Linga Purana· Liṅga Purāṇa
8
अध्याय 8 / 108

Book 1 - Adhyaya 8

116 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ116 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 1

संक्षेपतः प्रवक्ष्यामि योगस्थानानि साम्प्रतम् कल्पितानि शिवेनैव हिताय जगतां द्विजाः

saṃkṣepataḥ pravakṣyāmi yogasthānāni sāmpratam kalpitāni śivenaiva hitāya jagatāṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

शुचिता बाह्य तथा आभ्यन्तर-भेदसे दो कही गयी है, उसमें भी आन्तरिक शुचिता साधकको बाह्य पवित्रतासे युक्त होकर पवित्रताके लिये प्रयास करना चाहिए॥ ३१ र्वष शिवपूजकोंको चाहिए कि वे विधिपूर्वक भस्मस्नान जलस्नान तथा मन्त्रस्तान सम्पन्न करनेके पश्चात् आभ्यन्तर शुचिताका सम्पादन करें; क्योंकि सम्पूर्ण शरीरमें पवित्र मृत्तिकाका लेपन करके सर्वदा पवित्र

English

The portion covered by a vilasti beneath the throat and above the umbilicus is the excellent zone of yoga; so also the curling lock of hair below the umbilicus and middle portion between the eyc-brows.

अध्याय ८

श्लोक 2

गलादधो वितस्त्या यन् नाभेरुपरि चोत्तमम् योगस्थानमधो नाभेर् आवर्तं मध्यमं भ्रुवोः

galādadho vitastyā yan nābherupari cottamam yogasthānamadho nābher āvartaṃ madhyamaṃ bhruvoḥ

हिन्दी अर्थ

तीर्थके जलमें अवगाहन करनेवाला भी अन्त:शोचके बिना मलिन ही रहता है॥ ३२-३३//२॥ हे द्विजोत्तमो ! सदा जलमें रहनेपर भी शैवाल, झषक

English

The knowledge of all topics that arises in the soul is called yoga. The concentration of the mind is possible only through his grace.

अध्याय ८

श्लोक 3

सर्वार्थज्ञाननिष्पत्तिर् आत्मनो योग उच्यते एकाग्रता भवेच्चैव सर्वदा तत्प्रसादतः

sarvārthajñānaniṣpattir ātmano yoga ucyate ekāgratā bhaveccaiva sarvadā tatprasādataḥ

हिन्दी अर्थ

कभी पवित्र हुए हैं ? इसीलिये सदा विधिपूर्वक आन्तरिक पवित्रताका सम्पादन करना चाहिए शरीरपर एक बार श्रद्धापूर्वक वैराग्यरूपी मृत्तिकाका लेपन करके आत्म-ज्ञानरूपी जलमें स्नान करके शुद्ध हो जानेको अन्तःशौच कहा गया है। शुद्ध पुरुषको ही सिद्धियाँ मिलती हैं, अशुद्ध पुरुषको कभी नहीं

English

O excellent brahmins, the form of his grace can be realized by the individual alone. It cannot be imported by Br 2 hi:i v>r any other. It arises itself in the individual gradually.

अध्याय ८

श्लोक 4

प्रसादस्य स्वरूपं यत् स्वसंवेद्यं द्विजोत्तमाः वक्तुं न शक्यं ब्रह्माद्यैः क्रमशो जायते नृणाम्

prasādasya svarūpaṃ yat svasaṃvedyaṃ dvijottamāḥ vaktuṃ na śakyaṃ brahmādyaiḥ kramaśo jāyate nṛṇām

हिन्दी अर्थ

जो ब्रती पुरुष न्यायपूर्वक अर्जित किये गये धनसे संतुष्ट रहता है और गये धनके विषयमें चिन्तन नहीँ करता, वह सन्तोषी कहा जाता है। चान्द्रायण आदि ब्रतोंका निपुणतापूर्वक आचरण करना शुभ तप कहा श्रणवका जप स्वाध्याय कहा जाता है और वह जप तीन प्रकारका कहा गया है। वाचिक जप अधम,

English

Yoga indicates the region where the Supreme Lord dwells.'* For the attainment of that region, knowledge is the cause, and this knowledge comes through his grace alone.

अध्याय ८

श्लोक 5

योगशब्देन निर्वाणं माहेशं पदमुच्यते तस्य हेतुरृषेर्ज्ञानं ज्ञानं तस्य प्रसादतः

yogaśabdena nirvāṇaṃ māheśaṃ padamucyate tasya heturṛṣerjñānaṃ jñānaṃ tasya prasādataḥ

हिन्दी अर्थ

मानस जप उत्तमोत्तम है, जो पंचाक्षर कल्पमें विस्तारसे बताये गये हैं। इस प्रकार मन, वचन तथा शारीरिक क्रियाओंसे शिवका प्रणीधान और गुरुके प्रति निश्चल 0 00 उनका, गया है। इन्द्रियोपर नियन्त्रण करनेको संक्षेपमें प्रत्याहार कहा गया

English

One should abstain from sensual activities and burn sins by means of perfect knowledge. The achievement of yoga shall be possible only to one who has restrained the activities of his sense-organs.

अध्याय ८

श्लोक 6

ज्ञानेन निर्दहेत्पापं निरुध्य विषयान् सदा निरुद्धेन्द्रियवृत्तेस्तु योगसिद्धिर्भविष्यति

jñānena nirdahetpāpaṃ nirudhya viṣayān sadā niruddhendriyavṛttestu yogasiddhirbhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

है और हृदय आदि स्थानोंमें चित्तको रोकनेकी क्रिया संक्षेपमें धारणा कही गयी है॥ ३९--४२॥ शरीरमें स्थित योगस्थानों ( चक्रों )-का वर्णन""सदाशिवके ध्यानका स्वरूप

English

O excellent brahmins, yoga is restraining the function- ing of the mind. Eight means have been mentioned for the achievement of yoga.

अध्याय ८

श्लोक 7

योगो निरोधो वृत्तेषु चित्तस्य द्विजसत्तमाः साधनान्यष्टधा चास्य कथितानीह सिद्धये

yogo nirodho vṛtteṣu cittasya dvijasattamāḥ sādhanānyaṣṭadhā cāsya kathitānīha siddhaye

हिन्दी अर्थ

नली मी की की स फ फा फ क फा फ फ फ फ फा फ फ फ फ फ फ फ़ फ फ फ़ फ़ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ फ क फ़ फ फ़ फ फ फ़ फ फफ फ फ फक फ फ फा क क फ फा समाधिः सर्वहेतुश्च प्राणायाम इति स्मृतः

English

They arc(l) yaina ( restraint),( 2 ) niyam a ( obser- vances), (3) asana (a particular posture), (4) pranayama

अध्याय ८

श्लोक 8

यमस्तु प्रथमः प्रोक्तो द्वितीयो नियमस् तथा तृतीयमासनं प्रोक्तं प्राणायामस्ततः परम्

yamastu prathamaḥ prokto dvitīyo niyamas tathā tṛtīyamāsanaṃ proktaṃ prāṇāyāmastataḥ param

हिन्दी अर्थ

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः। प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षोऽथ केसरी

English

Abstention by way of austerity is C'llled restraint (yama); O foremost among those who have restraint, the first

अध्याय ८

श्लोक 9

प्रत्याहारं पञ्चमो वै धारणा च ततः परा ध्यानं सप्तममित्युक्तं समाधिस्त्वष्टमः स्मृतः

pratyāhāraṃ pañcamo vai dhāraṇā ca tataḥ parā dhyānaṃ saptamamityuktaṃ samādhistvaṣṭamaḥ smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वस्थचित्ततासे उसी धारणाकी स्थिरता ही ध्यान है, जो विचारणापूर्वक समाधिमें परिणत हो जाता है । ध्येय विषयमें चित्तकी एकाग्रता ही ध्यान है और इस स्थितिमें चित्त अन्य वृत्तियोंसे रहित हो जाता है चैतन्यस्वरूप ध्येयमात्रसे भासित होनेवाला और इस प्रकार देहशून्यताकी स्थितिको प्राप्त वह ध्यान ही समाधि है और प्राणायामको इन समस्त ध्यान-समाधि आदिका हेतु कहा गया है

English

Yoga is defined as the achievement of knowledge of all objecU by the personal soul (jiva).

अध्याय ८

श्लोक 10

तपस्युपरमश्चैव यम इत्यभिधीयते अहिंसा प्रथमो हेतुर् यमस्य यमिनां वराः

tapasyuparamaścaiva yama ityabhidhīyate ahiṃsā prathamo hetur yamasya yamināṃ varāḥ

हिन्दी अर्थ

अपने शरीरसे जायमान वायु ही प्राण है और उसे रोकनेको यम कहते हैं। द्विजोंने मन्द, मध्य तथा उत्तम-ये तीन प्रकारके यम बतलाये हैं प्राण और अपान वायुका निरोध ही प्राणायाम कहलाता है। मन्द प्राणायामका मान बारह मात्राओंका कहा गया है। बारह लघु अक्षरोंके उच्चारणकालतक प्राणवायुको रोकना मन्द प्राणायाम या द्वादशमात्रात्मक

English

K. reads for I

अध्याय ८

श्लोक 11

सत्यमस्तेयमपरं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ नियमस्यापि वै मूलं यम एव न संशयः

satyamasteyamaparaṃ brahmacaryāparigrahau niyamasyāpi vai mūlaṃ yama eva na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणायाम बताया गया है। उसके दुगुने उच्चारणकाल अर्थात् चौबीस मात्राओंके समयतक प्राणवायुके निरेधनको मध्यम प्राणायाम कहते हैं। इसी प्रकार तीन गुने उच्चारणकाल अर्थात् छत्तीस मात्राओंके उच्चारणकालतक प्राणवायुको रोकनेको उत्तम प्राणायाम कहा जाता है। मन्द, मध्य तथा उत्तम प्राणायाम शरीरमें क्रमशः प्रस्वेद (पसीना), कम्पन तथा उत्थान (ऊपर उठनेको क्रिया) उत्पन्न करनेवाले हैं ॥ ४६--४८॥

English

Gf. Patahjala Togas utra I i. i.

अध्याय ८

श्लोक 12

आत्मवत् सर्वभूतानां हितायैव प्रवर्तनम् अहिंसैषा समाख्याता या चात्मज्ञानसिद्धिदा

ātmavat sarvabhūtānāṃ hitāyaiva pravartanam ahiṃsaiṣā samākhyātā yā cātmajñānasiddhidā

हिन्दी अर्थ

आनन्दकी उत्पत्ति करनेवाले योगकी प्राप्तिके लिये किये जानेवाले प्राणायामसे निद्रा, घूर्णन, रोमांच तथा ध्वनिसे व्याप्त कम्पन शरीरके अंगोंमें उत्पन्न हो जाता है जब निरन्तर प्राणायामके अभ्याससे उत्पन्न

English

Considering all living beings as one's own self and working for the welfare of all living beings is called non-viol- ence. It helps in achieving the knowledge of self.

अध्याय ८

श्लोक 13

दृष्टं श्रुतं चानुमितं स्वानुभूतं यथार्थतः कथनं सत्यमित्युक्तं परपीडाविवर्जितम्

dṛṣṭaṃ śrutaṃ cānumitaṃ svānubhūtaṃ yathārthataḥ kathanaṃ satyamityuktaṃ parapīḍāvivarjitam

हिन्दी अर्थ

शरीर हलका होकर प्लवन जलमें तैरने-जैसी स्थिति- जैसी अवस्थाका अनुभव करे, तब इस सुशोभन अवस्थाको उत्तमोत्तम प्राणायाम कहा गया है सगर्भ तथा अगर्भ--यह दो प्रकारका होता है।

English

The Vedas declare. '*One should not utter what is obscene in the presence of the brahmins". ''Even after knowing the defects of others one should not proclaim them to others" — this is another passage in the sruti.

अध्याय ८

श्लोक 14

नाश्लीलं कीर्तयेदेवं ब्राह्मणानामिति श्रुतिः परदोषान् परिज्ञाय न वदेदिति चापरम्

nāślīlaṃ kīrtayedevaṃ brāhmaṇānāmiti śrutiḥ paradoṣān parijñāya na vadediti cāparam

हिन्दी अर्थ

अगर्भ कहा जाता है। हाथी, शरभ तथा सिंह अत्यन्त आठ पैरवाला जीव, जो सिंहसे भी बलवान् होता NN. २.

English

Not stealing the possessions of others pu* posefully, even in emergency, mentally, physically and verbally is non-stealing in brief.

अध्याय ८

श्लोक 15

अनादानं परस्वानाम् आपद्यपि विचारतः मनसा कर्मणा वाचा तदस्तेयं समासतः

anādānaṃ parasvānām āpadyapi vicārataḥ manasā karmaṇā vācā tadasteyaṃ samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत्। कालान्तरवशाद्योगाइम्यते परमादरात्। तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति

English

Not indulging is sexual intcrcouse,® mentally, verbally or physically is the vow of celibacy, with reference to the asce- tics and the religious students.

अध्याय ८

श्लोक 16

मैथुनस्याप्रवृत्तिर्हि मनोवाक्कायकर्मणा ब्रह्मचर्यमिति प्रोक्तं यतीनां ब्रह्मचारिणाम्

maithunasyāpravṛttirhi manovākkāyakarmaṇā brahmacaryamiti proktaṃ yatīnāṃ brahmacāriṇām

हिन्दी अर्थ

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुदेहं च रक्षति। संयुक्तस्य तथा सम्यक्प्राणायामेन धीमतः सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिरुच्यते।

English

This holds good in regard to the anchorites, forest- dwellers and widowers. 1 shall now tell you about the vow of celibacy of the householders who live with their wives.

अध्याय ८

श्लोक 17

इह वैखानसानां च विदाराणां विशेषतः सदाराणां गृहस्थानं तथैव च वदामि वः

iha vaikhānasānāṃ ca vidārāṇāṃ viśeṣataḥ sadārāṇāṃ gṛhasthānaṃ tathaiva ca vadāmi vaḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः। सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेवै मरुतामपि दुराधर्ष होते हैं। जैसे उन्हें पकड़कर उनका दमन किये जानेपर वे अस्वस्थ हो जाते हैं, उसी प्रकार यह दुराध प्राणवायु भी योगियोंके द्वारा वशमें किये जानेपा अस्वस्थ हो उठता है अर्थात् अव्यवस्थित हो जात

English

In their case, as prescribed, indulgence in sexual inter- course with their, own wives and abstention from it with other women mentally, physically and verbally should be understood as brahmacarya.

अध्याय ८

श्लोक 18

स्वदारे विधिवत्कृत्वा निवृत्तिश्चान्यतः सदा मनसा कर्मणा वाचा ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

svadāre vidhivatkṛtvā nivṛttiścānyataḥ sadā manasā karmaṇā vācā brahmacaryamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

नियमपूर्वक अभ्यास किये जानेपर वह वायु उसी प्रकार स्वस्थताको प्राप्त हो जाता है, जैसे मतवाले सिंह, हाथी तथा शरभ अभ्यासपूर्वक युक्तिसे दमित किये जानेपर अपने अधीन हो जाते हैं जैसे नियमतः नियन्त्रण करनेपर शनै:-शनैः अपनी उग्रताको त्यागकर ये सिंहादि आदरपूर्वक वशमें हो जाते हैं, बैसे ही यह प्राणवायु भी शनै:-शनै: अभ्याससे अपनी अस्वस्थताको छोड़कर समत्वभावको प्राप्त हो

English

The householder shall take ablution after indulging in sexual intercourse with his own wife. If he is in yogic commu- nion with his self he is undoubtedly a celibate.

अध्याय ८

श्लोक 19

मेध्या स्वनारी सम्भोगं कृत्वा स्नानं समाचरेत् एवं गृहस्थो युक्तात्मा ब्रह्मचारी न संशयः

medhyā svanārī sambhogaṃ kṛtvā snānaṃ samācaret evaṃ gṛhastho yuktātmā brahmacārī na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

जो पुरुष योगपूर्वक अभ्यास करता है, उसके चित्तमें व्यसन उत्पन्न नहीं होता है। इस प्रकार सततं अभ्यास करनेपर प्राणायामसे उस योगीके मन-वचन तथा कर्मसे जायमान सभी दोष नष्ट हो जाते हैं और इस प्राणायामसे इसे करनेवाले उस बुद्धिमान् योगीके देहको भलीभाँति रक्षा भी होती है॥ (९ ५९॥

English

In the case of non-violence (ahiihsa) too, the same rule is applicable. Violence sanctioned by Sruti, in regard to the brahmanas, pi eceptors and sacrifice comes under ahiihsa.

अध्याय ८

श्लोक 20

अहिंसाप्येवमेवैषा द्विजगुर्वग्निपूजने विधिना यादृशी हिंसा सा त्वहिंसा इति स्मृता

ahiṃsāpyevamevaiṣā dvijagurvagnipūjane vidhinā yādṛśī hiṃsā sā tvahiṃsā iti smṛtā

हिन्दी अर्थ

उस प्राणायामके सतत अभ्यासे सभी दोष नष्ट हो जाते हैं। साथ ही श्वास (प्रश्‍वास)-की गति भी न्यून होती जाती है। इस प्रकार प्राणोंके श्वासोंके नियन्त्रणसे क्रमश: दिव्य शान्ति आदि सिद्धियाँ प्राप्त हे द्विजो! अब मैं क्रमसे शान्ति, प्रशान्त, दीप्ति तथा प्रसादका वर्णन करूँगा। आरम्भमें इन चारोंमेंसे यहाँ इस शान्तिके विषयमें कहता हूँ। सहज तथा आगन्तुक पापोका नाश शान्ति कहा जाता है तथा वाणीपर भली-

English

Women are always to be avoided. One should stay

अध्याय ८

श्लोक 21

स्त्रियः सदा परित्याज्याः सङ्गं नैव च कारयेत् कुणपेषु यथा चित्तं तथा कुर्याद्विचक्षणः

striyaḥ sadā parityājyāḥ saṅgaṃ naiva ca kārayet kuṇapeṣu yathā cittaṃ tathā kuryādvicakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

भोति संयम प्रशान्ति कहा गया है आज ब यी तरहसे सर्वदा प्रकाशकी स्थितिको

English

For eight kinds of maithuna, cf, ST. wfrv>T %fw:

अध्याय ८

श्लोक 22

विण्मूत्रोत्सर्गकालेषु बहिर्भूमौ यथा मतिः तथा कार्या रतौ चापि स्वदारे चान्यतः कुतः

viṇmūtrotsargakāleṣu bahirbhūmau yathā matiḥ tathā kāryā ratau cāpi svadāre cānyataḥ kutaḥ

हिन्दी अर्थ

है। प्राण, अपान Lo Bho अध्याय ८ शरीरमें स्थित योगस्थानों ( चक्रों )-का वर्णन""सदाशिवके ध्यानका स्वरूप

English

He should have the same attitude in the sexual inter- course with his own wife, as when discharging the faeces and urine on the ground. There should be no attitude other than this.

अध्याय ८

श्लोक 23

अङ्गारसदृशी नारी घृतकुम्भसमः पुमान् तस्मान्नारीषु संसर्गं दूरतः परिवर्जयेत्

aṅgārasadṛśī nārī ghṛtakumbhasamaḥ pumān tasmānnārīṣu saṃsargaṃ dūrataḥ parivarjayet

हिन्दी अर्थ

नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः। एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः तथा धनंजय--इनकी जो प्रसन्नता है, उसे मरुतोंका प्रसाद कहा गया है ॥ ६०--६२॥

English

Woman is like a burning coal; man is like a vessel of ghee. He should always avoid contact with women therefore.

अध्याय ८

श्लोक 24

भोगेन तृप्तिर्नैवास्ति विषयाणां विचारतः तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनसा कर्मणा गिरा

bhogena tṛptirnaivāsti viṣayāṇāṃ vicārataḥ tasmādvirāgaḥ kartavyo manasā karmaṇā girā

हिन्दी अर्थ

जो वायु प्रयाण करता है, इसी कारण उस वायुको प्राणवायु कहा गया है। जो वायु आहार आदिको नीचेकी ओर क्रमसे ले जाता है, उसे अपान, सभी अंगोंमें जो वायु व्याप्त रहता है उसे व्यान तथा व्याधि आदिका प्रकोपक जो वायु मर्मामें उद्वेजन पैदा करता है उसे उदान एवं जो वायु गात्रोंमें समता करता है, उसे समान वायु कहा गया है । इस प्रकार ये पाँच वायु हुए। इसी तरह उद्गार (डकार आदि)-के समय क्रियाशील

English

If we ponder over this, we shall know that there is no satiety in sexual pleasures. Hence, one should practise detached attitude mentally, physically and verbally.

अध्याय ८

श्लोक 25

न जातु कामः कामानाम् उपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते

na jātu kāmaḥ kāmānām upabhogena śāmyati haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivardhate

हिन्दी अर्थ

वायुको नाग, उन्मीलन-अवस्थामें क्रियाशील वायुको कूर्म, छींक आदिमें आनेवाली वायुको कृकल, जम्हाईमें क्रियाशील वायु देवदत्त तथा महाघोष करनेवाले वायुका नाम धनंजय है, वह मरनेपर भी सम्पूर्ण शरीरमें व्याप्त रहता है ॥ ६३--६६॥

English

Lust is never suppressed by indulging in sexual plea- sures. Just as fire burns vigorously if ghee is poured in, so also lust is increased by means of indulgence.'*

अध्याय ८

श्लोक 26

तस्मात्त्यागः सदा कार्यस् त्व् अमृतत्वाय योगिना अविरक्तो यतो मर्त्यो नानायोनिषु वर्तते

tasmāttyāgaḥ sadā kāryas tv amṛtatvāya yoginā avirakto yato martyo nānāyoniṣu vartate

हिन्दी अर्थ

हे विप्रो! जो इन दस वायुओंको प्राणायामसे सिद्ध कर लेता है, वह शान्ति आदि चतुष्टयके प्रसादकी प्राप्ति कर लेता है। इन वायुओंका प्रसाद ही (शान्ति, प्रशान्ति, दीप्ति तथा प्रसाद नामक सिद्धियोंमें चतुर्थ प्रसाद नामक सिद्धिको) 'तुरीया' सिद्धि कहा जाता है

English

Hence the yogin should always practise renunciation for achieving immortality, since he who is not detached is born and re-born in different wombs.

अध्याय ८

श्लोक 27

त्यागेनैवामृतत्वं हि श्रुतिस्मृतिविदां वराः कर्मणा प्रजया नास्ति द्रव्येण द्विजसत्तमाः

tyāgenaivāmṛtatvaṃ hi śrutismṛtividāṃ varāḥ karmaṇā prajayā nāsti dravyeṇa dvijasattamāḥ

हिन्दी अर्थ

विस्वर, महान्, प्रज्ञा, मन, ब्रह्मा, चिति, स्मृति, बुद्धिके नाम हैं। है विप्रो! इस बुद्धिका प्रसाद प्राणायामसे ही सिद्ध होता है

English

The Vedas'* declare thatit is only through renunciation that immortality is attained. O brahmins, the most excellent among the knowers of §ruti and Smrti, it is not possible through rites, through progeny or thiough offerings of materials of worship.

अध्याय ८

श्लोक 28

तस्माद्विरागः कर्तव्यो मनोवाक्कायकर्मणा ऋतौ ऋतौ निवृत्तिस्तु ब्रह्मचर्यमिति स्मृतम्

tasmādvirāgaḥ kartavyo manovākkāyakarmaṇā ṛtau ṛtau nivṛttistu brahmacaryamiti smṛtam

हिन्दी अर्थ

हे ब्रह्मवेत्ताओंमें श्रेष्ठ मुनियो! यह बुद्धि शीत- उष्ण आदि हुन्द्रोंका उपतापन न होनेसे विस्वर, सभी तत्त्वोके पहले उत्पन्न होनेसे महान्, प्रमाणोंका आश्रय होनेसे प्रज्ञा, मनन करनेसे मन तथा बृहत् होने एवं वृद्धि करनेसे ब्रह्मा-एऐसी कही गयी है

English

Hence one should practise detachment, mentally, ver- bally and physically. Abstention from sexual intercourse, except during the prescribed period, after menstruation is staled as celibacy in the case of householders.

अध्याय ८

श्लोक 29

यमाः संक्षेपतः प्रोक्ता नियमांश् च वदामि वः शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः

yamāḥ saṃkṣepataḥ proktā niyamāṃś ca vadāmi vaḥ śaucamijyā tapo dānaṃ svādhyāyopasthanigrahaḥ

हिन्दी अर्थ

जो भोगोंके लिये समस्त कर्मोका चयन करती है, उसे चिति कहा गया है। जो स्मरण करती है, उसे स्मृति तथा जो जानती है, उसे संवित् कहा गया है ज्ञान आदि अनेक उपायोंसे प्रतिष्ठित करनेसे ख्यातिसंज्ञक तथा सभी तत्त्वोंका स्वामी एवं सब कुछ

English

Thus the restraints (yamas) are succinctly men- tioned. 1 shall now tell you the observances (niyamas). They are ten in number: ( I ) cleanliness (lauca), (2) sacrifice (ijya), (3) penance (tapas), (4) charitable gift (dana), (5) study of the Vedas (svadhyaya) (6) restraint on the organs of gener- ation (upasthanigraha), (7) holy rites (vrata), (8) fast (upavasa), silence (mauna), and holy bath (snana). Accor- ding to some, observances (niyamai) mean (1) absence of craving (aniha), (2) cleanliness (sauca), (3) satisfaction (tusti), (4) penance (tapas), (5) muttering of Siva's mantra

अध्याय ८

श्लोक 30

व्रतोपवासमौनं च स्नानं च नियमा दश नियमः स्यादनीहा च शौचं तुष्टिस्तपस् तथा

vratopavāsamaunaṃ ca snānaṃ ca niyamā daśa niyamaḥ syādanīhā ca śaucaṃ tuṣṭistapas tathā

हिन्दी अर्थ

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः। उद्वेजयति मर्माणि उदानोऽयं प्रकीर्तितः कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे।

English

PaHeadaM. 7. 47.

अध्याय ८

श्लोक 31

जपः शिवप्रणीधानं पद्मकाद्यं तथासनम् बाह्यमाभ्यन्तरं प्रोक्तं शौचमाभ्यन्तरं वरम्

japaḥ śivapraṇīdhānaṃ padmakādyaṃ tathāsanam bāhyamābhyantaraṃ proktaṃ śaucamābhyantaraṃ varam

हिन्दी अर्थ

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञा मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः । बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः । अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिद्धयति

English

Na karmani na prajayi dhanena, TA. MaKSn. V. 10.5

अध्याय ८

श्लोक 32

बाह्यशौचेन युक्तः संस् तथा चाभ्यन्तरं चरेत् आग्नेयं वारुणं ब्राह्मं कर्तव्यं शिवपूजकैः

bāhyaśaucena yuktaḥ saṃs tathā cābhyantaraṃ caret āgneyaṃ vāruṇaṃ brāhmaṃ kartavyaṃ śivapūjakaiḥ

हिन्दी अर्थ

विस्वरो विस्वरीभावो द्वन्द्वानां मुनिसत्तमाः। बृहत्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदां वराः

English

One who has external cleanliness should practise internal cleanliness too. The holy bath should be conducted in accordance with the injunctions. It is threefold: (1) Agneya (fiery), (2) Varuna (watery) "and (3) Brahma (consisting of Brahman). It is only after he has practised the external bath that hr should practise the internal. If he is devoid of internal purity, he is still dirty even if he applies clay over his body and plunges into the waters of the lirthas. O excellent brah- mins, the moss, the fishes, the sharks and the animals that prey upon fishes remain ever in water. But are they pure? Internal cleanliness should always be pursued in accordaticc with the in- junctions.

अध्याय ८

श्लोक 33

स्नानं विधानतः सम्यक् पश्चाद् आभ्यन्तरं चरेत् आ देहान्तं मृदालिप्य तीर्थतोयेषु सर्वदा

snānaṃ vidhānataḥ samyak paścād ābhyantaraṃ caret ā dehāntaṃ mṛdālipya tīrthatoyeṣu sarvadā

हिन्दी अर्थ

सर्वकर्माणि भोगार्थ यच्चिनोति चितिः स्मृता। स्मरते यत्स्मृतिः सर्व संविद्वै विन्दते यतः अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

English

Internal cleanliness is mentioned as follows. One should apply the holy ashes of detachment with a feeling of devotion. One should take a holy dip into the waters of know- ledge of the soul. This is how one can attain purification.

अध्याय ८

श्लोक 34

अवगाह्यापि मलिनो ह्य् अन्तः शौचविवर्जितः शैवला झषका मत्स्याः सत्त्वा मत्स्योपजीविनः

avagāhyāpi malino hy antaḥ śaucavivarjitaḥ śaivalā jhaṣakā matsyāḥ sattvā matsyopajīvinaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा। जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते

English

Siddhis are accomplished only in a pure and not in an impure person] A person of holy rites who is satisfied with the sustenance he gets by justifiable means has the characteristics of satiety (tu$ti). He is not worried about his needs. Austerity is the right observance of the holy rites Candrayaa, etc. Svadhyaya is the threefold repetition of Oihkara mantra, i.c. ( 1 ) Vaeika — oral utterance which is the basest of the three;

अध्याय ८

श्लोक 35

सदावगाह्य सलिले विशुद्धाः किं द्विजोत्तमाः तस्मादाभ्यन्तरं शौचं सदा कार्यं विधानतः

sadāvagāhya salile viśuddhāḥ kiṃ dvijottamāḥ tasmādābhyantaraṃ śaucaṃ sadā kāryaṃ vidhānataḥ

हिन्दी अर्थ

दर्पणोदरसङ्काशे कृष्णागरुसुधूपिते नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते। फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते

English

§iva-pranidhana (contemplation of!§iva) mentally, physically and verbally, unflinching devotion to the preceptor, withdrawal of the organs of sense from the objects of worldly pleasures — this in brief is called pratyahara (withdrawal). Dharana ( retention) is the fixation of the mind in the proper place. Dhyana (meditation) comes through the normalcy of Dharana (retention). If it is coupled with thought, it issamadhi (ecstatic trance). In samadhi there is concentration of the

अध्याय ८

श्लोक 36

आत्मज्ञानाम्भसि स्नात्वा सकृदालिप्य भावतः सुवैराग्यमृदा शुद्धः शौचमेवं प्रकीर्तितम्

ātmajñānāmbhasi snātvā sakṛdālipya bhāvataḥ suvairāgyamṛdā śuddhaḥ śaucamevaṃ prakīrtitam

हिन्दी अर्थ

समासनस्थो योगाङ्गान्यभ्यसेद्ुषितः स्वयम्। प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद्भवं देवीं विनायकम् जाननेके कारण ईश्वर संज्ञावाली बुद्धि कही गयी है। हे मतिमानोंमें श्रेष्ठ मुनियो माननेके कारण मति कही गयी है एवं अर्थको जानने तथा बोध करानेसे बुद्धि कही गयी है

English

In samadhi® the supreme consciousness alone shines, as though it were devoid of physical body. Pranayama (control of breath) is the root of dhyana, samadhi, etc.

अध्याय ८

श्लोक 37

शुद्धस्य सिद्धयो दृष्टा नैवाशुद्धस्य सिद्धयः न्यायेनागतया वृत्त्या संतुष्टो यस्तु सुव्रतः

śuddhasya siddhayo dṛṣṭā naivāśuddhasya siddhayaḥ nyāyenāgatayā vṛttyā saṃtuṣṭo yastu suvrataḥ

हिन्दी अर्थ

इस बुद्धिका भी प्रसाद प्राणायामसे सिद्ध होता है। योगीको प्राणायामके द्वारा सभी दोषोंको दग्ध कर डालना चाहिए हे यतिश्रेष्ठ विप्रो! योगीको चाहिए कि वह धारणासे पापोंको तथा प्रत्याहारसे विषयोंको विष समझकर दग्ध कर डाले। ध्यानके द्वारा काम-क्रोधादि अनीश्वर गुणोंको जला डाले तथा समाधिसे बुद्धिकी वृद्धि करे।

English

The wind within the body is prana. Its restraint isyama. As stated by the brahmins itis threefold: (1) slow(manda), (2) middling (madhya) and (3) uttama (superior).

अध्याय ८

श्लोक 38

संतोषस्तस्य सततम् अतीतार्थस्य चास्मृतिः चान्द्रायणादिनिपुणस् तपांसि सुशुभानि च

saṃtoṣastasya satatam atītārthasya cāsmṛtiḥ cāndrāyaṇādinipuṇas tapāṃsi suśubhāni ca

हिन्दी अर्थ

उत्तम स्थान प्राप्त करके तथा उचित आसनोंमें होकर आत्मवित् योगीको विधिपूर्वक योगके आठों अंगोंका क्रमसे अभ्यास करना चाहिए। समुचित स्थान तथा समयके विना योगसिद्धि नहीं होती है॥ ७६--७८॥ अग्निके समीप, जलमें, सूखे पत्तोंके ढेरवाले स्थानोंमें, जन्तुओंसे व्याप्त जगहपर, श्मशानपर, जीर्ण गोशालामें, चौराहेपर, शोरगुलवाले स्थानमें, डरावने स्थानमें, पत्थरों तथा वल्मीक मिट्टीके ढेरपर, अपवित्र

English

The restraint of the prana and apana is called prana- yama. The magnitude of the restraint of breath is stated to be twelve moments.

अध्याय ८

श्लोक 39

स्वाध्यायस्तु जपः प्रोक्तः प्रणवस्य त्रिधा स्मृतः वाचिकश्चाधमो मुख्य उपांशुश्चोत्तमोत्तमः

svādhyāyastu japaḥ proktaḥ praṇavasya tridhā smṛtaḥ vācikaścādhamo mukhya upāṃśuścottamottamaḥ

हिन्दी अर्थ

स्थानपर, दुष्टोंके आतंकवाले स्थानपर, मच्छर आदिसे कष्ट) उत्पन्न करनेवाले स्थानपर योगका अभ्यास नहीं करना चाहिए। अपितु अत्यन्त गुप्त (एकान्त), पवित्र तथा रमणीक स्थानपर, पर्वतकी गुफामें, शिवक्षेत्रमें, एकान्तमें, शिव-उद्यानमें, वनमें, पवित्र घरमें, जन्तुआंसे

English

rhe lilow ( manda) consists of twelve moments which form one stroke or blow (udghata). The middling con- sists of two strokes. The superior has three strokes, i.e. thirty moments. The three respectively generate sweating, shivering and rising up. When the following symptoms are seen the prana- yZviiia excellent, for it denotes the onset of bliss. The symp- toms are: reeling due to drow.sincss, horripilation, sensation of hearing some sound, pressing of one's own limbs, shivering,

अध्याय ८

श्लोक 40

मानसो विस्तरेणैव कल्पे पञ्चाक्षरे स्मृतः तथा शिवप्रणीधानं मनोवाक्कायकर्मणा

mānaso vistareṇaiva kalpe pañcākṣare smṛtaḥ tathā śivapraṇīdhānaṃ manovākkāyakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

रहित तथा निर्जन स्थानमें योग-साधन करना चाहिए॥ ७९--८२॥ अत्यन्त स्वच्छ, भलीभाँति लिपे हुए, विशेष रूपसे चित्रित, दर्पणके समान स्वच्छ, कृष्ण अगरुके धूपसे सुगन्धित, अनेक प्रकारके पुष्पोंसे मण्डित, ऊपरसे चँदोवा आदिसे अलंकृत, फल-पल्लवोसे सुशोभित

English

Pranayama is of two types: sagarbhaand agarbha. If it is pursued with japa, it is sagarbha; if without japa, it is agarbha. It is like an elephant, or an eight-footed animal sarabha or a formidable lion. When caught and tamed properly it becomes submissive. Similarly, for the yogins, the wind which is by nature unstable and uncontrollable becomes normal and subservient by proper practice. Just as the lion or the elephant or the Sarabha, though rocious, is tamed after a while with a proper training, so also the wind attains normalcy and equanimity due to con- stant acquaintance and practice.

अध्याय ८

श्लोक 41

शिवज्ञानं गुरोर्भक्तिर् अचला सुप्रतिष्ठिता निग्रहो ह्यपहृत्याशु प्रसक्तानीन्द्रियाणि च

śivajñānaṃ gurorbhaktir acalā supratiṣṭhitā nigraho hyapahṛtyāśu prasaktānīndriyāṇi ca

हिन्दी अर्थ

त्या कुश और फूलसे युक्त दिव्य स्थानमें ठीक आसनसे बैठकर प्रसन्नतापूर्वक योगके अंगोंका अभ्यास करना चाहिए तत्पश्चातू गुरु, शिव, पार्वती, गणेश तथा शिष्योंसहित योगीश्वरोंको प्रणाम करके स्वस्तिक अथवा अध्याय ८ शरीरमें स्थित योगस्थानों ( चक्रों )-का वर्णन""सदाशिवके ध्यानका स्वरूप ४७

English

He who practises yoga never suffers calamity. When the prana is properly trained it turns the defects of the mind, speech or body, preserving the body of the practiser. Thus, if the devotee perfects himself by taking recourse to the pranayama his defects perish; the very breath is conquered by him, and the divine quiescence etc. are achieved.

अध्याय ८

श्लोक 42

विषयेषु समासेन प्रत्याहारः प्रकीर्तितः चित्तस्य धारणा प्रोक्ता स्थानबन्धः समासतः

viṣayeṣu samāsena pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ cittasya dhāraṇā proktā sthānabandhaḥ samāsataḥ

हिन्दी अर्थ

पक्षम मी कमलम नक ललकी ककी कक फफक फफ फफफ फफक फ ऊफ फ फफफ फफक फफक फफफफ फळ फफक फफक फा फ फा र समजानुस्तथा धीमानेकजानुरथापि वा। पद्मासन (सिद्धासन) बाँधकर योगीको योग- समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ॥ ८७ साधनमें प्रवृत्त हो जाना चाहिए बुद्धिमान् योगीको इस प्रकार दोनों जानु बराबर करके अथवा एक जानुमें स्थित होकर वृषण तथा लिङ्गको दोनों पार्षिण (एड़्यों)-के बीच करके दृढ़ आसन लगाकर तथा मुखको बन्द करके सिरको

English

The attributes of the pranayama are four, viz, santi, prasanti, dipti and prasada. They are explained in order: O brahmins, the first of these four is santi. It means the suppres- sion of sins congenital or adventitious. Prasanti is a perfect restraint in speech. All round, all time brilliance, O brahmins, is called dipti. Prasada is the clarity of the mind which is of four types. It is the clarity of the sense-organs, of the intellect and the organic winds. The organic winds -prana, apana, samana, udana and vyana have their functional names: Naga, Kurma, Krkala, Devadatta and Dhananjaya respectively. The clarity of these winds is called prasada.

अध्याय ८

श्लोक 43

तस्याः स्वास्थ्येन ध्यानं च समाधिश् च विचारतः तत्रैकचित्तता ध्यानं प्रत्ययान्तरवर्जितम्

tasyāḥ svāsthyena dhyānaṃ ca samādhiś ca vicārataḥ tatraikacittatā dhyānaṃ pratyayāntaravarjitam

हिन्दी अर्थ

कुछ ऊँचा उठाकर दाँतोंका परस्पर स्पर्श बचाते हुए, सभी ओरसे दृष्टिको रोककर, उन्मीलित नेत्रोंसे अपने नासिकाग्रपर दृष्टि केन्द्रित करके तथा वक्षःस्थलको आगेकी ओर उन्नतकर तमोगुणको रजोगुणसे तथा रजोगुणको सत्त्वगुणसे आच्छादित करना चाहिए। इस प्रकार केवल सत्त्वगुणमें स्थित होकर शिवध्यानका अभ्यास करना चाहिए॥ ८७--९०॥

English

According to ST, sagarbha is a variety of Kumbhaka that includes pQraka (inhaling) and recaka (exhaling) varieties of prai;yama.

अध्याय ८

श्लोक 44

चिद्भासमर्थमात्रस्य देहशून्यमिव स्थितम् समाधिः सर्वहेतुश् च प्राणायाम इति स्मृतः

cidbhāsamarthamātrasya dehaśūnyamiva sthitam samādhiḥ sarvahetuś ca prāṇāyāma iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

समाहितचित्त होकर साधकको परम शुद्ध दीपशिखाकी आकृतिवाले तथा ओंकार नामसे अभिहित उस परमात्माका अपने हृदयकमलकी कर्णिकामें ध्यान करना चाहिए अथवा विद्वान् साधकको नाभिसे तीन अंगुल नीचे अष्टकोणात्मक, पंचकोणात्मक अथवा त्रिकोणात्मक उत्तम कमलका ध्यान करके उसमें क्रमानुसार अपनी

English

The wind which traverses through the body is called prana; that which brings down food and drink is called apana; that which enables the limbs of the body to bend is called vyana which incites the ailments too; that which excites and afflicts the vulnerable points (in the body) is called udana. That which normalizes the functions of the organs is called samana. Thus the first set of five winds has been explained to you. The wind Naga functions in the act of belching; theKurma in the opening of eyes; Krkala in sneezing; Devadatta in yawning and Dhanan- jaya in making a loud report. It is present even in the dead body. By restraining these winds, one can attain prasada. O brahmins, in the fourfold set of attributes, prasada figures as the fourth.

अध्याय ८

श्लोक 45

प्राणः स्वदेहजो वायुर् यमस्तस्य निरोधनम् त्रिधा द्विजैर्यमः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस् तथा

prāṇaḥ svadehajo vāyur yamastasya nirodhanam tridhā dvijairyamaḥ prokto mando madhyottamas tathā

हिन्दी अर्थ

चन्द्रमण्डलका विधिवत् ध्यान करते हुए अग्निके नीचे धर्म आदि चतुष्टय (धर्म, ज्ञान, वैराग्य, ऐश्वर्य) -कीो कल्पना करके मण्डलोंके ऊपर सत्त्व, रज तथा तमको भावना करते हुए पार्वतीसे सुशोभित सत्त्वस्थित रुद्रका चिन्तन करना चाहिए

English

O brahmins, the intellect has these. ynonyrns — viz., visvara, mahat, prajna, manas, brahma, citi, smrti, khyali, samvit, Isvara and mati. It is through pranayama that the clarity oi intellect is achieved.

अध्याय ८

श्लोक 46

प्राणापाननिरोधस्तु प्राणायामः प्रकीर्तितः प्राणायामस्य मानं तु मात्राद्वादशकं स्मृतम्

prāṇāpānanirodhastu prāṇāyāmaḥ prakīrtitaḥ prāṇāyāmasya mānaṃ tu mātrādvādaśakaṃ smṛtam

हिन्दी अर्थ

इसी प्रकार नाभि, कण्ठ, भ्रूमध्य, ललाटपट्ट अथवा मस्तकमें विधिके अनुसार शिवका ध्यान करना चाहिए षड्दल अथवा चतुर्दल कमलमें शंकरजीका ध्यान करना चाहिए

English

O excellent sages, Visvara is so called because it com- promises between two conflicting opposites. Since it is the first and the greatest of all the tattvas arising out of Prakrti it is called mahat. It is called prajna because it is the repository of all means of knowledge. It is manas because it thinks. It is Brahma because it is big and swells up. O most exccl)'*ni among the knowers of Brahman, it is called citi because it gathers together all activities for the sake of enjoyment. It is called smrti because it enables one to remember things. Since it ol)tains everything it is called Sariivit. Because it is known everywhere by means of knowledge it is called khyati.'' It is called Isvara because it is the overlord of all elements and comprehends everything. O sages, most excellent among the intelligent, it is called Mati because it is the instrument of thought subjectively and objectively. It is called Buddhi because it enlightens things and is itself the instrument of enlightenment.

अध्याय ८

श्लोक 47

नीचो द्वादशमात्रस्तु उद्धातो द्वादशः स्मृतः मध्यमस् तु द्विरुद्धातश् चतुर्विंशतिमात्रकः

nīco dvādaśamātrastu uddhāto dvādaśaḥ smṛtaḥ madhyamas tu dviruddhātaś caturviṃśatimātrakaḥ

हिन्दी अर्थ

स्वर्णको आभावाले तथा अंगारके सदूश, महाश्वेत, द्वादश सूर्यके समान दीप्त, चन्द्रबिम्बके सदृश, करोड़ों विद्युत्के समान प्रभावाले, अग्निवर्णके सदृश, विद्युत् वलयके सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

English

The perspicuity of this Buddhi is achieved through

अध्याय ८

श्लोक 48

मुख्यस्तु यस्त्रिरुद्धातः षट्त्रिंशन्मात्र उच्यते प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकश्च यथाक्रमम्

mukhyastu yastriruddhātaḥ ṣaṭtriṃśanmātra ucyate prasvedakampanotthānajanakaśca yathākramam

हिन्दी अर्थ

ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत् ॐकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम्। ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः

English

By means of pratyahara (withdrawal of sense-organs) and Dharanas (retentions) one shall destroy sins. By medi- tating on the mundane objects as if they were poisonous one destroys all ungodly qualities.

अध्याय ८

श्लोक 49

आनन्दोद्भवयोगार्थं निद्राघूर्णिस्तथैव च रोमाञ्चध्वनिसंविद्धस्वाङ्गमोटनकम्पनम्

ānandodbhavayogārthaṃ nidrāghūrṇistathaiva ca romāñcadhvanisaṃviddhasvāṅgamoṭanakampanam

हिन्दी अर्थ

त्र्यदुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः। सौरं सौम्यं तथाग्नेयमथवानुक्रमेण तु

English

O excellent ascetics, one should increase the power of intellect by means of samadhi. The eight aricillaries of yoga should be practised only after securing the proper place for yogic practice.

अध्याय ८

श्लोक 50

भ्रमणं स्वेदजन्या सा संविन्मूर्छा भवेद्यदा तदोत्तमोत्तमः प्रोक्तः प्राणायामः सुशोभनः

bhramaṇaṃ svedajanyā sā saṃvinmūrchā bhavedyadā tadottamottamaḥ proktaḥ prāṇāyāmaḥ suśobhanaḥ

हिन्दी अर्थ

अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम् ललाटफलिकायां वा मूर्शिन ध्यानं समाचरेत्

English

The knower of the Atman shall then duly secure Asanas (correct postures) for achieving yogic results. If the place and lime are not suitable he cannot have even a glimpse of yoga.

अध्याय ८

श्लोक 51

सगर्भो ऽगर्भ इत्युक्तः सजपो विजपः क्रमात् इभो वा शरभो वापि दुराधर्षो ऽथ केसरी

sagarbho 'garbha ityuktaḥ sajapo vijapaḥ kramāt ibho vā śarabho vāpi durādharṣo 'tha kesarī

हिन्दी अर्थ

कनकाभे तथाङ्कारसन्निभे सुसितेऽपि वा। द्वादशादित्यसङ्काशे चन्द्रबिम्बसमेऽपि वा विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम्।

English

The yogic exercises should not be practised in the the following places or circumstances — near the fire, within water, on a heap of dry leaves, in a place infested with crea- tures, in the cremation ground, in a dilapidated cowpen, in the four crossroads, in a place full of noises, in a place generating fear, in a monastery, or the anthill, in an in- auspicious place, in a place inhabited by wicked men and in a place infested with mosquitoes. One should not practise yogic exercises when there is some ailment in the body or when the minej is in dejection.

अध्याय ८

श्लोक 52

गृहीतो दम्यमानस्तु यथास्वस्थस्तु जायते तथा समीरणो ऽस्वस्थो दुराधर्षश् च योगिनाम्

gṛhīto damyamānastu yathāsvasthastu jāyate tathā samīraṇo 'svastho durādharṣaś ca yoginām

हिन्दी अर्थ

वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभेऽपि वा। नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत् महेश्वरं हृदि ध्यायेन्नाभिपद्मे सदाशिवम्। चद्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शङ्करं स्वयम्

English

With great concentration, he.shall meditate in the pericaip of the lotus, on the Supreme Being which is symbo- lised by Oihkara and is as pure as the candle flame.

अध्याय ८

श्लोक 53

न्यायतः सेव्यमानस्तु स एवं स्वस्थतां व्रजेत् यथैव मृगराङ्नागः शरभो वापि दुर्मदः

nyāyataḥ sevyamānastu sa evaṃ svasthatāṃ vrajet yathaiva mṛgarāṅnāgaḥ śarabho vāpi durmadaḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत्। निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम् अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्यपुनर्भवमद्भुतम्

English

He should meditate within three ahgulas below the on the excellent lotus having (at its centre) an octagon, a pentagon or a triangle. He should also meditate on the fire, moon and sun together with their consorts; or the order may be: first the sun, then the moon, and then the fire. Or the order may be first the fire, then the sun and then the moon as prescribed in the Sastras. He should conceive the four®* aims — Virtue etc. beneath the fire and ponder over

अध्याय ८

श्लोक 54

कालान्तरवशाद्योगाद् दम्यते परमादरात् तथा परिचयात्स्वास्थ्यं समत्वं चाधिगच्छति

kālāntaravaśādyogād damyate paramādarāt tathā paricayātsvāsthyaṃ samatvaṃ cādhigacchati

हिन्दी अर्थ

हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम् मनस्येवं महादेवं हृत्पदो वापि चिन्तयेत्। नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम्

English

Construe 'ardhasanam' with 'padmam* i.e. the lotus half seat. It is also called siddhasana.

अध्याय ८

श्लोक 55

योगादभ्यसते यस्तु व्यसनं नैव जायते एवमभ्यस्यमानस्तु मुनेः प्राणो विनिर्दहेत्

yogādabhyasate yastu vyasanaṃ naiva jāyate evamabhyasyamānastu muneḥ prāṇo vinirdahet

हिन्दी अर्थ

देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम्। कन्यसेनैव मार्गेण चोद्धातेनापि शङ्करम् क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुत्रत: । उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत्

English

This group of four consists of (i) dharma, (ii) jikana, (iii) vairagya and (iv) aiivarya.

अध्याय ८

श्लोक 56

मनोवाक्कायजान् दोषान् कर्तुर्देहं च रक्षति संयुक्तस्य तथा सम्यक् प्राणायामेन धीमतः

manovākkāyajān doṣān karturdehaṃ ca rakṣati saṃyuktasya tathā samyak prāṇāyāmena dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम्। एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्र्ससम्भवम् झक मकी मलेन निकलकर मकी कका

English

He should perform the rite of meditation in the umbi- licus or the throat, or the middle of the eye-brows or on the forehead or on the crest of the head in accordance with the injunctions.

अध्याय ८

श्लोक 57

दोषात्तस्माच्च नश्यन्ति निश्वासस्तेन जीर्यते प्राणायामेन सिध्यन्ति दिव्याः शान्त्यादयः क्रमात्

doṣāttasmācca naśyanti niśvāsastena jīryate prāṇāyāmena sidhyanti divyāḥ śāntyādayaḥ kramāt

हिन्दी अर्थ

तुल्य आभावाले उन-उन स्थानोंमें साधकको समाहितचित्त होकर परमेश्वरका चिन्तन करना चाहिए करोड़ों वज्रकी प्रभावाले अथवा पद्मरागके

English

He should meditate on iSiva (sitting in the lotus with two, sixteen, twelve, ten, six or four petals in due order).

अध्याय ८

श्लोक 58

शान्तिः प्रशान्तिर्दीप्तिश् च प्रसादश् च तथा क्रमात् आदौ चतुष्टयस्येह प्रोक्ता शान्तिरिह द्विजाः

śāntiḥ praśāntirdīptiś ca prasādaś ca tathā kramāt ādau catuṣṭayasyeha proktā śāntiriha dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

योगीको शिवध्यान करना चाहिए हृदयप्रदेशमें महेश्वरका, नाभिकमलमें सदाशिवका, ललाटमें चन्द्रचूडका, भ्रूमध्यमें साक्षात् शंकरका तथा दिव्य शाश्वत स्थान मूर्धामें शिवका ध्यान करना चाहिए॥ १०१/२ ॥

English

He should meditate on Him in a spot as lustrous as gold or as splendid as burning coal or very white or as reful- gent as twelve suns or as brilliant as the disc of the moon or as flashing as millions of lightning streaks or as lustrous as fire or as glittering as a circle of lightning or as refulgent as a crore of diamond pieces or as brilliant as a ruby. He should practise meditation on the image of blue and red coloured lord (Siva).

अध्याय ८

श्लोक 59

सहजागन्तुकानां च पापानां शान्तिर् उच्यते प्रशान्तिः संयमः सम्यग् वचसामिति संस्मृता

sahajāgantukānāṃ ca pāpānāṃ śāntir ucyate praśāntiḥ saṃyamaḥ samyag vacasāmiti saṃsmṛtā

हिन्दी अर्थ

वे शिव निर्मल हैं, कला अथवा अवयवसे रहित हैं, ब्रह्मरूप हैं, शान्त हैं, ज्ञानस्वरूप हैं, लक्षणोंसे रहित हैं, अनिर्देश्य हैं, अणुसे भी सूक्ष्म हैं, कल्याणकारी हैं, आश्रयरहित हैं, तकाँसे परे हैं, उत्पत्ति तथा विनाशसे रहित हैं, मोक्षस्वरूप हैं, परम गति हैं, कल्याणरूप हैं, उपमारहित हैं, अमृतस्वरूप हैं, अविनाशी हैं, पुनर्भवरहित ब्रह्मस्वरूप हैं, अद्भुत हैं, महानन्द हैं, परानन्द हैं, योगानन्द हैं, व्याधिरहित हैं, त्याग तथा ग्रहणसे रहित हैं, सूक्ष्मसे

English

He shall meditate on Mahesvara in the heart; on SadaSiva in the lotus-like umbilicus; on Candracuda on the forehead and on Sankara in the middle of eyebrows.

अध्याय ८

श्लोक 60

प्रकाशो दीप्तिरित्युक्तः सर्वतः सर्वदा द्विजाः सर्वेन्द्रियप्रसादस्तु बुद्धेर्वै मरुतामपि

prakāśo dīptirityuktaḥ sarvataḥ sarvadā dvijāḥ sarvendriyaprasādastu buddhervai marutāmapi

हिन्दी अर्थ

भी सूक्ष्मतर हैं, कल्याणमय हैं, स्वयंवेद्य हैं, अवेद्य हैं, परम ज्ञानयुक्त हैं, इन्द्रियोंकी पहुँचसे परे हैं, आभाससे परे हैं, परम तत्त्व हैं, परात्पर हैं, सभी उपाधियोंसे मुक्त हैं, विचारणापूर्वक ध्यान करनेसे प्राप्त होनेवाले हैं, एकरूप हैं तथा तमसे भी बढ़कर परम रूपमें स्थित हैं । ऐसे महादेवका हृदयकमलमें ध्यान करना चाहिए तथा नाभिमें सर्वदेवात्मक प्रभु सदाशिवका ध्यान करना चाहिए॥ १०२--१०८॥

English

He shall meditate on Siva on his forehead; on Mahadeva (the great lord) in his lotus-like heart and in the mind. The great lord is of the following description: He is devoid of impurities. He is unsullied. He is the quiescent Brahman in the form of knowledge. He has no specific charac- tciistics. He cannot be particularly pointed out. He is minuter than the atom. He is splendid and supportless. He cannot be reflected upon. He is devoid of death and birth. He is liberation itself He is ambrosial, imperishable and unborn. He is mira- culous, the greatest and the largest bliss. He is devoid of defects and qualities. He is subtler than the subtlest, auspicious, self- cognizable, incomprehensible. He is the greatest lord identical with perfect knowledge. He is beyond the scope of sense-organs. He has no semblance. He is the greatest prin- ciple, greater than the greatest, devoid of conditioning adjuncts, comprehensible through meditation, non-dualistic, beyond all darkness and the greatest Being. The devotee should meditate in the umbilicus on Sadaiva, the lord identical with devas.

अध्याय ८

श्लोक 61

प्रसाद इति सम्प्रोक्तः स्वान्ते त्विह चतुष्टये प्राणो ऽपानः समानश् च उदानो व्यान एव च

prasāda iti samproktaḥ svānte tviha catuṣṭaye prāṇo 'pānaḥ samānaś ca udāno vyāna eva ca

हिन्दी अर्थ

विद्वान् तथा सुव्रत साधकको चाहिए कि वह शरीरके भीतर सुषुम्णा मार्गसे क्रमश: बारह मात्रात्मक छत्तीस मात्रात्मक उत्तम कुम्भकके द्वारा कल्याणप्रद, शुद्ध, देवस्वरूप तथा ज्ञानसम्पन्न प्रभु शंकरका ध्यान करे

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 62

नागः कूर्मस्तु कृकलो देवदत्तो धनंजयः एतेषां यः प्रसादस्तु मरुतामिति संस्मृतः

nāgaḥ kūrmastu kṛkalo devadatto dhanaṃjayaḥ eteṣāṃ yaḥ prasādastu marutāmiti saṃsmṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

हदयकमल तथा नाभिकमलमें ध्यान केन्द्रित करके बुद्धिमान् साधकको बत्तीस मात्रात्मक रेचक करना चाहिए। अथवा है उत्तम द्विजो! रेचक तथा पूरक छोड़कर केवल कुम्भकमें ही स्थिर रहकर समरसतापूर्वक अपने हृदयमें साक्षात् शिवका ध्यान करना चाहिए॥ १११९/२ ॥

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 63

प्रयाणं कुरुते तस्माद् वायुः प्राण इति स्मृतः अपानयत्यपानस्तु आहारादीन् क्रमेण च

prayāṇaṃ kurute tasmād vāyuḥ prāṇa iti smṛtaḥ apānayatyapānastu āhārādīn krameṇa ca

हिन्दी अर्थ

अध्याय ९ योगसाधनाके अन्तराय ( विघ्न )”पाशुपतयोगकी प्राप्ति आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थित: । इस प्रकार समरसमें स्थित विद्वान् साधक ईश्वर धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम्॥ ११३ तथा जीवके ऐक्यको प्राप्त होकर उस रसजनित ्रह्मानन्दकी प्राप्ति कर लेता है ॥ १९२ /२॥ बारह प्राणायामोंकी एक धारणा होती है, बारह

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 64

व्यानो व्यानामयत्यङ्गं व्याध्यादीनां प्रकोपकः उद्वेजयति मर्माणि उदानो ऽयं प्रकीर्तितः

vyāno vyānāmayatyaṅgaṃ vyādhyādīnāṃ prakopakaḥ udvejayati marmāṇi udāno 'yaṃ prakīrtitaḥ

हिन्दी अर्थ

ध्यानं द्वादशकं यावत्समाधिरभिधीयते। धारणाओंका एक ध्यान होता है तथा बारह ध्यानोंकी अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते॥ १९४ एक समाधि कही जाती है॥ ११३ /२॥ हे विप्रो! यह योगसिद्धि ज्ञानियोंक समागमसे अथवा प्रयत्न करनेसे प्राप्त होती हैं। बे दोनों साधन समान ही हैं। यह सिद्धि पूर्वजन्मके योगाभ्यासी साधकको शीघ्र तथा नवीनाभ्यासी साधकको विलम्बसे प्राप्त होती

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 65

समं नयति गात्राणि समानः पञ्च वायवः उद्गारे नाग आख्यातः कूर्म उन्मीलने तु सः

samaṃ nayati gātrāṇi samānaḥ pañca vāyavaḥ udgāre nāga ākhyātaḥ kūrma unmīlane tu saḥ

हिन्दी अर्थ

है। है द्विजो! योगसाधनकी अवधिमें बार-बार विघ्न भी उत्पन्न होते हैं, किंतु वे विघ्न निरन्तर अभ्यास करनेसे तथा गुरुके सान्निध्यसे नष्ट भी हो नशयन्त्यभ्यासतस्तेऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः॥ ११ जाते हैं ॥ ११४--११६॥ योगसाधनाके अन्तराय (विघ्न), योगसे प्राप्त होनेवाली विघ्नरूप विभिन्न सिद्ध्धियाँ तथा ऐश्वर्य, गुणवैतृष्ण्य तथा वैराग्यसे पाशुपतयोगकी प्राप्ति सूत उवाच सूतजी बोले--हे मुनीश्वरो! योगसाधनके आलस्यं प्रथमं पश्चाद् व्याधिपीडा प्रजायते। कालमें पहले आलस्य तथा बादमें व्याधिपीडा उत्पन्न

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 66

कृकलः क्षुतकायैव देवदत्तो विजृम्भणे धनंजयो महाघोषः सर्वगः स मृते ऽपि हि

kṛkalaḥ kṣutakāyaiva devadatto vijṛmbhaṇe dhanaṃjayo mahāghoṣaḥ sarvagaḥ sa mṛte 'pi hi

हिन्दी अर्थ

प्रमादः संशयस्थाने चित्तस्येहानवस्थितिः ॥ ९ होती है, इसी प्रकार प्रमाद, संशय, चित्तकी अनवस्थिति, अश्रद्धादर्शन, भ्रान्ति, त्रिविध दुःख, दौर्मनस्य (मनमें अश्रद्धादर्शनं भ्रान्तिर्दःखं च त्रिविधं ततः। असत्संकल्प-विकल्पका होना), निषिद्ध विषयोंमें मनका दौर्मनस्यमयोग्येषु विषयेषु च योगता॥ २ लगना-ये कुल दस प्रकारके विघ्न” साधकके योगाभ्यासमें उत्पन्न होते हैं ॥ १-२ /२॥ दशधाभिप्रजायन्ते मुनेर्योगान्तरायका: । शरीर तथा चित्तके भारीपनके कारण योगमें प्रवृत्त आलस्यं चाप्रवृत्तिश्च गुरुत्वात्कायचित्तयोः ॥ ३ न होना ही आलस्य है। धातुवैषम्य (न्यूनाधिक्य)-के कारण क्रियासे होनेवाले तथा वात-पित्त आदि दोषोंसे

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 67

इति यो दशवायूनां प्राणायामेन सिध्यति प्रसादो ऽस्य तुरीया तु संज्ञा विप्राश्चतुष्टये

iti yo daśavāyūnāṃ prāṇāyāmena sidhyati prasādo 'sya turīyā tu saṃjñā viprāścatuṣṭaye

हिन्दी अर्थ

व्याधयो धातुवैषम्यात् कर्मजा दोषजास्तथा। होनेवाले विकार ही व्याधियाँ हैं। समाधिके साधनोंका मदसत समाधेस्तु साथतानामभावतम॥ ४) अ ल समाधेस्तु. साधनानामभावनम्॥ ४ अनुष्ठान न करना प्रमाद है - पतले योगके अन्त इस प्रकार ताये गये है व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वा- पातंजल मत । (पातंजलयोगप्रदीप समाधिपाद् ३०) अर्थात् व्याधि, सत्यान, संशय, प्रमाद, आलस्य, अविरति भ्रान्तिदर्शन, अलब्धभूमिकत्व, अनवस्थितत्व--ये चित्तके नौ विक्षेप योगके विघ्न हैं।

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 68

विस्वरस्तु महान् प्रज्ञो मनो ब्रह्मा चितिः स्मृतिः ख्यातिः संवित्ततः पश्चाद् ईश्वरो मतिरेव च

visvarastu mahān prajño mano brahmā citiḥ smṛtiḥ khyātiḥ saṃvittataḥ paścād īśvaro matireva ca

हिन्दी अर्थ

Cr पर पाप न्य फ्रफफ्फफ्रफ्फ्क्फ्फफ्रक फ्फफ्फफ्फफ्फफफफ्रफ्फफ्फफफफफकफफ्कफ्फफ््््क्््क्फ क्रफफफफफ फ़ यह करूँ अथवा वह करू--इन दोनों स्थितियोसे 00 2पस्य : मिश्रित अनिश्चिततापूर्ण विज्ञानको स्थानसंशय अनवस्थितचित्तत्वमप्रतिष्ठा हि योगिन:॥ ५ प ची कहा गया है। समाधि- पाकर भी भवबन्धनके

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 69

बुद्धेरेताः द्विजाः संज्ञा महतः परिकीर्तिताः अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति

buddheretāḥ dvijāḥ saṃjñā mahataḥ parikīrtitāḥ asyā buddheḥ prasādastu prāṇāyāmena sidhyati

हिन्दी अर्थ

कारण योगीके चित्तका (लक्ष्यमें) न ठहर पाना अनवस्थित-चित्तत्व है॥ ५/२ ॥ योगके साधन, साध्य, गुरु, ज्ञान, आचार तथा भगवान् शिव आदिमें चित्तकी सद्धावरहित वृत्तिका नाम अश्रद्धा है

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 70

विस्वरो विस्वरीभावो द्वंद्वानां मुनिसत्तमाः अग्रजः सर्वतत्त्वानां महान्यः परिमाणतः

visvaro visvarībhāvo dvaṃdvānāṃ munisattamāḥ agrajaḥ sarvatattvānāṃ mahānyaḥ parimāṇataḥ

हिन्दी अर्थ

समाधिके समीप पहुँचकर अज्ञानताके कारण अनात्मपदार्थोमें आत्मज्ञानरूप विपरीत ज्ञान रखना भ्रान्तिदर्शन कहा जाता है॥ ७/२ ॥ आध्यात्मिक, आधिभौतिक तथा आधिहैविक ये तीन प्रकारके सहज दुःख बताये गये हैं। इच्छा- विघातके कारण चित्तमें उत्पन्न विक्षोभ ही दुःख कहा गया है

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 71

यत्प्रमाणगुहा प्रज्ञा मनस्तु मनुते यतः बृहत्त्वाद् बृंहणत्वाच्च ब्रह्मा ब्रह्मविदांवराः

yatpramāṇaguhā prajñā manastu manute yataḥ bṛhattvād bṛṃhaṇatvācca brahmā brahmavidāṃvarāḥ

हिन्दी अर्थ

परम वैराग्यके द्वारा दौर्मनस्यको नियन्त्रित करना चाहिए। तमोगुण तथा रजोगुणसे मिला हुआ यह मन दुर्मम कहा गया है। इसलिये ऐसे मनमें उत्पन्न होनेवाला दूषित भाव दौर्मनस्य कहा गया है॥ १० १/२ ॥ योग्य तथा अयोग्य जानते हुए भी अयोग्य

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 72

सर्वकर्माणि भोगार्थं यच्चिनोति चितिः स्मृता स्मरते यत्स्मृतिः सर्वं संविद्वै विन्दते यतः

sarvakarmāṇi bhogārthaṃ yaccinoti citiḥ smṛtā smarate yatsmṛtiḥ sarvaṃ saṃvidvai vindate yataḥ

हिन्दी अर्थ

लोलता है। योगियोंके योगसाधनमें इन्हें विघ्नरूप कहा गया है। अत्यन्त उत्साहसे युक्त होकर अभ्यास करनेवाले साधककी ये बाधाएँ दूर हो जाती हैं, इसमें संशय नहीं है हे द्विजो! इन विघ्नोंके समाप्त हो जानेके उपरान्त योगीके योगसाधनमें नानाविध उपसर्ग (उपद्रव) उत्पन्न होते हैं। वे सभी उपसर्ग भी असिद्धिसूचक हैं ॥ १३१/२॥

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 73

ख्यायते यत्त्विति ख्यातिर् ज्ञानादिभिर् अनेकशः सर्वतत्त्वाधिपः सर्वं विजानाति यदीश्वरः

khyāyate yattviti khyātir jñānādibhir anekaśaḥ sarvatattvādhipaḥ sarvaṃ vijānāti yadīśvaraḥ

हिन्दी अर्थ

है विप्रो! प्रतिभा पहली सिद्धि, श्रवणा दूसरी इन प्रतिभा आदि स्वल्प षट् सिद्धियोंके आकर्षणसे सुक्त मुनिको अणिमादि सिद्धियाँ अभिलषित सिद्धि प्रदान करतौ हैं, प्रत्येक पदार्थविषयक अवबोधात्मक

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 74

मनुते मन्यते यस्मान् मतिर्मतिमतांवराः अर्थं बोधयते यच्च बुध्यते बुद्धिरुच्यते

manute manyate yasmān matirmatimatāṃvarāḥ arthaṃ bodhayate yacca budhyate buddhirucyate

हिन्दी अर्थ

साध्ये चित्तस्य हि गुरौ ज्ञानाचारशिवादिषु। विपर्ययज्ञानमिति भ्रान्तिदर्शनमुच्यते आधिहैविकमित्युक्तं त्रिविधं सहजं पुनः। इच्छाविघातात्सड्क्षो भशचेतसस्तदुदाहृतम्

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 75

अस्या बुद्धेः प्रसादस्तु प्राणायामेन सिध्यति दोषान्विनिर्दहेत्सर्वान् प्राणायामादसौ यमी

asyā buddheḥ prasādastu prāṇāyāmena sidhyati doṣānvinirdahetsarvān prāṇāyāmādasau yamī

हिन्दी अर्थ

हठात्स्वीकरणं कृत्वा योग्यायोग्यविवेकतः उपसर्गाः प्रवर्तन्ते सर्वे तेऽसिद्धिसूचकाः ।

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 76

पातकं धारणाभिस्तु प्रत्याहारेण निर्दहेत् विषयान्विषवद्ध्यात्वा ध्यानेनानीश्वरान् गुणान्

pātakaṃ dhāraṇābhistu pratyāhāreṇa nirdahet viṣayānviṣavaddhyātvā dhyānenānīśvarān guṇān

हिन्दी अर्थ

प्रतिभा प्रथमा सिद्धिर्ह्रितीया श्रवणा स्मृता गस्वादा पञ्चमी प्रोक्ता वेदना षष्ठिका स्मृता

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 77

समाधिना यतिश्रेष्ठाः प्रज्ञावृद्धिं विवर्धयेत् स्थानं लब्ध्वैव कुर्वीत योगाष्टाङ्गानि वै क्रमात्

samādhinā yatiśreṣṭhāḥ prajñāvṛddhiṃ vivardhayet sthānaṃ labdhvaiva kurvīta yogāṣṭāṅgāni vai kramāt

हिन्दी अर्थ

अध्याय ९ योगसाधनाके अन्तराय ( विघ्न )“पाशुपतयोगकी प्राप्ति ७4 बुद्धिर्विवेचना वेद्यं बुद्धयते बुद्धिरुच्यते। प्रतिभा कहते हैं, विवेचनापूर्वक वेद्य वस्तुको सूक्ष्मे व्यवहितेऽतीते विप्रकृष्टे त्वनागते॥ १७ जिससे जाना जाय, वह बुद्धि कही गयी है । अतीत

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 78

लब्ध्वासनानि विधिवद् योगसिद्ध्यर्थम् आत्मवित् आदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते

labdhvāsanāni vidhivad yogasiddhyartham ātmavit ādeśakāle yogasya darśanaṃ hi na vidyate

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त समीप (वर्तमान) पदार्थका सर्वदा एवं सर्वत्र ज्ञान प्रदान करनेवाली प्रतिभासिका वृत्ति ही प्रतिभा है॥ १६-१७ /२॥ गुह्य ध्वनियोंका बिना किसी प्रयासके श्रवण होकर उनका यथार्थ ज्ञान हो जाना श्रवणासिद्धि है और स्पर्शकी जो अनुभूति है, वह वेदनासिद्धि कही गयी है

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 79

अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे

agnyabhyāse jale vāpi śuṣkaparṇacaye tathā jantuvyāpte śmaśāne ca jīrṇagoṣṭhe catuṣpathe

हिन्दी अर्थ

बिना किसी प्रयत्नके दिव्य रूपोंका भी नेत्रेन्द्रियसे दिखायी पड़ना दर्शनासिद्धि है और दिव्य रसोंका सहज रूपमे बिना किसी प्रयत्नके ठीक-ठीक ज्ञान होना आस्वादासिद्धि है। इसी तरह बुद्धिके द्वारा दिव्य गन्धोंका भी ठीक-ठीक गन्धतन्मात्राके रूपमै अनुभव कर लेना वार्तासिद्धि है॥ २० /२॥

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 80

सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते

saśabde sabhaye vāpi caityavalmīkasaṃcaye aśubhe durjanākrānte maśakādisamanvite

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो ! इस योगजनित धर्मरूप संसर्गसे योगीलोग इस जगत्में ब्रह्मलोकपर्यन्त जो सब कुछ है, उसे अपने देहमें स्थित देखते हैं। है द्विजो! आगे बताये जानेवाले आठ गुण वृद्धिक्रमसे गुणित होकर संख्यामें चौंसठ गुणोंके बराबर हो जाते हैं

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 81

नाचरेद्देहबाधायां दौर्मनस्यादिसम्भवे सुगुप्ते तु शुभे रम्ये गुहायां पर्वतस्य तु

nācareddehabādhāyāṃ daurmanasyādisambhave sugupte tu śubhe ramye guhāyāṃ parvatasya tu

हिन्दी अर्थ

हे द्विजो। साधकको अपने इन औपसर्गिक अर्थात् विघ्नकारी गुणोंका सर्वथा परित्याग कर देना चाहिए । पिशाचलोकमें पार्थिव गुण, राक्षसलोकमें जल- सम्बन्धी गुण, यक्षलोकमें तेजसम्बन्धी गुण, गन्धर्वलोकमें वायुसम्बन्धी गुण, इन्द्रलोकमें व्योमात्मक अर्थात् आकाशसम्बन्धी गुण, सोमलोकमें मनसम्बन्धी गुण, प्रजापतिलोकमें अहंकारसम्बन्धी गुण तथा ब्रह्मलोकमें सर्वोत्तम बोधगुण कहे गये हैं ॥ २३-२४ /२॥

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 82

भवक्षेत्रे सुगुप्ते वा भवारामे वने ऽपि वा गृहे तु सुशुभे देशे विजने जन्तुवर्जिते

bhavakṣetre sugupte vā bhavārāme vane 'pi vā gṛhe tu suśubhe deśe vijane jantuvarjite

हिन्दी अर्थ

पहले पार्थिवमें आठ गुण, दूसरे जलमें सोलह गुण, तीसरे तेजमें चौबीस गुण, चौथे वायुमें बत्तीस गुण तथा पाँचवें आकाशमें चालीस गुणवाले ऐश्वर्य विद्यमान हैं। गन्ध, रस, रूप, स्पर्श तथा शब्द पूर्वोक्त पंचमहाभूतोंकी तन्मात्राएँ कही गयी हैं । इन्द्रसम्बन्धी व्योमात्मक गुणपर्यन्त

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 83

अत्यन्तनिर्मले सम्यक् सुप्रलिप्ते विचित्रिते दर्पणोदरसंकाशे कृष्णागरुसुधूपिते

atyantanirmale samyak supralipte vicitrite darpaṇodarasaṃkāśe kṛṣṇāgarusudhūpite

हिन्दी अर्थ

श्रवणात्सर्वशब्दानामप्रयत्नेन योगिनः हुस्वदीर्घप्लुतादीनां गुह्यानां श्रवणादपि। स्पर्शस्याधिगमो यस्तु वेदना तूपपादिता

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 84

नानापुष्पसमाकीर्णे वितानोपरि शोभिते फलपल्लवमूलाढ्ये कुशपुष्पसमन्विते

nānāpuṣpasamākīrṇe vitānopari śobhite phalapallavamūlāḍhye kuśapuṣpasamanvite

हिन्दी अर्थ

संविद्विव्यरसे तस्मिन्नास्वादो ह्याप्रयत्नतः विन्दन्ते योगिनस्तस्मादाब्रह्मभवनं द्विजाः

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 85

समासनस्थो योगाङ्गान्य् अभ्यसेद्धृषितः स्वयम् प्रणिपत्य गुरुं पश्चाद् भवं देवीं विनायकम्

samāsanastho yogāṅgāny abhyaseddhṛṣitaḥ svayam praṇipatya guruṃ paścād bhavaṃ devīṃ vināyakam

हिन्दी अर्थ

प्राजापत्ये त्वहङ्कारं ब्राह्मो बोधमनुत्तमम्। आद्ये चाष्टौ द्वितीये च तथा षोडशरूपकम् चतुर्बिशत्तृतीये तु द्वात्रिंशच्च चतुर्थके । चत्वारिंशत् पञ्चमे तु भूतमात्रात्मक स्मृतम्

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 86

योगीश्वरान् सशिष्यांश् च योगं युञ्जीत योगवित् आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धासनं तु वा

yogīśvarān saśiṣyāṃś ca yogaṃ yuñjīta yogavit āsanaṃ svastikaṃ baddhvā padmamardhāsanaṃ tu vā

हिन्दी अर्थ

५२ ति 0 0 साहका "क इन पाँचोंमें प्रत्येक आठ-आठके वृद्धिक्रमसे बताये र चुके हैं ॥ २५--२७॥ हे उत्तम द्विजो! इसी प्रकार मनसम्बन्धी अड्तालीस गुण तथा अहंकारसम्बन्धी छप्पन गुण और अन्तमे चौंसठ गुणात्मक ब्राह्म अर्थात् बुद्धिसम्बन्धी ब्रह्मे ऐश्वर्यको साधक प्राप्त कर लेता है

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 87

समजानुस् तथा धीमान् एकजानुरथापिवा समं दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ

samajānus tathā dhīmān ekajānurathāpivā samaṃ dṛḍhāsano bhūtvā saṃhṛtya caraṇāvubhau

हिन्दी अर्थ

जो योगी ब्रह्मलोकपर्यन्त सभी लोकोंमें औपसर्गिक अर्थात् योगविघ्नोंको विचारपूर्वक उनका परित्याग कर देता है, वह परम सुखी हो जाता है शरीरको स्थूलता, हस्वता, बालकपन, वृद्धता, यौवन, अनेकविध रूप धारण करना, बिना पार्थिव अंशके शेष चार तत्त्वोंसे देह धारण करना तथा नित्य सुगन्धिसे युक्त रहना-ये आठ प्रकारके महान् पार्थिव

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 88

संवृतास्योपबद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चाग्रतः पार्ष्णिभ्यां वृषणौ रक्षंस् तथा प्रजननं पुनः

saṃvṛtāsyopabaddhākṣa uro viṣṭabhya cāgrataḥ pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇau rakṣaṃs tathā prajananaṃ punaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीपर रहनेकी भाँति जलमें निवास करना, उससे बाहर आनेको सामर्थ्य रखना, इच्छा होनेपर स्वयं सम्पूर्ण समुद्रका पान करनेमें समर्थ होना तथा उससे किसी प्रकारका प्रतिकूल प्रभाव न पड़ना, इस जगतूमें जहाँ भी इच्छा करे, वहाँ जलका दर्शन कर लेना, जिस-जिस वस्तुका भक्षण किया जाय, उसे अपनी इच्छाके अनुसार रसयुक्त बना देना, तेज, वायु, आकाश- इन तीनोंसे देह धारण करना, बिना पात्रके हाथसे

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 89

किंचिदुन्नामितशिर दन्तैर्दन्तान्न संस्पृशेत् सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्

kiṃcidunnāmitaśira dantairdantānna saṃspṛśet samprekṣya nāsikāgraṃ svaṃ diśaścānavalokayan

हिन्दी अर्थ

जलपिण्डका धारण करना तथा शरीरमें व्रण आदिका न होना-इन आठ तथा पूर्वोक्त पार्थिव गुणोंको मिलाकर कहे गये हैं॥ ३२--३५॥

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 90

तमः प्रच्छाद्य रजसा रजः सत्त्वेन छादयेत् ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा शिवध्यानं समभ्यसेत्

tamaḥ pracchādya rajasā rajaḥ sattvena chādayet tataḥ sattvasthito bhūtvā śivadhyānaṃ samabhyaset

हिन्दी अर्थ

हे श्रेष्ठ मुनियो! देहसे अग्निका निर्माण, अग्निके पापका भय न होना, दग्धलोकको भी अपने योगविधानसे अदग्धुल्य अर्थात् पूर्ववत् कर देना, जलके भीतर अग्नि स्थापित करके उसे वैसे ही बनाये रखना, हाथसे आग पकड़ लेना, स्मरणमात्रसे अग्नि प्रकट कर देना, भस्म हुए पदार्थको इच्छापूर्वक पहलेकी भाँति कर देना तथा उन तीनों (पृथ्वी, जल, तेज)-के बिना दो तत्तवं अर्थात् वायु और आकाशसे अपनी देह धारण करना--

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 91

ॐकारवाच्यं परमं शुद्धं दीपशिखाकृतिम् ध्यायेद्वै पुण्डरीकस्य कर्णिकायां समाहितः

oṃkāravācyaṃ paramaṃ śuddhaṃ dīpaśikhākṛtim dhyāyedvai puṇḍarīkasya karṇikāyāṃ samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

ये चौबीस गुणवाले तैजस ऐश्वर्य हैं ॥ ३६३८/२ ॥ औपसर्गिकमाब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत्। लोकेष्वालोक्य योगेन योगवित्परमं सुखम्

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 92

नाभेरधस्ताद्वा विद्वान् ध्यात्वा कमलमुत्तमम् त्र्यङ्गुले चाष्टकोणं वा पञ्चकोणमथापि वा

nābheradhastādvā vidvān dhyātvā kamalamuttamam tryaṅgule cāṣṭakoṇaṃ vā pañcakoṇamathāpi vā

हिन्दी अर्थ

यद्यद्वस्तु समादाय भोक्तुमिच्छति कामतः लोकं दग्धमपीहान्यददग्धं स्वविधानतः

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 93

त्रिकोणं च तथाग्नेयं सौम्यं सौरं स्वशक्तिभिः सौरं सौम्य तथाग्नेयम् अथ वानुक्रमेण तु

trikoṇaṃ ca tathāgneyaṃ saumyaṃ sauraṃ svaśaktibhiḥ sauraṃ saumya tathāgneyam atha vānukrameṇa tu

हिन्दी अर्थ

जलमध्ये हुतवहं चाधाय परिरक्षणम्। हस्ते स्मृतिमात्रेण चागम: भस्मीभूतविनिर्माणं यथापूर्वं सकामतः।

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 94

आग्नेयं च ततः सौरं सौम्यमेवं विधानतः अग्नेरधः प्रकल्प्यैवं धर्मादीनां चतुष्टयम्

āgneyaṃ ca tataḥ sauraṃ saumyamevaṃ vidhānataḥ agneradhaḥ prakalpyaivaṃ dharmādīnāṃ catuṣṭayam

हिन्दी अर्थ

चतुर्विशात्मकं ह्येतत्तैजसं मुनिपुङ्गवा अध्याय ९ योगसाधनाके अन्तराय ( विघ्न )"पाशुपतयोगकी प्राप्ति ५३

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 95

गुणत्रयं क्रमेणैव मण्डलोपरि भावयेत् सत्त्वस्थं चिन्तयेद्रुद्रं स्वशक्त्या परिमण्डितम्

guṇatrayaṃ krameṇaiva maṇḍalopari bhāvayet sattvasthaṃ cintayedrudraṃ svaśaktyā parimaṇḍitam

हिन्दी अर्थ

पर्वतादिमहाभारस्कन्धेनोद्वहनं पुनः । लघुत्वं च गुरुत्वं च पाणिभ्यां वायुधारणम् मनकी गति प्राप्त कर लेना अर्थात् जहाँ मनकी हो वहाँ चले जाना, अन्य प्राणियोंके अन्तर्मनमें निवास करना, पर्वत आदि महाभार कंधेपर धारण करके चलना, हलका तथा भारी होनेकी सामर्थ्य रखना,

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 96

नाभौ वाथ गले वापि भ्रूमध्ये वा यथाविधि ललाटफलिकायां वा मूर्ध्नि ध्यानं समाचरेत्

nābhau vātha gale vāpi bhrūmadhye vā yathāvidhi lalāṭaphalikāyāṃ vā mūrdhni dhyānaṃ samācaret

हिन्दी अर्थ

हाथोंसे वायु पकड़ लेना, अंगुलिके अग्रभागसे आघात करके पृथ्वीमें सर्वत्र कम्पन उत्पन्न कर देना, केवल आकाश तत्त्वसे देह धारण करना-ये वातसम्बन्धी ऐश्वर्य विद्वानोंके द्वारा कहे गये हैं शरीरकी छाया न होना, इन्द्रियोंका प्रत्यक्ष दर्शन होना, आकाशमें गमन करना, इन्द्रियोंके अर्थका ज्ञान, दूरसे ही शब्दोंको सुननेकी क्षमता रखना, सभी शब्दोंके ज्ञानमें पारंगत होना, तन्मात्राओके स्वरूपका ज्ञान तथा

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 97

द्विदले षोडशारे वा द्वादशारे क्रमेण तु दशारे वा षडस्रे वा चतुरस्रे स्मरेच्छिवम्

dvidale ṣoḍaśāre vā dvādaśāre krameṇa tu daśāre vā ṣaḍasre vā caturasre smarecchivam

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियोंको साक्षात् देखनेमें समर्थ होना-ये ऐन्द्र ऐश्वर्य अर्थात् आकाशसम्बन्धी ऐश्वर्य हैं। इन समस्त पाँच प्रकारके ऐश्वर्योसे युक्त साधक कायव्यूहसामर्थ्यवान् कहा जाता है॥ ४२-४३ /२॥ किसी भी अभिलषित वस्तुकी प्राप्ति, जहाँ भी जानेकी इच्छा हो, वहाँ पहुँच जाना, सभी जगह अपना शक्तिप्राबल्य प्रदर्शित करना अर्थात् अपने प्रभावसे सभीको पराभूत कर देना, सभी गुप्त पदार्थाको देख

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 98

कनकाभे तथागारसंनिभे सुसिते ऽपि वा द्वादशादित्यसंकाशे चन्द्रबिम्बसमे ऽपि वा

kanakābhe tathāgārasaṃnibhe susite 'pi vā dvādaśādityasaṃkāśe candrabimbasame 'pi vā

हिन्दी अर्थ

लेना, अपनी इच्छाके अनुसार रूप धारण करना, सभीको अपने वशमें कर लेना, सभीको प्रिय लगना, सम्पूर्ण जगतूको देखनेकी सामर्थ्य रखना-ये सब मानस गुणोंके लक्षण हैं ॥ ४४-४५ /२॥ मृत्यु तथा कालका जय-यै प्रजापतिसम्बन्धी श्रेष्ठ आहंकारिक ऐश्वर्य कहे गये हें

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 99

विद्युत्कोटिनिभे स्थाने चिन्तयेत्परमेश्वरम् अग्निवर्णे ऽथवा विद्युद् वलयाभे समाहितः

vidyutkoṭinibhe sthāne cintayetparameśvaram agnivarṇe 'thavā vidyud valayābhe samāhitaḥ

हिन्दी अर्थ

बिना कारण जगतूको सृष्टि, अनुग्रह, प्रलय, अधिकार, लोकवृत्तका प्रवर्तन, असादृश्य, पृथक् पृथक् व्यक्त निर्माण तथा संसारका कर्तृत्व-यह उत्तम ब्राह्म ऐश्वर्य है ये ब्राह्म ऐश्वर्यक तत्त्व कहे गये हैं और ये ही प्रधानसम्बन्धी वैष्णव पद हैं। ब्रह्माके बिना उस गुणको अन्य कोई नहीं जान सकता है

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 100

वज्रकोटिप्रभे स्थाने पद्मरागनिभे ऽपि वा नीललोहितबिम्बे वा योगी ध्यानं समभ्यसेत्

vajrakoṭiprabhe sthāne padmarāganibhe 'pi vā nīlalohitabimbe vā yogī dhyānaṃ samabhyaset

हिन्दी अर्थ

उस वैष्णवपदसे भी परे शैवपद है, जिसे विष्णु एकेन देहनिष्पत्तिर्वातैश्वर्य स्मृतं बुधैः

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 101

महेश्वरं हृदि ध्यायेन् नाभिपद्मे सदाशिवम् चन्द्रचूडं ललाटे तु भ्रूमध्ये शंकरं स्वयम्

maheśvaraṃ hṛdi dhyāyen nābhipadme sadāśivam candracūḍaṃ lalāṭe tu bhrūmadhye śaṃkaraṃ svayam

हिन्दी अर्थ

आकाशगमनं नित्यमिन्द्रियारथैः समन्वितम् तन्मात्रलिङ्गग्रहणं सर्वप्राणिनिदर्शनम्

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 102

दिव्ये च शाश्वतस्थाने शिवध्यानं समभ्यसेत् निर्मलं निष्कलं ब्रह्म सुशान्तं ज्ञानरूपिणम्

divye ca śāśvatasthāne śivadhyānaṃ samabhyaset nirmalaṃ niṣkalaṃ brahma suśāntaṃ jñānarūpiṇam

हिन्दी अर्थ

यथाकामोपलब्धिश्च यथाकामविनिर्गम: कामानुरूपनिर्माणं वशित्वं प्रियदर्शनम्

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 103

अलक्षणमनिर्देश्यम् अणोरल्पतरं शुभम् निरालम्बम् अतर्क्यं च विनाशोत्पत्तिवर्जितम्

alakṣaṇamanirdeśyam aṇoralpataraṃ śubham nirālambam atarkyaṃ ca vināśotpattivarjitam

हिन्दी अर्थ

सर्वभूतप्रसादश्च मृत्युकालजयस्तथा । प्राजापत्यमिदं प्रोक्तमाहङ्कारिकमुत्तमम् अकारणजगत्सृष्टिस्तथानुग्रह एव च। प्रलयश्चाधिकारशच लोककृत्तप्रवर्तनम्

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 104

कैवल्यं चैव निर्वाणं निःश्रेयसम् अनुत्तमम् अमृतं चाक्षरं ब्रह्म ह्य् अपुनर्भवम् अद्भुतम्

kaivalyaṃ caiva nirvāṇaṃ niḥśreyasam anuttamam amṛtaṃ cākṣaraṃ brahma hy apunarbhavam adbhutam

हिन्दी अर्थ

संसारस्य च कर्तृत्वं ब्राह्ममेतदनुत्तमम् ब्रह्मणा तद्गुणं शक्यं वेत्तुमन्यैर्न शक्यते

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 105

महानन्दं परानन्दं योगानन्दमनामयम् हेयोपादेयरहितं सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शिवम्

mahānandaṃ parānandaṃ yogānandamanāmayam heyopādeyarahitaṃ sūkṣmātsūkṣmataraṃ śivam

हिन्दी अर्थ

विद्यते तत्परं शैवं विष्णुना नावगम्यते। असंख्येयगुणं शुद्धं को जानीयाच्छिवात्मकम् "० ०॥---.--... ज्य फफफ परापापापाफाफाफफ फ़ फुफफफफफफफफफाफाफाफफाफीफपीफीकीकी फफफ फाफफपाप सा पापी फफफफ

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 106

स्वयंवेद्यमवेद्यं तच् छिवं ज्ञानमयं परम् अतीन्द्रियम् अनाभासं परं तत्त्वं परात्परम्

svayaṃvedyamavedyaṃ tac chivaṃ jñānamayaṃ param atīndriyam anābhāsaṃ paraṃ tattvaṃ parātparam

हिन्दी अर्थ

फकफफफ्फफफफफकफमका व्युत्थाने सिद्धयश्चैता ह्युपसर्गाश्च कीर्तिताः। भी नहीं जानते हैं। असंख्य ह शुद्ध शिवात्मक निरोद्धव्या: प्रयत्नेन वैराग्येण परेण तु॥ तत्वको कौन जान सकता है अर्थात् कोई नहीं जान

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 107

सर्वोपाधिविनिर्मुक्तं ध्यानगम्यं विचारतः अद्वयं तमसश्चैव परस्तात्संस्थितं परम्

sarvopādhivinirmuktaṃ dhyānagamyaṃ vicārataḥ advayaṃ tamasaścaiva parastātsaṃsthitaṃ param

हिन्दी अर्थ

चौंसठ गुणात्मक ये ऐश्वर्य व्यवहारकालमें सिद्धि कहे जाते हैं, किंतु समाधिकालमें ये ही उपसर्ग अ विघ्न कहे गये हैं। इन्हें प्रयत्नपूर्वक परम बेराग्यसे रोकना चाहिए भय उत्पन्न करनेवाले विषय-भोगोंकी अवश्यम्भावी नश्वरता जानकर सबका अश्रद्धासे त्याग कर देना चाहिए। ऐसा करनेवाला विरक्त कहा जाता है

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 108

मनस्येवं महादेवं हृत्पद्मे वापि चिन्तयेत् नाभौ सदाशिवं चापि सर्वदेवात्मकं विभुम्

manasyevaṃ mahādevaṃ hṛtpadme vāpi cintayet nābhau sadāśivaṃ cāpi sarvadevātmakaṃ vibhum

हिन्दी अर्थ

पुरुषमें वितृष्णा नामसे प्रसिद्ध भावको ही गुणवैतृष्ण्य कहा जाता है। औपसर्गिक अर्थात् विघ्नरूप सिद्धियोंका वैराग्यके द्वारा परित्याग कर देना चाहिए चित्तको विषयभोगोंसे हटाकर भुवनोंमें समस्त विघ्नरूप ब्राह्म ऐश्वर्योका परित्याग करनेसे महेश्वर प्रसन्न होते हैं और इस प्रकार साधकके परम वैराग्यसे शिवके प्रसन्न होनेपर उसे विमल मुक्ति प्राप्त होती है

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 109

देहमध्ये शिवं देवं शुद्धज्ञानमयं विभुम् कन्यसेनैव मार्गेण चोद्घातेनापि शंकरम्

dehamadhye śivaṃ devaṃ śuddhajñānamayaṃ vibhum kanyasenaiva mārgeṇa codghātenāpi śaṃkaram

हिन्दी अर्थ

अथवा जो योगी सांसारिक प्राणियोंके कल्याणार्थ या लीलाके निमित्त इन सिद्धियोंका त्याग नहीं करता, वह भी सुखी ही रहता है कभी भूमि छोड़कर अपनी प्रबल शक्तिसे आकाशमें क्रोडा करता है और कभी सूक्ष्म अर्थात् सामान्य लोगोंके लिये अबोधगम्य वेदार्थोको संक्षेपमें उच्चारित करता है॥५७४/. ॥

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 110

क्रमशः कन्यसेनैव मध्यमेनापि सुव्रतः उत्तमेनापि वै विद्वान् कुम्भकेन समभ्यसेत्

kramaśaḥ kanyasenaiva madhyamenāpi suvrataḥ uttamenāpi vai vidvān kumbhakena samabhyaset

हिन्दी अर्थ

वह कभी कोई प्रसंग सुनकर उसके अर्थसे श्लोक-रचना कर डालता है। कभी दण्डक छन्दमें और इसी प्रकार हजारों प्रकारके छन्दोंमें काव्यरचना करता उसे मृग तथा पक्षिवर्गकी ध्वनियोंका ज्ञान हो जाता है। यहाँतक कि ब्रह्मासे लेकर स्थावरपर्यन्त समग्र संसार उस योगीके लिये हस्तामलकतुल्य हो जाता

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 111

द्वात्रिंशद् रेचयेद्धीमान् हृदि नाभौ समाहितः रेचकं पूरकं त्यक्त्वा कुम्भकं च द्विजोत्तमाः

dvātriṃśad recayeddhīmān hṛdi nābhau samāhitaḥ recakaṃ pūrakaṃ tyaktvā kumbhakaṃ ca dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

है श्रेष्ठ मुनियो! अधिक क्या कहा जाय; उस महात्मा योगीमें हजारों प्रकारके विज्ञान उत्पन्न हो जाते अश्रद्धया त्यजेत्सर्वं विरक्त इति कीर्तितः

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 112

साक्षात्समरसेनैव देहमध्ये स्मरेच्छिवम् एकीभावं समेत्यैवं तत्र यद्रससम्भवम्

sākṣātsamarasenaiva dehamadhye smarecchivam ekībhāvaṃ sametyaivaṃ tatra yadrasasambhavam

हिन्दी अर्थ

वैराग्येणैव सन्त्याज्याः सिद्धयश्चौपसर्गिकाः औपसर्गिकमाब्रह्मभुवनेषु परित्यजेत्। निरुद्धयैव त्यजेत्सर्वं प्रसीदति महेश्वर:

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 113

आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् साक्षात्समरसे स्थितः धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादश धारणम्

ānandaṃ brahmaṇo vidvān sākṣātsamarase sthitaḥ dhāraṇā dvādaśāyāmā dhyānaṃ dvādaśa dhāraṇam

हिन्दी अर्थ

अथवानुग्रहार्थं च लीलार्थं वा तदा मुनिः क्वचिद्भूमिं परित्यज्य ह्याकाशे क्रीडते श्रिया

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 114

ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिर् अभिधीयते अथवा ज्ञानिनां विप्राः सम्पर्कादेव जायते

dhyānaṃ dvādaśakaṃ yāvat samādhir abhidhīyate athavā jñānināṃ viprāḥ samparkādeva jāyate

हिन्दी अर्थ

क्वचिच्छुते तदर्थेन श्लोकबन्धं करोति सः ब्रह्माद्यं स्थावरान्तं च हस्तामलकवद्भवेत्। अहुनात्र किमुक्तेन विज्ञानानि सहस्रश:

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 115

प्रयत्नाद्वा तयोस्तुल्यं चिराद्वा ह्यचिराद्द्विजाः योगान्तरायास् तस्याथ जायन्ते युञ्जतः पुनः

prayatnādvā tayostulyaṃ cirādvā hyacirāddvijāḥ yogāntarāyās tasyātha jāyante yuñjataḥ punaḥ

हिन्दी अर्थ

उत्पद्यन्ते . मुनिश्रेष्ठा मुनेस्तस्य महात्मन: । अभ्यासेनैव विज्ञानं विशुद्धं च स्थिरं भवेत् देवबिम्बान्यनेकानि विमानानि सहस्त्रश:

English

He shall meditate on lord Siva identical with

अध्याय ८

श्लोक 116

नश्यन्त्य् अभ्यासतस् ते ऽपि प्रणिधानेन वै गुरोः

naśyanty abhyāsatas te 'pi praṇidhānena vai guroḥ

हिन्दी अर्थ

पश्यति ब्रह्मविष्ण्वीन्द्रयमाग्निवरुणादिकान्। ग्रहनक्षत्रताराशच भुवनानि सहस्त्रशः तस्य प्रसादाद्धर्मश्च ऐश्वर्य ज्ञानमेव च। वैराग्यमपवर्गश्च नात्र कार्या विचारणा

English

He shall meditate on lord Siva identical with

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_liGgapurANa1-108.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Linga Purana — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.