Kurma Purana· Kūrma Purāṇa
20
अध्याय 20 / 95

Book 1 - Adhyaya 20

61 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ61 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २०

श्लोक 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे एकोनविशो ऽध्यायः सूत उवाच त्रिधन्वा राजपुत्रस्तु धर्मेणापालयन्महीम् ।तस्य पुत्रो ऽभवद् विद्वांस्त्रय्यारुण इति स्मृतः

iti śrīkūrmapurāṇe ṣaṭsāhastryāṃ saṃhitāyāṃ pūrvavibhāge ekonaviśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tridhanvā rājaputrastu dharmeṇāpālayanmahīm / tasya putro 'bhavad vidvāṃstrayyāruṇa iti smṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

त्वं ब्रह्मा हरिरथ विश्वयोनिरग्निः संहर्ता दिनकरमण्डलाधिवासः। प्राणस्त्वं हुतवहवासवादिभेद-

English

After hearing his words, and meditating for a long time, the great Asura bowed down to Hrsikesa and spoke these words;

अध्याय २०

श्लोक 2

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः ।भार्या सत्यधना नाम हरिश्चन्द्रमजीजनत्

tasya satyavrato nāma kumāro 'bhūnmahābalaḥ / bhāryā satyadhanā nāma hariścandramajījanat

हिन्दी अर्थ

स्त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम् सांख्यास्त्वां विगुणमथाहुरेकरूपं

English

"For the purpose of slaying the Asuras, the mother of the heaven-dwellers has conceived in her womb that Visnu who is v/orshipped by means of Tajhas and to whom belongs this entire universe.

अध्याय २०

श्लोक 3

हरिश्चन्द्रस्य पुत्रो ऽभूद् रोहितो नाम वीर्यवान् ।हरितो रोहितस्याथ धुन्धुस्तस्य सुतो ऽभवत्

hariścandrasya putro 'bhūd rohito nāma vīryavān / harito rohitasyātha dhundhustasya suto 'bhavat

हिन्दी अर्थ

त्वामेकं शरणमुपैमि देवमीशम् नित्यं त्वाहमुपैमि सत्यविभवं विश्वेश्वरं तं शिवम्

English

That Vasudeva from whom everything is non-differ- ent and who differs from everything, has entered the womb of the mother of Devas.

अध्याय २०

श्लोक 4

विजयश्च सुदेवश्च धुन्धुपुत्रौ बभूवतुः ।विजयस्याभवत् पुत्रः कारुको नाम वीर्यवान्

vijayaśca sudevaśca dhundhuputrau babhūvatuḥ / vijayasyābhavat putraḥ kāruko nāma vīryavān

हिन्दी अर्थ

3७ नमो नीलकण्ठाय त्रिनेत्राय च रंहसे। महादेवाय ते नित्यमीशानाय नमो नमः उनके पीछेको ओर मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य,

English

That Lord Visnu whose form even Devas do not know precisely, has entered today the body of Aditi by his own wish.

अध्याय २०

श्लोक 5

कारुकस्य वृकः पुत्रस्तस्माद् बाहुरजायत ।सगरस्तस्य पुत्रौऽभूद् राजा परमधार्मिकः

kārukasya vṛkaḥ putrastasmād bāhurajāyata / sagarastasya putrau'bhūd rājā paramadhārmikaḥ

हिन्दी अर्थ

उन उदार बुद्धिवाले विष्णु (कृष्ण)-ने भक्तिपूर्वक हाथ जोडते हुए देवी पार्वतीसहित शंकरको प्रणाम किया तथा अपने हृदयमें आत्म-स्वरूपका ध्यानकर देवताओंमें प्रधान शंकरको मन्त्रोंद्वारा स्तुति कौ-- श्रीकृष्ण बोले--शाश्वत! सबके मूलकारण! आपको नमस्कार है। ऋषिलोग आपको ब्रह्माका भी अधिपति कहते हैं । संतजन तप, सत्त्व, रज एवं तमोगुण और सब कुछ आपको ही बतलाते हैं। आप ब्रह्मा,

English

That Hari, the ancient Purusa, the great Yogin from whom the living beings originate, and wherein they attain dissolution, has now incarnated.

अध्याय २०

श्लोक 6

द्वे भार्ये सगरस्यापि प्रभा भानुमती तथा ।ताभ्यामाराधितः प्रादादौर्वाग्निर्वरमुत्तमम्

dve bhārye sagarasyāpi prabhā bhānumatī tathā / tābhyāmārādhitaḥ prādādaurvāgnirvaramuttamam

हिन्दी अर्थ

विष्णु, विश्वयोनि, अग्नि, संहर्ता और सूर्यमण्डलमें निवास करनेवाले हैं। प्राण, हुतवह (अग्नि) तथा इन्द्रादि विविध देव आप ही हैं। मैं अद्वितीय देव ईशकी शरणमें आया हूँ। सांख्यशास्त्रवाले आपको एकरूप और गुणातीत कहते हैं। योगिजन हृदयमें रहनेवाले आपकी सतत उपासना करते हैं। वेद आपको रुद्र, अग्नि नामसे कहते हैं। में आप ईशदेवकी शरणमें आया हूँ

English

That Visnu, wherein the conception of name, caste, etc. has no place and who is of the mere form of existence, is being born with a portion of himself.

अध्याय २०

श्लोक 7

एकं भानुमती पुत्रमगृह्णादसमञ्जसम् ।प्रभा षष्टिसहस्त्रं तु पुत्राणां जगृहे शुभा

ekaṃ bhānumatī putramagṛhṇādasamañjasam / prabhā ṣaṣṭisahastraṃ tu putrāṇāṃ jagṛhe śubhā

हिन्दी अर्थ

मनुष्य आपके चरणमें मात्र एक पुष्प अथवा एक बिल्वपत्र ही चढ़ाकर संसार-बन्धनसे विमुक्त हो जाता है। सिंद्धों तथा योगियोंद्वारा सेवित आपके चरणकमलोंका स्मरणकर आपको कृपासे मनुष्य सभी पापोंको विनष्ट कर डालता है। तत्त्वज्ञ लोग जिन्हें सभी प्रकारके विभागसे रहित, निर्मल, अन्तर्हदयमें अवस्थित, ज्योति, अनन्त,

English

That Janardana, whose power is the mother of the Universe, Maya, goddess Laksmi, who is the sustainer of the Dharma, has incarnated.

अध्याय २०

श्लोक 8

असमञ्सस्य तनयो ह्यंशुमान् नाम पार्थिवः ।तस्य पुत्रो दिलीपस्तु दिलीपात् तु भगीरथः

asamañsasya tanayo hyaṃśumān nāma pārthivaḥ / tasya putro dilīpastu dilīpāt tu bhagīrathaḥ

हिन्दी अर्थ

और अन्तसे रहित स्थानरूप कहते हैं और यह (संसार) जिनसे उत्पन्न होता है, ऐसे आप सत्यविभव, सनातन विश्वेश्वर शिवकी शरणमें मैं आया हूँ प्रणवरूप नीलकण्ठ, त्रिलोचन और शक्तिरूप आपको नमस्कार है । आप महादेव तथा नित्य ईशानको बार-बार नमस्कार है । पिनाक नामक धनुष धारण करनेवाले आपको नमस्कार है, मुण्ड और दण्ड धारण करनेवाले आपको नमस्कार

English

He whose form constituted of Tamas is Rudra and whose body is formed of the Rajo-gma is Brahma and whose form sustained by Sattva-guna is Visnu.

अध्याय २०

श्लोक 9

येन भागीरथी गङ्गा तपः कृत्वावतारिता ।प्रसादाद् देवदेवस्य महादेवस्य धीमतः

yena bhāgīrathī gaṅgā tapaḥ kṛtvāvatāritā / prasādād devadevasya mahādevasya dhīmataḥ

हिन्दी अर्थ

है। हाथमें वज्र धारण करनेवाले, दिशारूपी वस्त्रवाले कपर्दी (जटाधारी) आपको नमस्कार है नमो भेरवनादाय कालरूपाय दष्ट्रिणे। नागयज्ञोपवीताय नमस्ते वहिरेतसे

English

Thinking thus about Govinda, with a mind humble due to devotion, seek shelter in him alone. Thereby, you will attain great bliss."

अध्याय २०

श्लोक 10

भगीरथस्य तपसा देवः प्रीतमना हरः ।बभार शिरसा गङ्गां सोमान्ते सोमभूषणः

bhagīrathasya tapasā devaḥ prītamanā haraḥ / babhāra śirasā gaṅgāṃ somānte somabhūṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

नमोऽस्तु ते गिरीशाय स्वाहाकाराय ते नम: । नमो मुक्ताइहासाय भीमाय च नमो नमः नमस्ते कामनाशाय नमः कालप्रमाथिने। नमो भेरववेषाय हराय च निषङ्गिणे

English

Thereafter, at the instance of Prahlada, Bali, the son

अध्याय २०

श्लोक 11

भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूव ह ।नाभागस्तस्य दायादः सिन्धुद्वीपस्ततो ऽभवत्

bhagīrathasutaścāpi śruto nāma babhūva ha / nābhāgastasya dāyādaḥ sindhudvīpastato 'bhavat

हिन्दी अर्थ

नमोऽस्तु ते त्र्यम्बकाय नमस्ते कुत्तिवाससे। नमोऽम्बिकाधिपतये पशूनां पतये नमः नमो हैवतनाथाय देवानुगतलिङ्गिने । कुमारगुरवे तुभ्यं देवदेवाय ते नमः

English

When the proper time arrived, Aditi, the mother of Devas, bore to Kasyapa, the son, Mahavisnu himself, the increaser of the delight of Devas.

अध्याय २०

श्लोक 12

अयुतायुः सुतस्तस्य ऋतुपर्णस्तु तत्सुतः ।ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत् सुदासो नाम धार्मिकाः ।सौदासस्तस्य तनयः ख्यातः कल्माषपादकः

ayutāyuḥ sutastasya ṛtuparṇastu tatsutaḥ / ṛtuparṇasya putro 'bhūt sudāso nāma dhārmikāḥ / saudāsastasya tanayaḥ khyātaḥ kalmāṣapādakaḥ

हिन्दी अर्थ

नमो यज्ञाधिपतये नमस्ते ब्रह्मचारिणे। मृगव्याधाय महते ब्रह्माधिपतये नमः मह्यं सर्वात्मना कामान् प्रयच्छ परमेश्वर

English

(She gave birth to Vi?nu) who had four arms and large eyes, whose chest is marked by Srivatsa emblem, who resembles the blue cloud (in complexion), who was resplendent and surrounded by glorious halo (Sri—or goddess of wealth).

अध्याय २०

श्लोक 13

वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके ।अश्मकं जनयामसा तमिक्ष्वाकुकुलध्वजम्

vasiṣṭhastu mahātejāḥ kṣetre kalmāṣapādake / aśmakaṃ janayāmasā tamikṣvākukuladhvajam

हिन्दी अर्थ

एवं हि भक्त्या देवेशमभिष्ट्य स माधव: । पपात पादयोर्विप्रा देवदेव्योः स दण्डवत् उत्थाप्य भगवान् सोमः कृष्णं केशिनिषूदनम्।

English

Devas, Siddhas, Sadhyas, Garanas, of whom Indra was the head and Brahma surrounded by the groups of sages approached Upendra* (god Visnu) (for worshipping him).

अध्याय २०

श्लोक 14

अश्मकस्योत्कलायां तु नकुलो नाम पार्थिवः ।स हि रामभयाद् राजा वनं प्राप सुदुः खितः

aśmakasyotkalāyāṃ tu nakulo nāma pārthivaḥ / sa hi rāmabhayād rājā vanaṃ prāpa suduḥ khitaḥ

हिन्दी अर्थ

भयंकर नाद करनेवाले तथा दाढ़वाले कालस्वरूप आपको नमस्कार है । नागोंको यज्ञोपवीतके रूपमें धारण करनेवाले और अग्निस्वरूप वीर्यवाले आपको नमस्कार है। गिरीश! आपको नमस्कार है, स्वाहाकार! आपको नमस्कार है, उन्मुक्त अट्टहास करनेवाले आपको नमस्कार है और भीमरूप आपको बार-बार नमस्कार है। कामदेवका विनाश करनेवाले आपको नमस्कार है, कालका मन्थन करनेवाले आपको नमस्कार है, भयानक

English

Lord Hari, whose investiture with the sacred thread was performed, studied the Vedas and the code of good con¬ duct from Sage Bharadvaja holding it as a model for the people in the three worlds.

अध्याय २०

श्लोक 15

विभ्रत् स नारीकवचं तस्माच्छतरथो ऽभवत् ।तस्माद् बिलिबिलिः श्रीमान्वृद्धशर्माचतत्सुतः

vibhrat sa nārīkavacaṃ tasmācchataratho 'bhavat / tasmād bilibiliḥ śrīmānvṛddhaśarmācatatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

वेष धारण करनेवाले आपको नमस्कार है और निषङ्ग (तरकस)-धारी हरको नमस्कार है॥ ६८--७०॥ तीन आँखोंवाले आपको नमस्कार है, गजचर्म धारण करनेवाले आपको नमस्कार है। अम्बिकाके स्वामीको नमस्कार है और पशुपतिको नमस्कार है। आकाशरूप आपको और आकाशके अधिपतिको नमस्कार

English

Thus the Lord points out the worldly course of con¬ duct. The common people follow what he does as they consider him the authority.

अध्याय २०

श्लोक 16

तस्माद् विश्वसहस्तस्मात् खट्वाङ्ग इति विश्रुतः ।दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

tasmād viśvasahastasmāt khaṭvāṅga iti viśrutaḥ / dīrghabāhuḥ sutastasya raghustasmādajāyata

हिन्दी अर्थ

है। नर और नारीका शरीर धारण करनेवाले अर्धनारीश्वर तथा सांख्य और योगका प्रवर्तन करनेवाले आपको नमस्कार है। देवताओंके स्वामी और देवताओंद्वारा आराधित लिङ्गवाले आपको नमस्कार है। कुमारके गुरु (कार्तिकेयके पिता) आपको तथा देवाधिदेव आपको नमस्कार है । यज्ञके अधिपतिको नमस्कार है, ब्रह्मचारीको नमस्कार है। महान् मृगव्याध तथा ब्रह्माधिपतिको नमस्कार है। हंसरूपको नमस्कार है, विश्वरूप तथा

English

Then, in course of time, the intelligent Bali, son of Virocana, worshipped Visnu, the all-pervading Lord of Yajnas by performance of Yajnas.

अध्याय २०

श्लोक 17

रघोरजः समुत्पन्नो राजा दशरथस्ततः ।रामो दाशरथिर्वोरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः

raghorajaḥ samutpanno rājā daśarathastataḥ / rāmo dāśarathirvoro dharmajño lokaviśrutaḥ

हिन्दी अर्थ

मोहित करनेवालेको बार-बार नमस्कार है। योगी, योगसे प्राप्त होने योग्य तथा योग ही जिनकी माया है ऐसे आपको नमस्कार है प्राणोंका पालन करनेवाले (प्राणिमात्रके प्राणरक्षक) और घंटानादप्रियको नमस्कार है। कपाली आपको नमस्कार है, नक्षत्रोंके स्वामीको नमस्कार है। आपको नमस्कार है, नमस्कार है, नमस्कार है, पुनः आपको

English

He worshipped Brahmanas after giving them abun¬ dant wealth. Brahmana sages came to the sacrificial hall of the noble soul.

अध्याय २०

श्लोक 18

भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः ।सर्वे शक्रसमा युद्धे विष्णुशक्तिसमन्विताः ।जज्ञे रावणनाशार्थं विष्णुरंशेन विश्वकृत्

bharato lakṣmaṇaścaiva śatrughnaśca mahābalaḥ / sarve śakrasamā yuddhe viṣṇuśaktisamanvitāḥ / jajñe rāvaṇanāśārthaṃ viṣṇuraṃśena viśvakṛt

हिन्दी अर्थ

बार-बार नमस्कार है। परमेश्वर! आप मेरी अभीष्ट इच्छाओंको सभी प्रकारसे मुझे प्रदान करें विप्रो! इस प्रकार वे माधव भक्तिपूर्वक देवेशकी स्तुतिकर देव और देवी अर्थात् शंकर-पार्वतीके चरणोंमें दण्डवत् गिर पड़े। मेधके समान गम्भीर ध्वनिवाले भगवान् शंकरने केशीको मारनेवाले कृष्णको उठाकर

English

Lord Vi?nu came to know of this and urged by Bharadvaja, he came to the place of Yajna assuming the form of a Vamana (Dwarf).

अध्याय २०

श्लोक 19

रामस्य सुभगा भार्या जनकस्यात्मजा शुभा ।सीता त्रिलोकविख्याता शीलौदार्यगुणान्विता

rāmasya subhagā bhāryā janakasyātmajā śubhā / sītā trilokavikhyātā śīlaudāryaguṇānvitā

हिन्दी अर्थ

किमर्थ पुण्डरीकाक्ष तपस्तप्तं त्वयाव्यय। त्वमेव दाता सर्वेषां कामानां कामिनामिह त्वं हि सा परमा मूर्तिर्मम नारायणाह्वया। नानवासं त्वया तात विद्यते पुरुषोत्तम

English

With the hide of a black antelope and the sacred thread (as the upper garment) and shining with the sacred staff of a Palasa tree in his hand, the extremely brilliant Brahmana (Visnu, the Dwarf) with matted hair, came there reciting the Vedas.

अध्याय २०

श्लोक 20

तपसा तोषिता देवी जनकेन गिरीन्द्रजा ।प्रायच्छज्जानकीं सीतां राममेवाश्रिता पतिम्

tapasā toṣitā devī janakena girīndrajā / prāyacchajjānakīṃ sītāṃ rāmamevāśritā patim

हिन्दी अर्थ

वेत्थ नारायणानन्तमात्मानं परमेश्वरम्। महादेवं महायोगं स्वेन योगेन केशव उवाच वीक्ष्य विश्वेशं देवीं च हिमशेलजाम्

English

Coming near the king of Asuras, Hari the mendicant begged him for the space traversed by three steps of his own feet.

अध्याय २०

श्लोक 21

प्रीतश्च भगवानीशस्त्रिशूली नीललोहितः ।प्रददौ शत्रुनाशार्थं जनकायाद्भुतं धनुः

prītaśca bhagavānīśastriśūlī nīlalohitaḥ / pradadau śatrunāśārthaṃ janakāyādbhutaṃ dhanuḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञातं हि भवता सर्व स्वेन योगेन शंकर। इच्छाम्यात्मसमं पुत्रं त्वद्भक्तं देहि शंकर देवीमालोक्य गिरिजां केशवं परिषस्वजे

English

The Lord of the Daityas had sought refuge in him. Desirous of making him free from covetousness and other passions, the primordial Lord covered, in his strides, the Earth, firmament and heaven.

अध्याय २०

श्लोक 22

स राजा जनको विद्वान् दातुकामः सुतामिमाम् ।अघोषयदमित्रघ्नो लोके ऽस्मिन् द्विजपुङ्गवाः

sa rājā janako vidvān dātukāmaḥ sutāmimām / aghoṣayadamitraghno loke 'smin dvijapuṅgavāḥ

हिन्दी अर्थ

ततः सा जगतां माता शंकरार्धशरीरिणी। व्याजहार हृषीकेशं देवी हिमगिरीन्द्रजा अनन्यामीश्वरे भक्तिमात्मन्यपि च केशव

English

The foot of the Lord traversed the three worlds, and went to the Brahmaloka from the region of Prajapati. The leading gods, the chief of whom were the Adityas, and the Siddhas who stayed there bowed unto him [v.l. who was refulgent like a thousand suns.]

अध्याय २०

श्लोक 23

इदं धनुः समादातुं यः शक्नोति जगत्त्रये ।देवो वा दानवो वापि स सीतां लब्धुमर्हति

idaṃ dhanuḥ samādātuṃ yaḥ śaknoti jagattraye / devo vā dānavo vāpi sa sītāṃ labdhumarhati

हिन्दी अर्थ

त्वं हिं नारायणः साक्षात् सर्वात्मा पुरुषोत्तमः । प्रार्थितो हैवतैः पूर्व संजातो देवकीसुतः इमानिमान् वरानिष्टान् मत्तो गृह्णीष्व केशव।

English

The Primordial Lord, the beginningless grandsire of the world, offered worship to him and propitiated him. After cracking the Upper crest of the Cosmic egg, he em¬ bellished with divine ornaments went again.

अध्याय २०

श्लोक 24

विज्ञाय रामो बलवान् जनकस्य गृहं प्रभुः ।भञ्जयामास चादाय गत्वासौ लीलयैव हि

vijñāya rāmo balavān janakasya gṛhaṃ prabhuḥ / bhañjayāmāsa cādāya gatvāsau līlayaiva hi

हिन्दी अर्थ

एवमुक्तस्तया कृष्णो महादेव्या जनार्दनः । आशिषं शिरसागृह्णाद् देवोऽप्याह महेश्वरः प्रगृह्य कृष्णं भगवानथेशः

English

Thanks to the breaking of the Egg, the great cool water resorted to by the meritorious, flowed over. The excellent river was designated as Ganga by god Brahma. It was stationed in the sky.

अध्याय २०

श्लोक 25

उद्ववाह च तां कन्यां पार्वतीमिव शङ्करः ।रामः परमधर्मात्मा सेनामिव च षण्मुखः

udvavāha ca tāṃ kanyāṃ pārvatīmiva śaṅkaraḥ / rāmaḥ paramadharmātmā senāmiva ca ṣaṇmukhaḥ

हिन्दी अर्थ

करेण देव्या सह देवदेवः। सम्पूज्यमानो मुनिभिः सुरेशै- पुण्डरीकाक्ष! अव्यय! आपने तप क्यों किया है। (क्योंकि) आप ही कामना करनेवालोंकी सभी कामनाओंको पूर्ण करनेवाले हैं। आप ही मेरी नारायण नामवाली परम मूर्ति हैं। पुरुषोत्तम ! तात! आपके लिये

English

After reaching the great Prakrti, Pradhana, the source of Brahman and then the sole Purusa, the seed (origin) of the universe, he stabilised his foot at the unchanging region of I sa. Seeing it, the gods eulogised it at those different places.

अध्याय २०

श्लोक 26

ततो बहुतिथे काले राजा दशरथः स्वयम् ।रामं ज्येष्ठं सुतं वीरं राजानं कर्तुमारभत्

tato bahutithe kāle rājā daśarathaḥ svayam / rāmaṃ jyeṣṭhaṃ sutaṃ vīraṃ rājānaṃ kartumārabhat

हिन्दी अर्थ

कुछ भी अप्राप्य नहीं है। केशव! अपने योगद्वारा आप अपनेको नारायण, अनन्त, परमेश्वर, महादेव और उनका वह वचन सुनकर हँसते हुए श्रीकृष्णने विश्वेश्वर तथा हिमालय-पुत्री देवी पार्वतीको ओर देखकर वृषध्वज शंकरसे कहा--प्रभो शंकर! आपको अपने योगद्वारा सब कुछ ज्ञात है। में अपने ही समान

English

On seeing that Purusa with the universe for his physical body, Bali the great, bowed to Visnu with devotion.

अध्याय २०

श्लोक 27

तस्याथ पत्नी सुभगा कैकेयी चारुभाषिणी ।निवारयामास पतिं प्राह संभ्रान्तमानसा

tasyātha patnī subhagā kaikeyī cārubhāṣiṇī / nivārayāmāsa patiṃ prāha saṃbhrāntamānasā

हिन्दी अर्थ

ऐसा पुत्र चाहता हूँ, जो आपका भक्त हो, श्रीशंकर! आप मुझे प्रदान करें। प्रसन्न-मन होकर विश्वात्मा हरने 'तथास्तु' ऐसा कहकर और देवी पार्वतीकी ओर देखकर केशवका आलिङ्गन किया तदनन्तर शंकरके आधे शरीरमें स्थित, संसारको माता हिमालय पर्वतको पुत्री देवी (पार्वती) हषीकेशसे बोलीं। अच्युत! केशव! वत्स! मैं ईश्वर (शंकर)- में तथा मुझमें भी सर्वदा रहनेवाली आपकी अनन्त,

English

Lord Vasudeva, the primordial creator became a Dwarf once again and said to him—"O Lord of Daityas, in effect, the three worlds have been given over to me by you yourself."

अध्याय २०

श्लोक 28

मत्सुतं भरतं वीरं राजानं कर्तुमर्हसि ।पूर्वमेव वरो यस्माद् दत्तो मे भवता यतः

matsutaṃ bharataṃ vīraṃ rājānaṃ kartumarhasi / pūrvameva varo yasmād datto me bhavatā yataḥ

हिन्दी अर्थ

निश्चल और अनन्य भक्तिको जानती हूँ। आप ही साक्षात् नारायण और सर्वात्मा पुरुषोत्तम हैं। पूर्वकालमें देवताओंके द्वारा प्रार्थना किये जानेपर आप देवकीके पुत्रके रूपमें उत्पन्न हुए थे। आप अपने आत्मरूपको तथा अपने निर्मल पदको स्वयं देखें। हम दोनोंमें कोई भेद नहीं है। विद्वान् लोग (हम दोनोंको) एक रूपसे देखते हें । केशव! आप इन अभीष्ट वरोंको मुझसे ग्रहण करें। आपको सर्वज्ञता, ऐश्वर्य, वह परमेश्वर-सम्बन्धी ज्ञान, शिवमें निश्चल

English

Bowing down again his head, the Daitya poured water at the tip of his hand (and said), "I shall offer myself unto you of infinite splendour and abode, to Trivikrama of unmeasured stride."

अध्याय २०

श्लोक 29

स तस्या वचनं श्रुत्वा राजा दुः खितमानसः ।बाढमित्यब्रवीद् वाक्यं तथा रामो ऽपि धर्मवित्

sa tasyā vacanaṃ śrutvā rājā duḥ khitamānasaḥ / bāḍhamityabravīd vākyaṃ tathā rāmo 'pi dharmavit

हिन्दी अर्थ

भक्ति तथा अपनेमें श्रेष्ठ बल प्राप्त हो उन महादेवीके द्वारा ऐसा कहे जानेपर जनार्दन कृष्णने उनके (वररूपी) आशीर्वादको शिरोधार्य किया। देव महेश्वरने भी कृष्णसे ऐसा ही कहा अर्थात् आशीर्वाद प्रदान किया। तब देवताओं तथा मुनियोंसे

English

After accepting dana (lit. what has been offered) from Bali, the son of Prahlada's son, Sahkha-pani (i.e. the conch¬ armed deity Visnu), the immanent soul of the universe spoke again to Daitya: "Enter the root (the downmost part) of the nether world.

अध्याय २०

श्लोक 30

प्रणम्याथ पितुः पादौ लक्ष्मणेन सहाच्युतः ।ययौ वनं सपत्नीकः कृत्वा समयमात्मवान्

praṇamyātha pituḥ pādau lakṣmaṇena sahācyutaḥ / yayau vanaṃ sapatnīkaḥ kṛtvā samayamātmavān

हिन्दी अर्थ

पूजित होते हुए देवाधिदेव गिरीश भगवान् शंकर कृष्णका हाथ पकड़कर देवी पार्वतीके साथ कैलास पर्वतपर चले गये श्रीकृष्णका कैलास पर्वतपर विहार करना, श्रीकृष्णको द्वारका बुलानेके लिये गरुडका कैलासपर जाना, श्रीकृष्णका द्वारका-आगमन, द्वारकामें श्रीकृष्णका स्वागत तथा उनका दर्शन करनेके लिये देवताओं तथा मार्कण्डेय आदि मुनियोंका आना, कृष्णके द्वारा महर्षि मार्कण्डेयको शिव-तत्त्व तथा लिङ्ग-तत्त्वका माहात्म्य बतलाना तथा

English

Enjoying pleasures unavailable even to gods, stay there permanently. By the path of devotion, meditate on me continuously. At the close of the Kalpa, you will enter me once again."

अध्याय २०

श्लोक 31

संवत्सराणां चत्वारि दश चैव महाबलः ।उवास तत्र मतिमान् लक्ष्मणेन सह प्रभुः

saṃvatsarāṇāṃ catvāri daśa caiva mahābalaḥ / uvāsa tatra matimān lakṣmaṇena saha prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

स्वयं शिवका पूजन करना, ब्रह्मा-विष्णुद्वारा शिवके महालिङ्गका दर्शन तथा लिङ्गस्तुति, लिङ्गार्चनका प्रवर्तन रराम भगवान् सोमः केशवेन महेश्वरः

English

After advising this to that lion-like Daitya, Visnu of great strides and of truthful exploits, gave the three worlds unto Indra.

अध्याय २०

श्लोक 32

कदाचिद् वसतो ऽरण्ये रावणो नाम राक्षसः ।परिव्राजकवेषेण सीतां हृत्वा ययौ पुरीम्

kadācid vasato 'raṇye rāvaṇo nāma rākṣasaḥ / parivrājakaveṣeṇa sītāṃ hṛtvā yayau purīm

हिन्दी अर्थ

पूजयाञ्चक्रिरे कृष्णं देवदेवमथाच्युतम् चतुर्बाहुमुदाराङ्कं कालमेघसमप्रभम् ।

English

Siddhas, Devas, sages, Kinnaras, gods Brahma, Indra, Lord Rudra and Adityas (the sun-gods) and the group of Maruts eulogised the Deity of great Yoga.

अध्याय २०

श्लोक 33

अदृष्ट्वा लक्ष्मणो रामः सीतामाकुलितेन्द्रियौ ।दुः खशोकाभिसंतप्तौ बभूवतुररिन्दमौ

adṛṣṭvā lakṣmaṇo rāmaḥ sītāmākulitendriyau / duḥ khaśokābhisaṃtaptau babhūvaturarindamau

हिन्दी अर्थ

भ्राजमानं श्रिया दिव्यं युवानमतिकोमलम्। पद्याङ्गिनयने चारु सुस्मितं सुगतिप्रदम् कदाचित् तत्र लीलार्थं देवकीनन्दवर्धनः । भ्राजमानः श्रिया कृष्णश्चचार गिरिकन्दरे

English

After performing that miraculous feat, Visnu who had assumed the form of a dwarf (Vamana) vanished there itself even as all of them were watching.

अध्याय २०

श्लोक 34

ततः कदाचित् कपिना सुग्रीवेण द्विजोत्तमाः ।वानराणामभूत् सख्यं रामस्याक्लिष्टकर्मणः

tataḥ kadācit kapinā sugrīveṇa dvijottamāḥ / vānarāṇāmabhūt sakhyaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

गन्धर्वकन्यका दिव्यास्तद्वदप्सरसां वराः। दृष्टा चकमिरे कृष्णं स्त्रस्तवस्त्रविभूषणाः काश्चिद् गायन्ति विविधां गीतिं गीतविशारदाः। सम्प्रेक्ष्य देवकीसूनुं सुन्दर्यः काममोहिताः

English

Being urged by Prahlada and other leading Asuras, the excellent Daitya Bali, the glorious devotee of Visnu went to Patala.

अध्याय २०

श्लोक 35

सुग्रीवस्यानुगो वीरो हनुमान् न्म वानरः ।वायुपुत्रौ महातेजा रामस्यासीत् प्रियः सदा

sugrīvasyānugo vīro hanumān nma vānaraḥ / vāyuputrau mahātejā rāmasyāsīt priyaḥ sadā

हिन्दी अर्थ

काश्चिद्विलासबहुला नृत्यन्ति स्म तदग्रतः । सम्प्रेक्ष्य संस्थिताः काश्चित् पपुस्तद्ठदनामृतम् सूतजी बोले--मेरु शिखरके स्वर्णिम कैलास पर्वतपर पहुँचकर महेश्वर भगवान् शंकर केशव ( श्रीकुष्ण)- के साथ विहार करने लगे। कैलास पर्वतपर निवास करनेवालोंने उन देवाधिदेव, अच्युत, महात्मा श्रीकृष्णको

English

He asked Prahlada about the greatness of Visnu, the excellent path of devotion and the procedure of his worship. He (Prahlada) explained all these and he (Bali) did in accord¬ ance with it.

अध्याय २०

श्लोक 36

स कृत्वा परमं धैर्यं रामाय कृतनिश्चयः ।आनयिष्यामि तां सीतामित्युक्त्वा विचचार ह

sa kṛtvā paramaṃ dhairyaṃ rāmāya kṛtaniścayaḥ / ānayiṣyāmi tāṃ sītāmityuktvā vicacāra ha

हिन्दी अर्थ

देखकर उनकी पूजा की। उन्होंने चार भुजावाले, उदार अङ्गोंवाले, प्रलयकालीन मेघके समान प्रभावाले, मुकुटधारी, हाथमें धनुष धारण किये, श्रीवत्ससे सुशोभित वक्षःस्थलवाले, वक्षःस्थलपर उत्तम वैजयन्तीकी माला धारण किये, शोभासे सुशोभित दिव्य अति कोमल, युवावस्थावाले, कमल (वर्ण)-के समान (रक्त) चरण एवं नेत्रवाले, अत्यन्त सुन्दर, मुसकराते हुए अच्छी गति प्रदान

English

With great emotional attachment, he sought refuge in the Deity holding a discus and a conch in hand—the

अध्याय २०

श्लोक 37

महीं सागरपर्यन्तां सीतादर्शनतत्परः ।जगाम रावणपुरीं लङ्कां सागरसंस्थिताम्

mahīṃ sāgaraparyantāṃ sītādarśanatatparaḥ / jagāma rāvaṇapurīṃ laṅkāṃ sāgarasaṃsthitām

हिन्दी अर्थ

करनेवाले अच्युत (श्रीकृष्ण)-को पूजा को॥ १--५॥ वहाँ किसी समय माता देवकीके आनन्दको बढ़ानेवाले शोभासम्पन्न श्रीकृष्ण लीलाके निमित्त कैलास पर्वतकी गुहामें विचरण करने लगे। सभी प्रमुख गन्धर्वो,

English

O Brahmanas, the exploits of Vamana have been thus described to you. That Purusottama accomplishes the tasks of Devas.

अध्याय २०

श्लोक 38

तत्राथ निर्जने देशे वृक्ष्मूले शुचिस्मिताम् ।अपश्यदमलां सीतां राक्षसीभिः समावृताम्

tatrātha nirjane deśe vṛkṣmūle śucismitām / apaśyadamalāṃ sītāṃ rākṣasībhiḥ samāvṛtām

हिन्दी अर्थ

वहाँ उन जगन्मय (श्रीकुष्ण)-को देखा और परम आश्चर्यचकित होकर वे आनन्दसे प्रफुल्लित नेत्रवाले हो गये तथा उन महात्माके मस्तकपर पुष्पोंकी वर्षा करने लगे। दिव्य गन्धवोँकी कन्याएँ तथा उसी प्रकार श्रेष्ठ अप्सराएँ कृष्णको देखकर अव्यवस्थित वस्त्राभूषणवाली होकर उनकी कामना करने लगीं। गायनमें पारंगत कुछ सुन्दरियाँ काममोहित होकर देवकीपुत्रकी ओर देखकर विविध प्रकारके गीत गाने लगीं

English

It appears that with the exception of Prahlada, the Asuras were pro-Siva & some of their chiefs were absorbed as chief attendants of Siva.

अध्याय २०

श्लोक 39

अश्रुपूर्णेक्षणां हृद्यां संस्मरन्तीमनिन्दिताम् ।राममिन्दीवरश्यामं लक्ष्मणं चात्मसंस्थितम्

aśrupūrṇekṣaṇāṃ hṛdyāṃ saṃsmarantīmaninditām / rāmamindīvaraśyāmaṃ lakṣmaṇaṃ cātmasaṃsthitam

हिन्दी अर्थ

कुछ अत्यन्त विलासप्रिय (कन्याएँ) उनके आगे नृत्य करने लगीं और कुछ वहीं स्थित होकर उनकी ओर देखकर उनके वदनामृतका पान करने लगीं काञ्चिद् भूषणवर्याणि स्वाड्रादादाय सादरम्। भूषयाञ्चक्रिरे कृष्णं कामिन्यो लोकभूषणम्

English

That king was a great devotee of Sankara. He ruled over the kingdom. After subjugating the three worlds, he harassed Indra.

अध्याय २०

श्लोक 40

निवेदयित्वा चात्मानं सीतायै रहसि स्वयम् ।असंशयाय प्रददावस्यै रामाङ्गुलीयकम्

nivedayitvā cātmānaṃ sītāyai rahasi svayam / asaṃśayāya pradadāvasyai rāmāṅgulīyakam

हिन्दी अर्थ

काश्चिद् भूषणवर्याणि समादाय तदङ्कतः । स्वात्मानं भूषयामासुः स्वात्मगैरपि माधवम् काश्चिदागत्य कृष्णस्य समीपं काममोहिताः । चुचुम्बुर्वदनाम्भोजं हरेर्मुग्धमृगेक्षणाः

English

Then Indra and other Devas went to Krttivasas (Elephant-hide-robed god Siva) and said to him, "The great Asura named Bana who is your protege, is harassing us."

अध्याय २०

श्लोक 41

दृष्ट्वाङ्गुलीयकं सीता पत्युः परमशोभनम् ।मेने समागतं रामं प्रीतिविस्फारितेक्षणा

dṛṣṭvāṅgulīyakaṃ sītā patyuḥ paramaśobhanam / mene samāgataṃ rāmaṃ prītivisphāritekṣaṇā

हिन्दी अर्थ

प्रगृह्य काश्चिद् गोविन्दं करेण भवनं स्वकम्। प्रापयामासुर्लोकादिं मायया तस्य मोहिताः तासां स भगवान् कृष्णः कामान् कमललोचनः । बहूनि कृत्वा रूपाणि पूरयामास लीलया

English

Thus addressed by Devas, Lord Mahesvara, Lord of Devas, burned Bana's city sportively with a single arrow.

अध्याय २०

श्लोक 42

समाश्वास्य तदा सीतां दृष्ट्वा रामस्य चान्तिकम् ।नयिष्ये त्वां महाबाहुरुक्त्वा रामं ययौ पुनः

samāśvāsya tadā sītāṃ dṛṣṭvā rāmasya cāntikam / nayiṣye tvāṃ mahābāhuruktvā rāmaṃ yayau punaḥ

हिन्दी अर्थ

एवं वै सुचिरं कालं देवदेवपुरे हरिः। रेमे नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत् गते बहुतिथे काले द्वारवत्यां निवासिनः । बभूवुर्विह्ृला भीता गोविन्दविरहे जनाः

English

When the city was being burned, Bana sought refuge in the Trident-bearing Lord Rudra, the Lord of the Bull, Isa, Nila-lohita (of blue-red complexion).

अध्याय २०

श्लोक 43

निवेदयित्वा रामाय सीतादर्शनमात्मवान् ।तस्थौ रामेण पुरतो लक्ष्मणेन च पूजितः

nivedayitvā rāmāya sītādarśanamātmavān / tasthau rāmeṇa purato lakṣmaṇena ca pūjitaḥ

हिन्दी अर्थ

अदृष्ट्रा तत्र गोविन्दं प्रणम्य शिरसा मुनिम्। आजगामोपमन्युं तं पुरीं द्वारवतीं पुनः तदन्तरे महाहैत्या राक्षसाश्चातिभीषणाः। आजगम्मुद्वारकां शुभ्रां भीषयन्तः सहस्त्रशः

English

Bearing thatLihga of Sambhu over his head, he came out of the city and devoid of passion (v.l. fear) eulogised the Supreme Ruler.

अध्याय २०

श्लोक 44

ततः स रामो बलवान् सार्धं हनुमता स्वयम् ।लक्ष्मणेन च युद्धाय बुद्धिं चक्रे हि रक्षसाम्

tataḥ sa rāmo balavān sārdhaṃ hanumatā svayam / lakṣmaṇena ca yuddhāya buddhiṃ cakre hi rakṣasām

हिन्दी अर्थ

एतस्मिन्नेव काले तु नारदो भगवानृषिः । दृष्टा कैलासशिखरे कृष्णं द्वारवतीं गतः प्रोचुर्नारायणो नाथः कुत्रास्ते भगवान् हरिः

English

Lord Isa, Sankara, Nilalohita, on being eulogised, (and propitiated) lovingly engaged Bana in the chieftancy of the Ganasd

अध्याय २०

श्लोक 45

कृत्वाथ वानरशतैर्लङ्कामार्गं महोदधेः ।सेतुं परमधर्मात्मा रावणं हतवान् प्रभुः

kṛtvātha vānaraśatairlaṅkāmārgaṃ mahodadheḥ / setuṃ paramadharmātmā rāvaṇaṃ hatavān prabhuḥ

हिन्दी अर्थ

स तानुवाच भगवान् कैलासशिखरे हरिः। रमतेऽद्य महायोगिन् तं दृष्टराहमिहागतः जगामाकाशगो विप्राः कैलासं गिरिमुत्तमम्

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 46

सपत्नीकं च ससुतं सभ्रातृकमरिदमः ।आनयामास तां सीतां वायुपुत्रसहायवान्

sapatnīkaṃ ca sasutaṃ sabhrātṛkamaridamaḥ / ānayāmāsa tāṃ sītāṃ vāyuputrasahāyavān

हिन्दी अर्थ

ददर्श देवकीसूनुं भवने रत्नमण्डिते। वरासनस्थं गोविन्दं देवदेवान्तिके हरिम् महादेवगणैः सिद्धैर्योगिभिः परिवारितम्

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 47

सेतुमध्ये महादेवमीशानं कृत्तिवाससम् ।स्थापयामास लिङ्गस्थं पूजयामास राघवः

setumadhye mahādevamīśānaṃ kṛttivāsasam / sthāpayāmāsa liṅgasthaṃ pūjayāmāsa rāghavaḥ

हिन्दी अर्थ

कुछ कामिनियाँ (कन्याएं) अपने अङ्गोंसे श्रेष्ठ आभूषणोंको उतारकर उनसे लोकभूषण कृष्णको आदरपूर्वक आभूषित करने लगीं। कुछ उनके अद्भोंसे श्रेष्ठ आभूषणोंको लेकर अपनेको तथा अपने आभूषणोंसे माधवको सजाने लगीं। कतिपय मुग्ध मृगके समान नयनोंवाली काम- मोहित (कन्याएँ) हरि कृष्णके समीपमें जाकर उनके मुखकमलका स्पर्श करने लगीं। उनकी मायासे मोहित कुछ अप्सराएँ लोकोंके आदि कारण गोविन्दका हाथ

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 48

तस्य देवो महादेवः पार्वत्या सह शङ्करः ।प्रत्यक्षमेव भगवान् दत्तवान् वरमुत्तमम्

tasya devo mahādevaḥ pārvatyā saha śaṅkaraḥ / pratyakṣameva bhagavān dattavān varamuttamam

हिन्दी अर्थ

पकड़कर उन्हें अपने भवनमें ले गयीं उन कमललोचन भगवान् श्रीकुष्णने बहुतसे रूप धारणकर लीलापूर्वक उनकी अभीष्ट कामनाओंकी पूर्ति की। इस प्रकार श्रीमान् नारायण हरिने संसारको (अपनी) मायासे मोहित करते हुए देवाधिदेव शंकरके

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 49

यत् त्वया स्थापितं लिङ्गं द्रक्ष्यन्तीह द्विजातयः ।महापातकसंयुक्तास्तेषां पापं विनश्यतु

yat tvayā sthāpitaṃ liṅgaṃ drakṣyantīha dvijātayaḥ / mahāpātakasaṃyuktāsteṣāṃ pāpaṃ vinaśyatu

हिन्दी अर्थ

नगरमें बहुत समयतक रमण किया बहुत दिन व्यतीत होनेपर द्वारिकापुरीके रहनेवाले लोग गोविन्दके विरहमें भयभीत एवं विह्वल हो गये।

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 50

अन्यानि चैव पापानि स्नातस्यात्र महोदधौ ।दर्शनादेव लिङ्गसल्य नाशं यान्ति न संशयः

anyāni caiva pāpāni snātasyātra mahodadhau / darśanādeva liṅgasalya nāśaṃ yānti na saṃśayaḥ

हिन्दी अर्थ

उनको ढूँढ़ते हुए उस हिमालय पर्वतपर गये। वहाँ गोविन्दको न देखकर उन उपमन्युको विनयपूर्वक प्रणामकर पुनः द्वारवतीपुरीमें लौट आये। इसी बीच अत्यन्त भयंकर हजारों महाहैत्य तथा राक्षस भय उत्पन्न करते हुए सुन्दर द्वारकामें आ पहुँचे। कृष्णके समान

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 51

यावत् स्थास्यन्ति गिरयो यावदेषा च मेदिनी ।यावत् सेतुश्च तावच्च स्थास्याम्यत्र तिरोहितः

yāvat sthāsyanti girayo yāvadeṣā ca medinī / yāvat setuśca tāvacca sthāsyāmyatra tirohitaḥ

हिन्दी अर्थ

उन्हें मारकर उस शुभ पुरीको रक्षा को इसी समय भगवान् नारद ऋषि कैलास शिखरपर श्रीकृष्णका दर्शनकर द्वारकापुरीमें गये। उन नारद ऋषिको देखकर वहाँ (द्वारकामें) निवास करनेवाले सभीने पूछा--' नारायण, नाथ, भगवान् हरि कहाँ हैं ?'

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 52

स्नानं दानं जपः श्राद्धं भविष्यत्यक्ष्यं कृतम् ।स्मरणादेव लिङ्गस्य दिनपापं प्रणश्यति

snānaṃ dānaṃ japaḥ śrāddhaṃ bhaviṣyatyakṣyaṃ kṛtam / smaraṇādeva liṅgasya dinapāpaṃ praṇaśyati

हिन्दी अर्थ

उन्होंने (नारदने) उनसे कहा कि भगवान् हरि कैलास शिखरपर रमण कर रहे हैं, मैं उन महायोगीको देखकर आज यहाँ आया हूँ विप्रो! उनका वचन सुनकर आकाशमें चलनेवाले पक्षियोंमें श्रेष्ठ वे गरुड श्रेष्ठ पर्वत केलासपर गये। उन्होंने देवकीपुत्र गोविन्द हरिको देवाधिदेव (शंकर) - के समीप रलमण्डित भवनमें एक श्रेष्ठ आसनपर

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 53

इत्युक्त्वा भगवाञ्छंभुः परिष्वज्य तु राघवम् ।सनन्दी सगणो रुद्रस्तत्रैवान्तरधीयत

ityuktvā bhagavāñchaṃbhuḥ pariṣvajya tu rāghavam / sanandī sagaṇo rudrastatraivāntaradhīyata

हिन्दी अर्थ

विराजमान देखा। (वहाँ) देवता, दिव्य स्त्रियाँ, महादेवके गण, सिद्ध तथा योगीजन चारों ओरसे घेरकर उनकी उपासना कर रहे थे प्रणम्य दण्डवद् भूमौ सुपर्णः शंकरं शिवम्। निवेदयामास हरेः प्रवृत्तिं द्वारके पुरे

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 54

रामो ऽपि पालयामास राज्यं धर्मपरायणः ।अभिषिक्तो महातेजा भरतेन महाबलः

rāmo 'pi pālayāmāsa rājyaṃ dharmaparāyaṇaḥ / abhiṣikto mahātejā bharatena mahābalaḥ

हिन्दी अर्थ

ततः प्रणम्य शिरसा शंकरं नीललोहितम्। आजगाम पुरीं कृष्ण: सोऽनुज्ञातो हरेण तु वचोभिरमृतास्वाहैर्मानितो मधुसूदनः

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 55

विशेषाढ् ब्राह्मणान् सर्वान् पूजयामसचेश्वरम् ।यज्ञेन यज्ञहन्तारमश्वमेधेन शङ्करम्

viśeṣāḍh brāhmaṇān sarvān pūjayāmasaceśvaram / yajñena yajñahantāramaśvamedhena śaṅkaram

हिन्दी अर्थ

गते मुररिपौ नैव कामिन्यो मुनिपुङ्गवाः । निशेव चन्द्ररहिता विना तेन चकाशिरे पताकाभिर्विशालाभिर्ध्वजै रत्नपरिष्कृतेः । लाजादिभिः पुरीं रम्यां भूषयाञ्चक्रिरे तदा

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 56

रामस्य तनयो जज्ञे कुश इत्यभिविश्रुतः ।लवश्च सुमहाभागः सर्वतत्त्वार्थवित् सुधीः

rāmasya tanayo jajñe kuśa ityabhiviśrutaḥ / lavaśca sumahābhāgaḥ sarvatattvārthavit sudhīḥ

हिन्दी अर्थ

मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वसुदेवसुतोपरि वरासने महायोगी भाति देवीभिरन्वितः

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 57

अतिथिस्तु कुशाज्जज्ञे निषधस्तत्सुतो ऽभवत् ।नलस्तु निषधस्याभून्नभस्तमादजायत

atithistu kuśājjajñe niṣadhastatsuto 'bhavat / nalastu niṣadhasyābhūnnabhastamādajāyata

हिन्दी अर्थ

भ्राजते मालया देवो यथा देव्या समन्वित: आजम्मुर्दवगन्धर्वा द्रष्टुं लोकादिमव्ययम्। महर्षयः पूर्वजाता मार्कण्डेयादयो द्विजाः

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 58

नभसः पुण्डरीकाख्यः क्षेमधन्वा च तत्सुतः ।तस्य पुत्रो ऽभवद् वीरो देवानीकः प्रतापवान्

nabhasaḥ puṇḍarīkākhyaḥ kṣemadhanvā ca tatsutaḥ / tasya putro 'bhavad vīro devānīkaḥ pratāpavān

हिन्दी अर्थ

ततः स भगवान् कृष्णो मार्कण्डेयं समागतम्। ननामोत्थाय शिरसा स्वासनं च ददौ हरिः गरुडने कल्याणकारी शंकरको भूमिपर दण्डवत् प्रणाम किया और द्वारकापुरीका समाचार हरिसे निवेदन किया। तदनन्तर नीललोहित शंकरको विनयपूर्वक प्रणामकर और उन हरकी आज्ञा प्राप्तकर स्त्रीसमूहोंद्वारा

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 59

अहीनगुस्तस्य सुतो सहस्वांस्तत्सुतो ऽभवत् ।तस्माच्चन्द्रावलोकस्तु तारापीडस्तु तत्सुतः

ahīnagustasya suto sahasvāṃstatsuto 'bhavat / tasmāccandrāvalokastu tārāpīḍastu tatsutaḥ

हिन्दी अर्थ

पूजित और अमृतके समान मधुर स्वादुयुक्त वचनोंसे आरूढ़ होकर अपनी पुरीको चले। शंख, चक्र तथा गदाधारी शत्रुहन्ता महायोगीको जाते हुए देखकर गन्धर्व तथा श्रेष्ठ अप्सराओंने उनका अनुगमन किया। विश्वात्मा गोविन्द हरि उन सभी अङ्गनाओंको विदाकर शीघ्र ही

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 60

तारापीडाच्चन्द्रगिरिर्भानुवित्तस्ततो ऽभवत् ।श्रुतायुरभवत् तस्मादेते इक्ष्वाकुवंशजाः ।सर्वे प्राधान्यतः प्रोक्ताः समासेन द्विजोत्तमाः

tārāpīḍāccandragirirbhānuvittastato 'bhavat / śrutāyurabhavat tasmādete ikṣvākuvaṃśajāḥ / sarve prādhānyataḥ proktāḥ samāsena dvijottamāḥ

हिन्दी अर्थ

उस दिव्य पुरी द्वारवतीको गये मुनिश्रेष्ठो ! उन मुरारिके चले जानेपर वे कामिनियाँ चन्द्रमारहित रात्रिके समान शोभाहीन हो गयीं । पुरवासियोंने श्रीकृष्णके आगमनके शुभ समाचारको सुनकर शीघ्र दिव्य एवं मङ्गलमयी द्वारवती पुरीको सुसज्जित किया।

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

अध्याय २०

श्लोक 61

य इमं शृणुयान्नित्यमिक्ष्वाकोर्वंशमुत्तमम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तो स्वर्गलोके महीयते

ya imaṃ śṛṇuyānnityamikṣvākorvaṃśamuttamam / sarvapāpavinirmukto svargaloke mahīyate

हिन्दी अर्थ

श्रीकुष्णके आमगनसे अति प्रसन्न द्वारकावासियोंने विशाल पताकाओं और रल्रोंसे जटित ध्वजों तथा लाजा आदि माङ्गलिक वस्तुओंसे सुन्दर पुरीको सजा दिया। मधुर स्वरवाले विविध वाद्यों, हजारों शंखों तथा वीणाओंको वे लोग बजाने लगे। गोविन्दके शुभपुरी द्वारवतीमें प्रवेश करते ही युवती स्त्रियाँ मधुर स्वरमें गान करने लर्गी। उन ईशान (कृष्ण)-को देखकर वे नृत्य करने लगीं और महलोंके ऊपर स्थित स्त्रियाँ वसुदेवपुत्र श्रीकृष्णके

English

Similarly, the terrible sons of Danu were Tara and others. Out of them Tara, Sambara, Kapila, Sankara (?) (a better v.l. Sancara), Svarbhanu, and Vrsaparvan have been glorified as the prominent ones.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_kUrmapurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Kurma Purana — Chapter 20

कूर्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.