Maitri Upanishad· Maitrāyaṇīyopaniṣad
4
अध्याय 4 / 7

Prapāṭhaka 4

19 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ19 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४

श्लोक 1

ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच

te ha khalvathordhvaretaso'tivismitā atisametyocurbhagavannamaste tvaṃ naḥ śādhi tvamasmākaṃ gatiranyā na vidyata ityasya ko'tithirbhūtātmano yenedaṃ hitvāmanyeva sāyujyamupaiti tānhovāca

हिन्दी अर्थ

तब वे ऊर्ध्वरेता ऋषि अत्यन्त विस्मित होकर एकत्र हुए और बोले — ‘हे भगवन्! आपको नमस्कार है। आप हमें शिक्षा दीजिए; आप ही हमारी गति हैं, दूसरी कोई नहीं है। इस भूतात्मा का अतिथि कौन है, जिसके द्वारा इसे छोड़कर वह दूसरे के साथ सायुज्य को प्राप्त होता है?’ तब उसने उनसे कहा —

English

Then those sages of restrained seed, very astonished, came together and said: "Venerable one, homage to you! Instruct us; you are our refuge; there is no other. Who is the guest of this elemental self, by whom, leaving this, it attains union with the other?" He said to them:

अध्याय ४

श्लोक 2

अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः ।येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम्

athānyatrāpyuktaṃ mahānadīṣūrmaya iva nivartakamasya yatpurākṛtaṃ samudraveleva durnivāryamasya mṛtyorāgamanaṃ sadasatphalamayairhi pāśaiḥ paśuriva baddhaṃ bandhanasthasyevāsvātantryaṃ yamaviṣayasthasyaiva bahubhayāvasthaṃ madironmatta ivāmodamamadironmattaṃ pāpmanā gṛhīta iva bhrāmyamāṇaṃ mahoragadaṣṭa iva vipadṛṣṭaṃ mahāndhakāra iva rāgāndhamindrajālamiva māyāmayaṃ svapnamiva mithyādarśanaṃ kadalīgarbha ivāsāraṃ naṭa iva kṣaṇaveṣaṃ citrabhittiriva mithyāmanoramamityathoktam || śabdasparśādayo ye'rthā anarthā iva te sthitāḥ | yeṣvāsaktastu bhūtātmā na smarecca paraṃ padam

हिन्दी अर्थ

अन्यत्र भी कहा गया है — ‘बड़ी नदियों में लहरों की तरह उसके पूर्व-कर्म लौटाए नहीं जा सकते; उसकी मृत्यु का आना समुद्र के ज्वार की तरह अनिवार्य है। वह शुभ-अशुभ फलों की रस्सियों से पशु की तरह बँधा है; बन्धन में पड़े कैदी की तरह उसे स्वतन्त्रता नहीं है; यम के लोक में पहुँचे हुए की तरह वह बहुत भयग्रस्त है; मदिरा से मतवाले की तरह वह ऐसे आनन्द में मस्त है जो वास्तविक मादकता भी नहीं है; मानो किसी ग्रह-पीड़ा से ग्रसित होकर भटकता है, मानो किसी बड़े सर्प ने डस लिया हो; घने अन्धकार में पड़े की तरह राग से अन्धा है; इन्द्रजाल की तरह माया से बना है; स्वप्न की तरह मिथ्या दर्शन है; केले के तने के भीतर की तरह सारहीन है; नट की तरह क्षणभर का वेश है; चित्रित दीवार की तरह झूठा मनोहर है।’ और यह भी कहा गया है — ‘शब्द, स्पर्श आदि जो विषय हैं, वे मानो अनर्थ बनकर खड़े हैं; उन्हीं में आसक्त भूतात्मा परम पद का स्मरण नहीं करता।’

English

"It is said elsewhere: 'Like waves in great rivers, what has been done before cannot be turned back for him; the coming of his death is as unstoppable as the sea's tide. Like an animal he is bound by ropes made of good and bad results; like a prisoner he has no independence; like one in Yama's realm he is in a state of much fear; like one maddened by liquor, he is intoxicated with a delight that is not real intoxication; he wanders as if seized by an evil spirit, as if bitten by a great serpent; blinded by passion as if in great darkness; like a magic show, made of illusion; like a dream, false vision; like the inside of a plantain stem, without substance; like an actor, a costume for a moment; like a painted wall, falsely charming.' And it is also said: 'The objects such as sound and touch stand as if they were misfortunes. Attached to them, the elemental self does not remember the highest state.'"

अध्याय ४

श्लोक 3

अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः ।मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति

ayaṃ vā va khalvasya pratividhirbhūtātmano yadyeva vidyādhigamasya dharmasyānucaraṇaṃ svāśrameṣvānukramaṇaṃ svadharma eva sarvaṃ dhatte stambhaśākhevetarāṇyanenordhvabhāgbhavatyanyathadhaḥ patatyeṣa svadharmābhibhūto yo vedeṣu na svadharmātikrameṇāśramī bhavatyāśrameṣvevāvasthitastapasvī cetyucyata etadapyuktaṃ nātapaskasyātmadhyāne'dhigamaḥ karmaśuddhirvetyevaṃ hyāha || tapasā prāpyate sattvaṃ sattvātsamprāpyate manaḥ | manasā prāpyate tvātmā hyātmāpattyā nivartata iti

हिन्दी अर्थ

‘तप से सत्त्वगुण की प्राप्ति होती है, सत्त्व से मन की शुद्धि होती है, और शुद्ध मन से आत्मा की प्राप्ति होती है; और आत्म-साक्षात्कार होने पर संसार-चक्र से मुक्ति मिल जाती है।’

English

"This is the remedy for this elemental self — namely, the pursuit of knowledge, the practice of duty, and going through the stages of life; in one's own duty everything is held, like a post that supports other branches; by it one rises upward, otherwise one falls down. He who does not, in the Vedas, transgress his own duty, is overcome by his own duty and becomes one who belongs to a stage of life; one who stays in the stages of life is called an ascetic. It is also said: 'Without austerity there is no attainment in meditation on the Self, nor purification of works.' Thus it says: 'By austerity goodness (sattva) is attained; from goodness the mind is attained; by the mind the Self is attained; and by attaining the Self one does not return.'"

अध्याय ४

श्लोक 4

अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति ।तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति

atraite ślokā bhavanti || yathā nirindhano vahniḥ svayonāvupaśāmyati | tathā vṛttikṣayāccittaṃ svayonāvupaśāmyati

हिन्दी अर्थ

इस विषय में ये श्लोक हैं — ‘जैसे ईंधनरहित अग्नि अपने उद्गम में शान्त हो जाती है, वैसे ही वृत्तियों के क्षय से चित्त अपने उद्गम में शान्त हो जाता है।’

English

On this there are these verses: "As a fire without fuel becomes quiet in its own source, so the mind, with its activities ceased, becomes quiet in its own source."

अध्याय ४

श्लोक 5

स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः ।इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः

svayonāvupaśāntasya manasaḥ satyagāminaḥ | indriyārthāvimūḍhasyānṛtāḥ karmavaśānugāḥ

हिन्दी अर्थ

‘अपने उद्गम में शान्त हुए, सत्य की ओर जाने वाले और इन्द्रिय-विषयों से मोहित न होने वाले मन के लिए कर्म-वश आने वाले मिथ्या बन्धन व्यर्थ हो जाते हैं।’

English

"For the mind that has become quiet in its own source, going toward truth, not deluded by sense-objects, the falsehoods that follow from action come to nothing."

अध्याय ४

श्लोक 6

चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् ।यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम्

cittameva hi saṃsārastatprayatnena śodhayet | yaccittastanmayo bhavati guhyametatsanātanam

हिन्दी अर्थ

‘चित्त ही संसार है; उसे प्रयत्न से शुद्ध करना चाहिए। जिसका जैसा चित्त होता है, वह वैसा ही बन जाता है — यह सनातन रहस्य है।’

English

"The mind alone is the cycle of birth and death; let one purify it with effort. What one's mind is, that one becomes — this is the eternal secret."

अध्याय ४

श्लोक 7

चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् ।प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते

cittasya hi prasādena hanti karma śubhāśubham | prasannātmātmani sthitvā sukhamavyayamaśnute

हिन्दी अर्थ

‘चित्त की प्रसन्नता से मनुष्य शुभ और अशुभ कर्मों का नाश कर देता है। प्रसन्न-चित्त होकर आत्मा में स्थित हुआ व्यक्ति अविनाशी सुख का आस्वादन करता है।’

English

"By the serenity of the mind one destroys good and bad action. With a serene self, abiding in the Self, one enjoys imperishable happiness."

अध्याय ४

श्लोक 8

समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे ।यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात्

samāsaktaṃ yadā cittaṃ jantorviṣayagocare | yadyevaṃ brahmaṇi syāttatko na mucyeta bandhanāt

हिन्दी अर्थ

‘जब प्राणी का चित्त विषयों के क्षेत्र में पूरी तरह आसक्त होता है — यदि वह ऐसे ही ब्रह्म में आसक्त हो जाए, तो कौन बन्धन से मुक्त नहीं होगा?’

English

"When a creature's mind is attached to the field of sense-objects — if it were so attached to Brahman, who would not be freed from bondage?"

अध्याय ४

श्लोक 9

मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च ।अशुद्धं कामसङ्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम्

mano hi dvividhaṃ proktaṃ śuddhaṃ cāśuddhameva ca | aśuddhaṃ kāmasaṅkalpaṃ śuddhaṃ kāmavivarjitam

हिन्दी अर्थ

‘मन दो प्रकार का कहा गया है — शुद्ध और अशुद्ध। जो कामना और संकल्प से युक्त है, वह अशुद्ध है; और जो कामना से रहित है, वह शुद्ध है।’

English

"The mind is said to be of two kinds: pure and impure. The impure is that with desire and intention; the pure is that without desire."

अध्याय ४

श्लोक 10

लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् ।यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम्

layavikṣeparahitaṃ manaḥ kṛtvā suniścalam | yadā yātyamanībhāvaṃ tadā tatparamaṃ padam

हिन्दी अर्थ

‘मन को लय (जड़ता) और विक्षेप (चंचलता) से रहित कर, उसे भली-भाँति स्थिर बनाकर जब वह अमनी भाव (मन के लय की अवस्था) को प्राप्त होता है, तब वही परम पद है।’

English

"Having made the mind free of dullness and distraction, perfectly still — when it reaches the state of no-mind, that is the highest state."

अध्याय ४

श्लोक 11

तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् ।एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः

tāvadeva niroddhavyaṃ hṛdi yāvatkṣayaṃ gatam | etajjñānaṃ ca mokṣaṃ ca śeṣāstu granthavistarāḥ

हिन्दी अर्थ

‘मन को हृदय में तब तक रोके रखना चाहिए, जब तक वह क्षय को प्राप्त न हो जाए। यही ज्ञान है और यही मोक्ष है; शेष तो ग्रन्थों का विस्तार मात्र है।’

English

"It should be restrained in the heart until it has come to its end. This is knowledge, and this is liberation; the rest is an expansion of books."

अध्याय ४

श्लोक 12

समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् ।न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते

samādhinirdhūtamalasya cetaso niveśitasyātmani yatsukhaṃ labhet | na śakyate varṇayituṃ girā tadā svayaṃ tadantaḥkaraṇena gṛhyate

हिन्दी अर्थ

‘समाधि से जिसका मल धुल चुका है और जो आत्मा में स्थित हो गया है, ऐसे चित्त को जो सुख प्राप्त होता है, वह वाणी से वर्णन नहीं किया जा सकता; उसे तो उस समय अपना अन्तःकरण ही स्वयं ग्रहण करता है।’

English

"The happiness that the mind, whose impurity has been washed away by absorption and which is settled in the Self, obtains — cannot be described in words; it is then grasped by the inner organ itself."

अध्याय ४

श्लोक 13

अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् ।एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते

apāmapo'gniragnau vā vyomni vyoma na lakṣayet | evamantargataṃ cittaṃ puruṣaḥ pratimucyate

हिन्दी अर्थ

‘जैसे जल में जल, अग्नि में अग्नि और आकाश में आकाश अलग नहीं पहचाना जाता, वैसे ही जिसका चित्त भीतर लीन हो गया है, वह पुरुष मुक्त हो जाता है।’

English

"As water in water, fire in fire, space in space is not distinguished, so the person whose mind has gone within is set free."

अध्याय ४

श्लोक 14

मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः ।बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ | bandhāya viṣayāsaktaṃ muktyai nirviṣayaṃ smṛtamiti

हिन्दी अर्थ

‘मनुष्यों के बन्धन और मोक्ष का कारण मन ही है। विषयों में आसक्त मन बन्धन के लिए है; और विषय-रहित मन मुक्ति के लिए कहा गया है।’

English

"The mind alone is the cause of bondage and liberation for human beings: attached to sense-objects, it is for bondage; free from objects, it is said to be for liberation."

अध्याय ४

श्लोक 15

अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः ।त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः

atha yatheyaṃ kautsāyanistutiḥ || tvaṃ brahmā tvaṃ ca vai viṣṇustvaṃ rudrastvaṃ prajāpatiḥ | tvamagnirvaruṇo vāyustvamindrastvaṃ niśākaraḥ

हिन्दी अर्थ

अब यह कौत्सायनि की स्तुति है — ‘आप ब्रह्मा हैं, आप ही विष्णु हैं, आप रुद्र हैं, आप प्रजापति हैं; आप अग्नि, वरुण और वायु हैं; आप इन्द्र हैं और आप ही चन्द्रमा हैं।’

English

Now this is the praise by Kutsayana: "You are Brahma, you are Vishnu, you are Rudra, you are Prajapati; you are Agni, Varuna, Vayu; you are Indra, you are the Moon."

अध्याय ४

श्लोक 16

त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः ।स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि

tvaṃ manustvaṃ yamaśca tvaṃ pṛthivī tvamathācyutaḥ | svārthe svābhāvike'rthe ca bahudhā tiṣṭhase divi

हिन्दी अर्थ

‘आप मनु हैं, आप यम हैं, आप पृथ्वी हैं और आप अच्युत हैं। अपने प्रयोजन में और स्वाभाविक कार्य में आप अनेक रूपों से स्वर्ग में स्थित रहते हैं।’

English

"You are Manu, you are Yama, you are the Earth, and you are the Unfallen. Both in your own purposes and in your natural aims you abide in heaven in many ways."

अध्याय ४

श्लोक 17

विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् ।विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः

viśveśvara namastubhyaṃ viśvātmā viśvakarmakṛt | viśvabhugviśvamāyastvaṃ viśvakrīḍāratiḥ prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

‘हे विश्वेश्वर! आपको नमस्कार है। आप विश्व के आत्मा, विश्व के कर्मों के कर्ता, विश्व के भोक्ता और विश्व की माया हैं; आप प्रभु विश्व-लीला में रमण करने वाले हैं।’

English

"Lord of the universe, homage to you! You are the Self of the universe, the maker of the universe's works; the enjoyer of the universe, the illusion of the universe; you delight in the play of the universe, the Lord."

अध्याय ४

श्लोक 18

नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च ।अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति

namaḥ śāntātmane tubhyaṃ namo guhyatamāya ca | acintyāyāprameyāya anādinidhanāya ceti

हिन्दी अर्थ

‘हे शान्त-स्वरूप! आपको नमस्कार; हे परम गुह्य! आपको नमस्कार। हे अचिन्त्य, अप्रमेय, आदि और अन्त से रहित! आपको नमस्कार।’ — ऐसा कहा गया है।

English

"Homage to you of tranquil self; homage to you, the most secret; to the inconceivable, the immeasurable, without beginning or end." Thus.

अध्याय ४

श्लोक 19

तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्सम्प्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च

tamo vā idamekamāsa tatpaścātpareṇeritaṃ viṣayatvaṃ prayātyetadvai rajaso rūpaṃ tadrajaḥ khalvīritaṃ viṣamatvaṃ prayātyetadvai tamaso rūpaṃ tattamaḥ khalvīritaṃ tamasaḥ samprāsravatyetadvai sattvasya rūpaṃ tatsattvameveritaṃ tatsattvātsamprāsravatsoṃ'śo'yaṃ yaścetanamātraḥ pratipuruṣaṃ kṣetrajñaḥ saṅkalpādhyavasāyābhimānaliṅgaḥ prajāpatistasya proktā agryāstanavo brahmā rudro viṣṇurityatha yo ha khalu vāvāsya rājasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ brahmātha yo ha khalu vāvāsya tāmasoṃ'śo'sau sa yo'yaṃ rudro'tha yo ha khalu vāvāsya sātvikoṃ'śo'sau sa evaṃ viṣṇuḥ sa vā eṣa ekastridhābhūto'ṣṭadhaikādaśadhā dvādaśadhāparimitadhā codbhūta udbhūtatvādbhūteṣu carati pratiṣṭhā sarvabhūtānāmadhipatirbabhūvetyasāvātmāntarbahiścāntarbahis hca

हिन्दी अर्थ

निश्चय ही यह पहले अकेला तमस् ही था। परम पुरुष से प्रेरित होकर वह विषमता को प्राप्त हुआ — यही रजस् का रूप है। उस रजस् ने प्रेरित होकर फिर विषमता पाई — यही तमस् का रूप है; उस तमस् ने प्रेरित होकर अपने से बहिर्गमन किया — यही सत्त्व का रूप है; सत्त्व ही प्रेरित हुआ। उससे वह अंश उत्पन्न हुआ जो केवल चेतन-मात्र है — प्रत्येक पुरुष में स्थित क्षेत्रज्ञ, जिसके लक्षण संकल्प, निश्चय और अभिमान हैं — वह प्रजापति है। उसके श्रेष्ठ शरीर कहे गए हैं — ब्रह्मा, रुद्र और विष्णु। उसका जो राजस अंश है, वही यह ब्रह्मा है; जो तामस अंश है, वही यह रुद्र है; और जो सात्त्विक अंश है, वही विष्णु है। इस प्रकार वही एक तीन रूपों में हुआ; आठ, ग्यारह, बारह और असंख्य रूपों में भी प्रकट हुआ; प्रकट होने के कारण भूतों में विचरता है और सब भूतों का आधार और अधिपति हुआ। यह आत्मा भीतर भी है और बाहर भी — भीतर भी और बाहर भी।

English

This was indeed darkness alone; that, impelled by the Supreme, attained differentiation. That is the form of rajas; that rajas, impelled, attained unevenness. That is the form of tamas; that tamas, impelled, flowed forth from itself. That is the form of sattva; that sattva, impelled, flowed forth. From it came that part which is mere consciousness, the knower of the field in each person, marked by intention, determination and self-conceit — Prajapati. His principal bodies have been declared: Brahma, Rudra, Vishnu. Now, that part of him which is of rajas is this Brahma; that part of him which is of tamas is this Rudra; and that part of him which is of sattva is Vishnu. So this One becomes threefold, and appears eightfold, elevenfold, twelvefold and immeasurably; because of his manifestation he moves among beings, and became the support and lord of all beings. This Self is within and without — within and without.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_upanishhat/maitri.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Maitri Upanishad — Chapter 4
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.