fine perfumes a musk-rat, for stealing vegetables consisting of leaves a peacock, for stealing cooked food of various kinds a porcupine, for stealing uncooked food a hedgehog.

अध्याय १२

श्लोक 12.66

बको भवति हृत्वाऽग्निं गृहकारी ह्युपस्करम् ।रक्तानि हृत्वा वासांसि जायते जीवजीवकः

bako bhavati hR^itvA.agniM gR^ihakArI hyupaskaram | raktAni hR^itvA vAsA.nsi jAyate jIvajIvakaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For stealing fire he becomes a heron, for stealing household-utensils a mason-wasp, for stealing dyed clothes a francolin-partridge;

अध्याय १२

श्लोक 12.67

वृको मृगैभं व्याघ्रोऽश्वं फलमूलं तु मर्कटः ।स्त्रीं ऋक्षः स्तोकको वारि यानान्युष्ट्रः पशूनजः

vR^iko mR^igaibhaM vyAghro.ashvaM phalamUlaM tu markaTaH | strIM R^ikShaH stokako vAri yAnAnyuShTraH pashUnajaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For stealing a deer or an elephant a wolf, for stealing a horse a tiger, for stealing fruit and roots a monkey, for stealing a woman a bear, for stealing water a black-white cuckoo, for stealing vehicles a camel, for stealing cattle a he-goat.

अध्याय १२

श्लोक 12.68

यद्वा तद्वा परद्रव्यमपहृत्य बलान्नरः ।अवश्यं याति तिर्यक्त्वं जग्ध्वा चैवाहुतं हविः

yadvA tadvA paradravyamapahR^itya balAnnaraH | avashyaM yAti tiryaktvaM jagdhvA chaivAhutaM haviH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

That man who has forcibly taken away any kind of property belonging to another, or who has eaten sacrificial food (of) which (no portion) had been offered, inevitably becomes an animal.

अध्याय १२

श्लोक 12.69

स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन हृत्वा दोषमवाप्नुयुः ।एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः

striyo.apyetena kalpena hR^itvA doShamavApnuyuH | eteShAmeva jantUnAM bhAryAtvamupayAnti tAH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Women, also, who in like manner have committed a theft, shall incur guilt; they will become the females of those same creatures (which have been enumerated above).

अध्याय १२

श्लोक 12.70

स्वेभ्यः स्वेभ्यस्तु कर्मभ्यश्च्युता वर्णा ह्यनापदि ।पापान् संसृत्य संसारान् प्रेष्यतां यान्ति शत्रुषु

svebhyaH svebhyastu karmabhyashchyutA varNA hyanApadi | pApAn sa.nsR^itya sa.nsArAn preShyatAM yAnti shatruShu

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

But (men of the four) castes who have relinquished without the pressure of necessity their proper occupations, will become the servants of Dasyus, after migrating into despicable bodies.

अध्याय १२

श्लोक 12.71

यान्ति दस्युषु वान्ताश्युल्कामुखः प्रेतो विप्रो धर्मात्स्वकाच्च्युतः ।अमेध्यकुणपाशी च क्षत्रियः कटपूतनः

yAnti dasyuShu vAntAshyulkAmukhaH preto vipro dharmAtsvakAchchyutaH | amedhyakuNapAshI cha kShatriyaH kaTapUtanaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

A Brahmana who has fallen off from his duty (becomes) an Ulkamukha Preta, who feeds on what has been vomited; and a Kshatriya, a Kataputana (Preta), who eats impure substances and corpses.

अध्याय १२

श्लोक 12.72

कूटपूतनः मैत्राक्षज्योतिकः प्रेतो वैश्यो भवति पूयभुक् ।मैत्राक्षिज्योतिकः चैलाशकश्च भवति शूद्रो धर्मात्स्वकाच्च्युतः

kUTapUtanaH maitrAkShajyotikaH preto vaishyo bhavati pUyabhuk | maitrAkShijyotikaH chailAshakashcha bhavati shUdro dharmAtsvakAchchyutaH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

A Vaisya who has fallen off from his duty becomes a Maitrakshagyotika Preta, who feeds on pus; and a Sudra, a Kailasaka (Preta, who feeds on moths).

अध्याय १२

श्लोक 12.73

यथा यथा निषेवन्ते विषयान् विषयात्मकाः ।तथा तथा कुशलता तेषां तेषूपजायते

yathA yathA niShevante viShayAn viShayAtmakAH | tathA tathA kushalatA teShAM teShUpajAyate

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

In proportion as sensual men indulge in sensual pleasures, in that same proportion their taste for them grows.

अध्याय १२

श्लोक 12.74

तेऽभ्यासात्कर्मणां तेषां पापानामल्पबुद्धयः ।सम्प्राप्नुवन्ति दुःखानि तासु तास्विह योनिषु

te.abhyAsAtkarmaNAM teShAM pApAnAmalpabuddhayaH | samprApnuvanti duHkhAni tAsu tAsviha yoniShu

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

By repeating their sinful acts those men of small understanding suffer pain here (below) in various births;

अध्याय १२

श्लोक 12.75

तामिस्रादिषु चोग्रेषु नरकेषु विवर्तनम् ।असिपत्रवनादीनि बन्धनछेदनानि च

tAmisrAdiShu chogreShu narakeShu vivartanam | asipatravanAdIni bandhanaChedanAni cha

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

(The torture of) being tossed about in dreadful hells, Tamisra and the rest, (that of) the Forest with sword-leaved trees and the like, and (that of) being bound and mangled;

अध्याय १२

श्लोक 12.76

विविधाश्चैव सम्पीडाः काकोलूकैश्च भक्षणम् ।करम्भवालुकातापान् कुम्भीपाकांश्च दारुणान्

vividhAshchaiva sampIDAH kAkolUkaishcha bhakShaNam | karambhavAlukAtApAn kumbhIpAkA.nshcha dAruNAn

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

And various torments, the (pain of) being devoured by ravens and owls, the heat of scorching sand, and the (torture of) being boiled in jars, which is hard to bear;

अध्याय १२

श्लोक 12.77

सम्भवांश्च वियोनीषु दुःखप्रायासु नित्यशः ।शीतातपाभिघातांश्च विविधानि भयानि च

sambhavA.nshcha viyonIShu duHkhaprAyAsu nityashaH | shItAtapAbhighAtA.nshcha vividhAni bhayAni cha

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

And births in the wombs (of) despicable (beings) which cause constant misery, and afflictions from cold and heat and terrors of various kinds,

अध्याय १२

श्लोक 12.78

असकृद्गर्भवासेषु वासं जन्म च दारुणम् ।बन्धनानि च काष्ठानि परप्रेष्यत्वमेव च

asakR^idgarbhavAseShu vAsaM janma cha dAruNam | bandhanAni cha kAShThAni parapreShyatvameva cha

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The (pain of) repeatedly lying in various wombs and agonizing births, imprisonment in fetters hard to bear, and the misery of being enslaved by others,

अध्याय १२

श्लोक 12.79

कष्टानि बन्धुप्रियवियोगांश्च संवासं चैव दुर्जनैः ।द्रव्यार्जनं च नाशं च मित्रामित्रस्य चार्जनम्

kaShTAni bandhupriyaviyogA.nshcha sa.nvAsaM chaiva durjanaiH | dravyArjanaM cha nAshaM cha mitrAmitrasya chArjanam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

And separations from their relatives and dear ones, and the (pain of) dwelling together with the wicked, (labour in) gaining wealth and its loss, (trouble in) making friends and (the appearance of) enemies,

अध्याय १२

श्लोक 12.80

जरां चैवाप्रतीकारां व्याधिभिश्चोपपीडनम् ।क्लेशांश्च विविधांस्तांस्तान् मृत्युमेव च दुर्जयम्

jarAM chaivApratIkArAM vyAdhibhishchopapIDanam | kleshA.nshcha vividhA.nstA.nstAn mR^ityumeva cha durjayam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Old age against which there is no remedy, the pangs of diseases, afflictions of many various kinds, and (finally) unconquerable death.

अध्याय १२

श्लोक 12.81

यादृशेन तु भावेन यद्यत्कर्म निषेवते ।तादृशेन शरीरेण तत्तत्फलमुपाश्नुते

yAdR^ishena tu bhAvena yadyatkarma niShevate | tAdR^ishena sharIreNa tattatphalamupAshnute

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

But with whatever disposition of mind (a man) forms any act, he reaps its result in a (future) body endowed with the same quality.

अध्याय १२

श्लोक 12.82

एष सर्वः समुद्दिष्टः कर्मणां वः फलोदयः ।नैःश्रेयसकरं कर्म विप्रस्येदं निबोधत

eSha sarvaH samuddiShTaH karmaNAM vaH phalodayaH | naiHshreyasakaraM karma viprasyedaM nibodhata

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

All the results, proceeding from actions, have been thus pointed out; learn (next) those acts which secure supreme bliss to a Brahmana.

अध्याय १२

श्लोक 12.83

वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणां च संयमः ।अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परम्

vedAbhyAsastapo j~nAnamindriyANAM cha sa.nyamaH | ahi.nsA gurusevA cha niHshreyasakaraM param

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Studying the Veda, (practising) austerities, (the acquisition of true) knowledge, the subjugation of the organs, abstention from doing injury, and serving the Guru are the best means for attaining supreme bliss.

अध्याय १२

श्लोक 12.84

सर्वेषामपि चैतेषां शुभानामिह कर्मणाम् ।किं चित्श्रेयस्करतरं कर्मोक्तं पुरुषं प्रति

sarveShAmapi chaiteShAM shubhAnAmiha karmaNAm | kiM chitshreyaskarataraM karmoktaM puruShaM prati

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

(If you ask) whether among all these virtuous actions, (performed) here below, (there be) one which has been declared more efficacious (than the rest) for securing supreme happiness to man,

अध्याय १२

श्लोक 12.85

सर्वेषामपि चैतेषामात्मज्ञानं परं स्मृतम् ।तध्यग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः

sarveShAmapi chaiteShAmAtmaj~nAnaM paraM smR^itam | tadhyagryaM sarvavidyAnAM prApyate hyamR^itaM tataH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

(The answer is that) the knowledge of the Soul is stated to be the most excellent among all of them; for that is the first of all sciences, because immortality is gained through that.

अध्याय १२

श्लोक 12.86

षण्णामेषां तु सर्वेषां कर्मणां प्रेत्य चैह च ।श्रेयस्करतरं ज्ञेयं सर्वदा कर्म वैदिकम्

ShaNNAmeShAM tu sarveShAM karmaNAM pretya chaiha cha | shreyaskarataraM j~neyaM sarvadA karma vaidikam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Among those six (kinds of) actions (enumerated) above, the performance of) the acts taught in the Veda must ever be held to be most efficacious for ensuring happiness in this world and the next.

अध्याय १२

श्लोक 12.87

वैदिके कर्मयोगे तु सर्वाण्येतान्यशेषतः ।अन्तर्भवन्ति क्रमशस्तस्मिंस्तस्मिन् क्रियाविधौ

vaidike karmayoge tu sarvANyetAnyasheShataH | antarbhavanti kramashastasmi.nstasmin kriyAvidhau

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For in the performance of the acts prescribed by the Veda all those (others) are fully comprised, (each) in its turn in the several rules for the rites.

अध्याय १२

श्लोक 12.88

सुखाभ्युदयिकं चैव नैःश्रेयसिकमेव च ।प्रवृत्तं च निवृत्तं च द्विविधं कर्म वैदिकम्

sukhAbhyudayikaM chaiva naiHshreyasikameva cha | pravR^ittaM cha nivR^ittaM cha dvividhaM karma vaidikam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The acts prescribed by the Veda are of two kinds, such as procure an increase of happiness and cause a continuation (of mundane existence, pravritta), and such as ensure supreme bliss and cause a cessation (of mundane existence, nivritta).

अध्याय १२

श्लोक 12.89

इह चामुत्र वा काम्यं प्रवृत्तं कर्म कीर्त्यते ।निष्कामं ज्ञातपूर्वं तु निवृत्तमुपदिश्यते

iha chAmutra vA kAmyaM pravR^ittaM karma kIrtyate | niShkAmaM j~nAtapUrvaM tu nivR^ittamupadishyate

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Acts which secure (the fulfilment of) wishes in this world or in the next are called pravritta (such as cause a continuation of mundane existence); but acts performed without any desire (for a reward), preceded by (the acquisition) of (true) knowledge, are declared to be nivritta (such as cause the cessation of mundane existence).

अध्याय १२

श्लोक 12.90

प्रवृत्तं कर्म संसेव्यं देवानामेति साम्यताम् ।निवृत्तं सेवमानस्तु भूतान्यत्येति पञ्च वै

pravR^ittaM karma sa.nsevyaM devAnAmeti sAmyatAm | nivR^ittaM sevamAnastu bhUtAnyatyeti pa~ncha vai

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

He who sedulously performs acts leading to future births (pravritta) becomes equal to the gods; but he who is intent on the performance of those causing the cessation (of existence, nivritta) indeed, passes beyond (the reach of) the five elements.

अध्याय १२

श्लोक 12.91

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।समं पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति

sarvabhUteShu chAtmAnaM sarvabhUtAni chAtmani | samaM pashyannAtmayAjI svArAjyamadhigachChati

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

He who sacrifices to the Self (alone), equally recognising the Self in all created beings and all created beings in the Self, becomes (independent like) an autocrat and self-luminous.

अध्याय १२

श्लोक 12.92

यथोक्तान्यपि कर्माणि परिहाय द्विजोत्तमः ।आत्मज्ञाने शमे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान्

yathoktAnyapi karmANi parihAya dvijottamaH | Atmaj~nAne shame cha syAdvedAbhyAse cha yatnavAn

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

After giving up even the above-mentioned sacrificial rites, a Brahmana should exert himself in (acquiring) the knowledge of the Soul, in extinguishing his passions, and in studying the Veda.

अध्याय १२

श्लोक 12.93

एतधि जन्मसाफल्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।प्राप्यैतत्कृतकृत्यो हि द्विजो भवति नान्यथा

etadhi janmasAphalyaM brAhmaNasya visheShataH | prApyaitatkR^itakR^ityo hi dvijo bhavati nAnyathA

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

For that secures the attainment of the object of existence, especially in the case of a Brahmana, because by attaining that, not otherwise, a twice-born man has gained all his ends.

अध्याय १२

श्लोक 12.94

पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुः सनातनम् ।अशक्यं चाप्रमेयं च वेदशास्त्रमिति स्थितिः

pitR^idevamanuShyANAM vedashchakShuH sanAtanam | ashakyaM chAprameyaM cha vedashAstramiti sthitiH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The Veda is the eternal eye of the manes, gods, and men; the Veda-ordinance (is) both beyond the sphere of (human) power, and beyond the sphere of (human) comprehension; that is a certain fact.

अध्याय १२

श्लोक 12.95

या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः ।श्रुतयो सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः

yA vedabAhyAH smR^itayo yAshcha kAshcha kudR^iShTayaH | shrutayo sarvAstA niShphalAH pretya tamoniShThA hi tAH smR^itAH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

All those traditions (smriti) and those despicable systems of philosophy, which are not based on the Veda, produce no reward after death; for they are declared to be founded on Darkness.

अध्याय १२

श्लोक 12.96

उत्पद्यन्ते च्यवन्ते च यान्यतोऽन्यानि कानि चित् ।उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति तान्यर्वाक्कालिकतया निष्फलान्यनृतानि च

utpadyante chyavante cha yAnyato.anyAni kAni chit | utpadyante vinashyanti tAnyarvAkkAlikatayA niShphalAnyanR^itAni cha

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

All those (doctrines), differing from the (Veda), which spring up and (soon) perish, are worthless and false, because they are of modern date.

अध्याय १२

श्लोक 12.97

चातुर्वर्ण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् ।भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं वेदात्प्रसिध्यति

chAturvarNyaM trayo lokAshchatvArashchAshramAH pR^ithak | bhUtaM bhavyaM bhaviShyaM cha sarvaM vedAtprasidhyati

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The four castes, the three worlds, the four orders, the past, the present, and the future are all severally known by means of the Veda.

अध्याय १२

श्लोक 12.98

भूतं भवद्भविष्यं च शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।वेदादेव प्रसूयन्ते प्रसूतिर्गुणकर्मतः

bhUtaM bhavadbhaviShyaM cha shabdaH sparshashcha rUpaM cha raso gandhashcha pa~nchamaH | vedAdeva prasUyante prasUtirguNakarmataH

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

Sound, touch, colour, taste, and fifthly smell are known through the Veda alone, (their) production (is) through the (Vedic rites, which in this respect are) secondary acts.

अध्याय १२

श्लोक 12.99

बिभर्ति सर्वभूतानि वेदशास्त्रं सनातनम् ।तस्मादेतत्परं मन्ये यत्जन्तोरस्य साधनम्

bibharti sarvabhUtAni vedashAstraM sanAtanam | tasmAdetatparaM manye yatjantorasya sAdhanam

हिन्दी अर्थ

शुभ फर्मों का फल देनेवाला है । ज्ञानी पुरुष बाहरी आकाश को में, सूर्य को नेत्र मे,- जल को -शरीर के चिकने पदार्थों मे, पृथिवी को शरीर में, चन्द्रमा को मन में, दिशाओं को ओज मे, विष्यु भगवान् को गति में; शिव को वल में, अग्नि को घाणी मै, मित्र

English

The eternal lore of the Veda upholds all created beings; hence I hold that to be supreme, which is the means of (securing happiness to) these creatures.

अध्याय १२

श्लोक 12.100

सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेव च ।सैनापत्यं सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशास्त्रविदर्हति

senApatyaM cha rAjyaM cha daNDanetR^itvameva cha | sainApatyaM sarvalokAdhipatyaM cha vedashAstravidarhati

हिन्दी अर्थ

यादेः तु:आयशो धर्म सेवते घमेसल्पशःव-- . £5: 47 यामीस्ता-यातना आंप्य से जीवो -वीतकल्संषः.।.. .. - होते हैँ। जो. उत्तमःअधम, भाणियो से निरन्तर-कमे. कते (हि... पापीमडणको का-शरीर- यमयातना क्षे लिए, "दूसरा ..सझ्म-पञ्चतः ,

English

Command of armies, royal authority, the office of a judge, and sovereignty over the whole world he (only) deserves who knows the Veda-science.

अध्याय १२

श्लोक 12.101

यथा जातबलो वह्निर्दहत्यार्द्रानपि द्रुमान् ।तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोषमात्मनः

yathA jAtabalo vahnirdahatyArdrAnapi drumAn | tathA dahati vedaj~naH karmajaM doShamAtmanaH

हिन्दी अर्थ

यत्तु हुःखसमायुक्गमप्रीतिकरमा्मनः।

English

As a fire that has gained strength consumes even trees full of sap, even so he who knows the Veda burns out the taint of his soul which arises from (evil) acts.

अध्याय १२

श्लोक 12.102

वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ।इहैव लोके तिष्ठन् स ब्रह्मभूयाय कल्पते

vedashAstrArthatattvaj~no yatra tatrAshrame vasan | ihaiva loke tiShThan sa brahmabhUyAya kalpate

हिन्दी अर्थ

मन से विचार करके पुरुष की सदा धर्म में मर टिकांना चा हिप। सत्य, :रज आरे तम ये तीनों आत्मा: प्रकति के गुणे हि : में जो गुण जव देह मै अधिक होता है तव, उस माजा को. पने भाव का कर डालवा हे। वस्ठे कोःघार्स्तविके झन सल

English

In whatever order (a man) who knows the true meaning of the Veda-science may dwell, he becomes even while abiding in this world, fit for the union with Brahman.

अध्याय १२

श्लोक 12.103

अज्ञेभ्यो ग्रन्थिनः श्रेष्ठा ग्रन्थिभ्यो धारिणो वराः ।धारिभ्यो ज्ञानिनः श्रेष्ठा ज्ञानिभ्यो व्यवसायिनः

aj~nebhyo granthinaH shreShThA granthibhyo dhAriNo varAH | dhAribhyo j~nAninaH shreShThA j~nAnibhyo vyavasAyinaH

हिन्दी अर्थ

में रुचि होना, दि बै सुण के काम हैं। आरम्भ में रुचि होना, फिर धेय, बुरे कासा में फॅसना और विषयः भाग ये रजोगुण के काम हैं । लोभ, नींद, अधीरता, करता, नास्तिकता, अनाचार, मांगने को आदत और भमाद ये तमो-

English

(Even forgetful) students of the (sacred) books are more distinguished than the ignorant, those who remember them surpass the (forgetful) students, those who possess a knowledge (of the meaning) are more distinguished than those who (only) remember (the words), men who follow (the teaching of the texts) surpass those who (merely) know (their meaning).

अध्याय १२

श्लोक 12.104

तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् ।तपसा किल्बिषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते

tapo vidyA cha viprasya niHshreyasakaraM param | tapasA kilbiShaM hanti vidyayA.amR^itamashnute

हिन्दी अर्थ

त्रिविधा त्रिविधैषा तु विज्ञेया गोणिकी गातः।

English

Austerity and sacred learning are the best means by which a Brahmana secures supreme bliss; by austerities he destroys guilt, by sacred learning he obtains the cessation of (births and) deaths.

अध्याय १२

श्लोक 12.105

प्रत्यक्षं चानुमानं च शास्त्रं च विविधाऽऽगमम् ।त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धिमभीप्सता

pratyakShaM chAnumAnaM cha shAstraM cha vividhA.a.agamam | trayaM suviditaM kAryaM dharmashuddhimabhIpsatA

हिन्दी अर्थ

इन-गुणों में जिस शुण से जीव जिन जिन गरियो कोपाहा ' साव, रजोगुणी मचुष्यत्व और तमोगुणी पक्षीपनको पाते है“ ० यह तीस प्रकार की गति है । सत्त्व, रज और .तम इन तीन यणो" " खे होनेवाली मति, कम और विद्या के अनुसार; उत्तम-मध्यम-्झ-. .

English

The three (kinds of evidence), perception, inference, and the (sacred) Institutes which comprise the tradition (of) many (schools), must be fully understood by him who desires perfect correctness with respect to the sacred law.

अध्याय १२

श्लोक 12.106

आर्षं धर्मोपदेशं च वेदशास्त्राविरोधिना ।यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्मं वेद नैतरः

ArShaM dharmopadeshaM cha vedashAstrAvirodhinA | yastarkeNAnusa.ndhatte sa dharmaM veda naitaraH

हिन्दी अर्थ

पायान् संयान्ति संसारानविद्वांसो नराधमाः ॥ ५२.॥ यां यां योनिं तु जीवोऽयं येन येनेह कर्मणा ।

English

He alone, and no other man, knows the sacred law, who explores the (utterances) of the sages and the body of the laws, by (modes of) reasoning, not repugnant to the Veda-lore.

अध्याय १२

श्लोक 12.107

नैःश्रेयसमिदं कर्म यथोदितमशेषतः ।मानवस्यास्य शास्त्रस्य रहस्यमुपदिश्यते

naiHshreyasamidaM karma yathoditamasheShataH | mAnavasyAsya shAstrasya rahasyamupadishyate

हिन्दी अर्थ

प्रकार मन, बाणी और शरीर के तोन प्रकार के कमो से होने साली, तरिशुणमयी, उत्तम-मध्यम-अधम तीन प्रकार की सब आ- लोक मै यह जीव जिस जिस कर्म से जिस जिस योनि में जन्म लेता है, उन सब को क्रम से खनो-महापातको पुरुष बहुत

English

Thus the acts which secure supreme bliss have been exactly and fully described; (now) the secret portion of these Institutes, proclaimed by Manu, will be taught.

अध्याय १२

श्लोक 12.108

उपदेक्ष्यते अनाम्नातेषु धर्मेषु कथं स्यादिति चेद्भवेत् ।यं शिष्टा ब्राह्मणा ब्रूयुः स धर्मः स्यादशङ्कितः

upadekShyate anAmnAteShu dharmeShu kathaM syAditi chedbhavet | yaM shiShTA brAhmaNA brUyuH sa dharmaH syAdasha~NkitaH

हिन्दी अर्थ

मधु देशः पयः काको रसं श्वा नकुलो घृतम्

English

If it be asked how it should be with respect to (points of) the law which have not been (specially) mentioned, (the answer is), 'that which Brahmanas (who are) Sishtas propound, shall doubtlessly have legal (force).'

अध्याय १२

श्लोक 12.109

धर्मेणाधिगतो यैस्तु वेदः सपरिबृंहणः ।ते शिष्टा ब्राह्मणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः

dharmeNAdhigato yaistu vedaH saparibR^i.nhaNaH | te shiShTA brAhmaNA j~neyAH shrutipratyakShahetavaH

हिन्दी अर्थ

मैंढ़ा, सग, पक्षी, चारडाल और पुकस की जाति में, जन्मता. है । मद्यपान'करनेवाला ब्राह्मण कमि, कोडा, पतंग, मेला खानेवाले पक्षी और हिलक प्राणियों की जाति से जन्मता. है । सोना चुरानेवाला ब्राह्मण मकड़ी, सांप, गिरगट, जलजर पक्षी, हिसक

English

Those Brahmanas must be considered as Sishtas who, in accordance with the sacred law, have studied the Veda together with its appendages, and are able to adduce proofs perceptible by the senses from the revealed texts.

अध्याय १२

श्लोक 12.110

दशावरा वा परिषद्यं धर्मं परिकल्पयेत् ।त्र्य्ऽवरा वाऽपि वृत्तस्था तं धर्मं न विचालयेत्

dashAvarA vA pariShadyaM dharmaM parikalpayet | try.avarA vA.api vR^ittasthA taM dharmaM na vichAlayet

हिन्दी अर्थ

वृको शृगेसं व्याघ्ोऽरवं फलसूल तु लकर । है

English

Whatever an assembly, consisting either of at least ten, or of at least three persons who follow their prescribed occupations, declares to be law, the legal (force of) that one must not dispute.

अध्याय १२

श्लोक 12.111

त्रैविद्यो हेतुकस्तर्की नैरुक्तो धर्मपाठकः ।त्रयश्चाश्रमिणः पूर्वे परिषत्स्याद्दशावरा

traividyo hetukastarkI nairukto dharmapAThakaH | trayashchAshramiNaH pUrve pariShatsyAddashAvarA

हिन्दी अर्थ

माल चुराने से गीध, चरवी" चुराने से जलकाक, तेल की... चोरी से. तैलपक पक्षी, लोन चुराने से झौगुर और: दही की. चोरी से वलाका पक्षी होता हे। रेशम चुराने, से तीतर, अलसी: के कपड़ों की चोरी से मेंढक, कपास वसर: चुराने से सारख; ..

English

Three persons who each know one of the three principal Vedas, a logician, a Mimamsaka, one who knows the Nirukta, one who recites (the Institutes of) the sacred law, and three men belonging to the first three orders shall constitute a (legal) assembly, consisting of at least ten members.

अध्याय १२

श्लोक 12.112

ऋग्वेदविद्यजुर्विद्च सामवेदविदेव च ।त्र्य्ऽवरा परिषद्ज्ञेया धर्मसंशयनिर्णये

R^igvedavidyajurvidcha sAmavedavideva cha | try.avarA pariShadj~neyA dharmasa.nshayanirNaye

हिन्दी अर्थ

तासिल्लादिपु चोग्रेषु नरकेषु विवतेनम् ।..

English

One who knows the Rig-veda, one who knows the Yagur-veda, and one who knows the Sama-veda, shall be known (to form) an assembly consisting of at least three members (and competent) to decide doubtful points of law.

अध्याय १२

श्लोक 12.113

एकोऽपि वेदविद्धर्मं यं व्यवस्येद्द्विजोत्तमः ।स विज्ञेयः परो धर्मो नाज्ञानामुदितोऽयुतैः

eko.api vedaviddharmaM yaM vyavasyeddvijottamaH | sa vij~neyaH paro dharmo nAj~nAnAmudito.ayutaiH

हिन्दी अर्थ

' है और शद चेलाशक मेत होकर, कपड़े की जूँ खाता है । वि- , चयासक्क पुरुप जैसे जैसे विषयों का सेवन करते है, पैसे पैसे . उनमें उनकी कुशलता हो जाती है वे निर्दमुेद्धि उन पाप कमों के यार यार करने से यहां अनेक योनियो में जन्म लेकर दुःख

English

Even that which one Brahmana versed in the Veda declares to be law, must be considered (to have) supreme legal (force, but) not that which is proclaimed by myriads of ignorant men.

अध्याय १२

श्लोक 12.114

अव्रतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीविनाम् ।सहस्रशः समेतानां परिषत्त्वं न विद्यते

avratAnAmamantrANAM jAtimAtropajIvinAm | sahasrashaH sametAnAM pariShattvaM na vidyate

हिन्दी अर्थ

यादृशेन त भावेन: यद्यत्कर्म निषेवते । नैश्वेयलकर कसे विन्रस्येदं निवोघतं

English

Even if thousands of Brahmanas, who have not fulfilled their sacred duties, are unacquainted with the Veda, and subsist only by the name of their caste, meet, they cannot (form) an assembly (for settling the sacred law).

अध्याय १२

श्लोक 12.115

यं वदन्ति तमोभूता मूर्खा धर्ममतद्विदः ।तत्पापं शतधा भूत्वा तद्वक्तॄननुगच्छति

yaM vadanti tamobhUtA mUrkhA dharmamatadvidaH | tatpApaM shatadhA bhUtvA tadvaktR^InanugachChati

हिन्दी अर्थ

आहिँसा गुरुसेवा च नेशश्षेयसंकर परम् ॥ ८३-॥ किचिच्छेयस्करतरं कसो पुरुष प्रति

English

The sin of him whom dunces, incarnations of Darkness, and unacquainted with the law, instruct (in his duty), falls, increased a hundredfold, on those who propound it.

अध्याय १२

श्लोक 12.116

एतद्वोऽभिहितं सर्वं निःश्रेयसकरं परम् ।अस्मादप्रच्युतो विप्रः प्राप्नोति परमां गतिम्

etadvo.abhihitaM sarvaM niHshreyasakaraM param | asmAdaprachyuto vipraH prApnoti paramAM gatim

हिन्दी अर्थ

« वान्धवो का वियोग, छुजेनों का सहवास, दुःख से घन पाना; घन का नाश, कठिनता से मित्र पांना ओर शत्रुओं ले वेर भाव... होता है जिसका उपाय न हो सके ऐसा बुढ़ापा आता है, ' : व्यांधिया से कष्ट, चानामरंकार के हुःख और दुजेय मरण होता.

English

All that which is most efficacious for securing supreme bliss has been thus declared to you; a Brahmana who does not fall off from that obtains the most excellent state.

अध्याय १२

श्लोक 12.117

एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया ।धर्मस्य परमं गुह्यं ममेदं सर्वमुक्तवान्

evaM sa bhagavAn devo lokAnAM hitakAmyayA | dharmasya paramaM guhyaM mamedaM sarvamuktavAn

हिन्दी अर्थ

वैदिक कमो में अपर कही सब क्रियाओं का अन्तर्भाव होता देक कर्म होते हँ । इसलोक के आर परलोक के सुख की कामना नेचूक्त कहलाता है प्रचुत्त कमे के करने से देवताओं की समता र निदृत्त कसे करने से पञ्चसूतो को उलांघ कर मोक्ष

English

Thus did that worshipful deity disclose to me, through a desire of benefiting mankind, this whole most excellent secret of the sacred law.

अध्याय १२

श्लोक 12.118

सर्वमात्मनि सम्पश्येत्सत्चासत्च समाहितः ।सर्वं ह्यात्मनि सम्पश्यन्नाधर्मे कुरुते मनः

sarvamAtmani sampashyetsatchAsatcha samAhitaH | sarvaM hyAtmani sampashyannAdharme kurute manaH

हिन्दी अर्थ

वेदादेद सूयन्ते प्रसूतिगुशकर्सतः

English

Let (every Brahmana), concentrating his mind, fully recognise in the Self all things, both the real and the unreal, for he who recognises the universe in the Self, does not give his heart to unrighteousness.

अध्याय १२

श्लोक 12.119

आत्मैव देवताः सर्वाः सर्वमात्मन्यवस्थितम् ।आत्मा हि जनयत्येषां कर्मयोगं शरीरिणाम्

Atmaiva devatAH sarvAH sarvamAtmanyavasthitam | AtmA hi janayatyeShAM karmayogaM sharIriNAm

हिन्दी अर्थ

सर्वलोकाधिपत्यं च वेदशात्रविदहति

English

The Self alone is the multitude of the gods, the universe rests on the Self; for the Self produces the connexion of these embodied (spirits) with actions.

अध्याय १२

श्लोक 12.120

खं संनिवेशयेत्खेषु चेष्टनस्पर्शनेऽनिलम् ।पक्तिदृष्ट्योः परं तेजः स्नेहेऽपो गां च मूर्तिषु

khaM sa.nniveshayetkheShu cheShTanasparshane.anilam | paktidR^iShTyoH paraM tejaH snehe.apo gAM cha mUrtiShu

हिन्दी अर्थ

सो सूति वेदमूलक नहीं हें, जो वेदिक देवन्यधादि को झूठा घतलानेवाले यन्य, उन सबको तिष्फल ओर नरकगति देनेवाले हैं और थोड़े समय मे नष्ट होजाते है । वे आधुनिक होनेसे निष्फल से हैं। सनातन वेद यज्ञादि से चराचर बिश्व का धारण और पाः

English

Let him meditate on the ether as identical with the cavities (of the body), on the wind as identical with the organs of motions and of touch, on the most excellent light as the same with his digestive organs and his sight, on water as the same with the (corporeal) fluids, on the earth as the same with the solid parts (of his body);

अध्याय १२

श्लोक 12.121

मनसीन्दुं दिशः श्रोत्रे क्रान्ते विष्णुं बले हरम् ।वाच्यग्निं मित्रमुत्सर्गे प्रजने च प्रजापतिम्

manasInduM dishaH shrotre krAnte viShNuM bale haram | vAchyagniM mitramutsarge prajane cha prajApatim

हिन्दी अर्थ

आफ धर्मोपदेश च वेदशास्राऽविरोधिना । यस्तकेणानुसंधस्ते स धर्म वेद नेतरः

English

On the moon as one with the internal organ, on the quarters of the horizon as one with his sense of hearing, on Vishnu as one with his (power of) motion, on Hara as the same with his strength, on Agni (Fire) as identical with his speech, on Mitra as identical with his excretions, and on Pragapati as one with his organ of generation.

अध्याय १२

श्लोक 12.122

प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि ।रुक्माभं स्वप्नधीगम्यं विद्यात्तं पुरुषं परम्

prashAsitAraM sarveShAmaNIyA.nsamaNorapi | rukmAbhaM svapnadhIgamyaM vidyAttaM puruShaM param

हिन्दी अर्थ

नेःभ्रेयसमिदं कर्म यथोदितमशेषतः । .

English

Let him know the supreme Male (Purusha, to be) the sovereign ruler of them all, smaller even than small, bright like gold, and perceptible by the intellect (only when) in (a state of) sleep (-like abstraction).

अध्याय १२

श्लोक 12.123

एतमेके वदन्त्यग्निं मनुमन्ये प्रजापतिम् ।इन्द्रमेके परे प्राणमपरे ब्रह्म शाश्वतम्

etameke vadantyagniM manumanye prajApatim | indrameke pare prANamapare brahma shAshvatam

हिन्दी अर्थ

कारी है। घाण तप खे पाप नाश करता है और ब्रह्मविद्या भांति जाने। जो वेद और घर्मशासत्र का चेद् के अनुकूल तके से विचार करता है वह धर्म को जानता है, दूसरा नहीं जा- नता । इस प्रकार मोक्ष देनेवाले सघ कम कहे गये है अब इस

English

Some call him Agni (Fire), others Manu, the Lord of creatures, others Indra, others the vital air, and again others eternal Brahman.

अध्याय १२

श्लोक 12.124

एष सर्वाणि भूतानि पञ्चभिर्व्याप्य मूर्तिभिः ।जन्मवृद्धिक्षयैर्नित्यं संसारयति चक्रवत्

eSha sarvANi bhUtAni pa~nchabhirvyApya mUrtibhiH | janmavR^iddhikShayairnityaM sa.nsArayati chakravat

हिन्दी अर्थ

उववरा परिषश्लेया धर्मसंशयानिर्णये

English

He pervades all created beings in the five forms, and constantly makes them, by means of birth, growth and decay, revolve like the wheels (of a chariot).

अध्याय १२

श्लोक 12.125

एवं यः सर्वभूतेषु पश्यत्यात्मानमात्मना ।स सर्वसमतामेत्य ब्रह्माभ्येति परं पदम्

evaM yaH sarvabhUteShu pashyatyAtmAnamAtmanA | sa sarvasamatAmetya brahmAbhyeti paraM padam

हिन्दी अर्थ

एतद्टोऽमिहितं सर्व निःभेयसकरं परम् एवं स भगवान् देवो लोकानां हितकाम्यया।

English

He who thus recognises the Self through the Self in all created beings, becomes equal (-minded) towards all, and enters the highest state, Brahman.

अध्याय १२

श्लोक 12.126

इत्येतन् मानवं शास्त्रं भृगुप्रोक्तं पठन् द्विजः ।भवत्याचारवान्नित्यं यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

ityetan mAnavaM shAstraM bhR^iguproktaM paThan dvijaH | bhavatyAchAravAnnityaM yatheShTAM prApnuyAdgatim

हिन्दी अर्थ

ताना वेद का घाता वेदालुकूल शास्रेश) मौमांसादि तको का भै सन्देह पहने पर निर्रीय करने के लिए तीनों वेद के शाता, कम . से कम तीन ब्राह्मणों को अधिष्ठाचा करना चाहिए। एक भी वेद राह्मण जिसको शरम कहे उसको थमे जानि । पर दश हज्ञार मूर्खा

English

A twice-born man who recites these Institutes, revealed by Manu, will be always virtuous in conduct, and will reach whatever condition he desires.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_dharma/manusmRRiti.itx · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Manusmriti — Chapter 12
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.