Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
47
अध्याय 47 / 318

Adhyaya 47

59 श्लोक
WhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ59 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४७

श्लोक 1

कालनेमिनः युद्धं एवं प्रभावं दानवांश्चापि पिप्रीषुः कालनेमिर्महासुरः ।व्यवर्धत महातेजास्तपान्ते जलदो यथा

kālaneminaḥ yuddhaṃ evaṃ prabhāvaṃ dānavāṃścāpi piprīṣuḥ kālanemirmahāsuraḥ | vyavardhata mahātejāstapānte jalado yathā

अध्याय ४७

श्लोक 2

त्रैलोक्यान्तर्गतं तं तु दृष्ट्वा तै दानवेश्वराः ।उत्तस्थुरपरिश्रान्ताः प्राप्येवामृतमुत्तमम्

trailokyāntargataṃ taṃ tu dṛṣṭvā tai dānaveśvarāḥ | uttasthurapariśrāntāḥ prāpyevāmṛtamuttamam

अध्याय ४७

श्लोक 3

ते वीतभयसन्त्रासा मयतारपुरोगमाः ।तारकामयसङ्ग्रामे सततं जयकाङ्क्षिणः ।रेजुरायोधनगता दानवा युद्धकाङ्क्षिणः

te vītabhayasantrāsā mayatārapurogamāḥ | tārakāmayasaṅgrāme satataṃ jayakāṅkṣiṇaḥ | rejurāyodhanagatā dānavā yuddhakāṅkṣiṇaḥ

अध्याय ४७

श्लोक 4

अस्त्रमभ्यस्यतां तेषां व्यूहं च परिधावताम् ।प्रेक्षतां चाभवत् प्रीतिर्दानवं कालनेमिनम्

astramabhyasyatāṃ teṣāṃ vyūhaṃ ca paridhāvatām | prekṣatāṃ cābhavat prītirdānavaṃ kālaneminam

अध्याय ४७

श्लोक 5

ये तु तत्र मयस्यासन् मुख्या युद्धपुरस्सराः ।तेऽपि सर्वे भयं त्यक्त्वा हृष्टा योद्धुमुपस्थिताः

ye tu tatra mayasyāsan mukhyā yuddhapurassarāḥ | te'pi sarve bhayaṃ tyaktvā hṛṣṭā yoddhumupasthitāḥ

अध्याय ४७

श्लोक 6

मयस्तारो वराहश्च हयग्रीवश्च वीर्यवान् ।विप्रचित्तिसुतः श्वेतः खरलम्बावुभावपि

mayastāro varāhaśca hayagrīvaśca vīryavān | vipracittisutaḥ śvetaḥ kharalambāvubhāvapi

हिन्दी अर्थ

अथवा बलवान् हो, वह यदि अखाड़ेमें उतरे तो उसके जोड़का विचार उसीकी कक्षाके लोगोंमेंसे ही करना चाहिए॥ १५॥ शारीरिक बल और क्रिया (दाँव- पेंच)-से ही बाहुयुद्ध करनेका विधान है। विज्ञ पुरुषको चाहिए कि प्रतिद्वन्द्दीको गिरा देनेके बाद उसके साथ और कुछ न करे तदिदं प्रस्तुतं रंगे युद्ध कृष्णान्श्रमल्लयो:। “इस समय रंगस्थलमें श्रीकृष्ण और अन्ध्रमह्न-

English

Vaishampayana said:—Thus living in Vrindāvana the two highly beautiful sons of Vasudeva began to range there tending kine (2). Sporting with the milk-men and bathing in the river Yamunā they spent the summer there happily (2). Thereupon with the advent of the rainy season that creates desire in the mind of men, clouds, containing rainbow, began to discharge their watery contents (3). The sun was enshrouded by the scattering clouds drawing in new water. The ground was rendered invisible by the new grown grass (4). With her surface brushed by the new clouds the earth appeared like a youthful damsel (5). Watered by the new showers, the forests and the forest-roads were divested of dust and filled with _Sakragopas_²⁰⁷ (6). This was the dancing season of the peacocks emitting sweet notes. And elated with passion they began to pour their _Kekā_ notes (7). The clouds began to embellish the persons of the beautiful Kadamva flowers, that had attained their youth in the wonderful rainy season and which is the only food of the bees (8). The forest was scented with the fragrance of Kadamva²⁰⁸ flowers and rendered smiling by the Kutaja²⁰⁹ flowers. Its heat was destroyed by the clouds and the earth was satisfied by the showers of rain. Being sprinkled with water by the clouds the mountains, that had been scorched by the rays of the sun and the forest were, as it were, emitting smokes. With terrible winds and huge clouds rising in the sky the earth assumed the appearance of the city of a great king (9-10). Adorned hither and thither with Kadamba and plantain flowers, that forest, abounding in delightful Nipa trees, shone there like the burning fire (11). Smelling the fragrance of the earth wet with the showers of Indra, and scattered by the wind the people were stricken with desire (12). The earth was filled with the notes of the maddened bees, the sound of the frogs and the wonderful _Kekā_ notes of the peacocks (13). With their currents increased by the downpour of rain the rivers, expanding themselves, began to carry away the trees grown on their banks. And there were seen all over them quickly moving whirlpools (14). Stupified by the continuous showers and having their wings distressed, the birds, as if on account of their quiet nature, did not leave the branches of the trees (15). The sun, as if, began to drown himself in the womb of the new clouds surcharged with water and filled with the noise of the falling torrents (16). The earth put on, as if, a garland of fresh grass. The huge trees, forming the land marks, were uprooted and every where was enveloped with water. And it was difficult, accordingly, to find out the paths (17). The mountains, abounding in huge trees, were as it were, assailed by thunderbolts and their summits were being carried down by the torrents (18). The forest-land was filled with the torrents of rain flowing down and overflowing the banks of the lakes (19). Following the muttering of clouds, raising up their trunks and running to and fro during the rainy season the elephants looked like clouds coming down on earth (20).

अध्याय ४७

श्लोक 7

अरिष्टो बलिपुत्रस्तु किशोरोष्ट्रौ तथैव च ।स्वर्भानुश्चामरप्रख्यो वक्रयोधी महासुरः

ariṣṭo baliputrastu kiśoroṣṭrau tathaiva ca | svarbhānuścāmaraprakhyo vakrayodhī mahāsuraḥ

अध्याय ४७

श्लोक 8

एतेऽस्त्रविदुषः सर्वे सर्वे तपसि सुव्रताः ।दानवाः कृतिनो जग्मुः कालनेमिनमुत्तमम्

ete'straviduṣaḥ sarve sarve tapasi suvratāḥ | dānavāḥ kṛtino jagmuḥ kālaneminamuttamam

अध्याय ४७

श्लोक 9

ते गदाभिश्च गुर्वीभिञ्चक्रैश्च सपरश्वधैः ।अश्मभिश्चाद्रिसदृशैर्गण्डशैलैश्च दंशितैः

te gadābhiśca gurvībhiñcakraiśca saparaśvadhaiḥ | aśmabhiścādrisadṛśairgaṇḍaśailaiśca daṃśitaiḥ

अध्याय ४७

श्लोक 10

पट्टिशैर्भिन्दिपालैश्च परिघैश्चोत्तमायुधैः ।घातनीभिश्च गुर्वीभिः शतघ्नीभिस्तथैव च

paṭṭiśairbhindipālaiśca parighaiścottamāyudhaiḥ | ghātanībhiśca gurvībhiḥ śataghnībhistathaiva ca

अध्याय ४७

श्लोक 11

कालकल्पैश्च मुसलैः क्षेपणीयैश्च मुद्गरैः ।युगैर्यन्त्रैश्च निर्मुक्तैरर्गलैश्चाग्रताडितैः

kālakalpaiśca musalaiḥ kṣepaṇīyaiśca mudgaraiḥ | yugairyantraiśca nirmuktairargalaiścāgratāḍitaiḥ

अध्याय ४७

श्लोक 12

दोर्भिश्चायतपीनांसैः पाशैः प्रासैश्च मूर्च्छितैः ।सर्पैर्लेलिह्यमानैश्च विसर्पद्भिश्च सायकैः

dorbhiścāyatapīnāṃsaiḥ pāśaiḥ prāsaiśca mūrcchitaiḥ | sarpairlelihyamānaiśca visarpadbhiśca sāyakaiḥ

अध्याय ४७

श्लोक 13

वज्रैः प्रहरणीयैश्च दीप्यमानैश्च तोमरैः ।विकोशैश्चासिभिस्तीक्ष्णैः शूलैश्च शितनिर्मलैः

vajraiḥ praharaṇīyaiśca dīpyamānaiśca tomaraiḥ | vikośaiścāsibhistīkṣṇaiḥ śūlaiśca śitanirmalaiḥ

अध्याय ४७

श्लोक 14

ते वै सन्दीप्तमनसः प्रगृहीतोत्तमायुधाः ।कालनेमिं पुरस्कृत्य तस्थुः सङ्ग्राममूर्धनि

te vai sandīptamanasaḥ pragṛhītottamāyudhāḥ | kālanemiṃ puraskṛtya tasthuḥ saṅgrāmamūrdhani

अध्याय ४७

श्लोक 15

सा दीप्तशस्त्रप्रवरा दैत्यानां शुशुभे चमूः ।द्यौर्निमीलितनक्षत्रा सघनेवाम्बुदागमे

sā dīptaśastrapravarā daityānāṃ śuśubhe camūḥ | dyaurnimīlitanakṣatrā saghanevāmbudāgame

अध्याय ४७

श्लोक 16

देवतानामपि चमू रुरुचे शक्रपालिता ।दीप्ता शीतोष्णतेजोभ्यां चन्द्रभास्करवर्चसा

devatānāmapi camū ruruce śakrapālitā | dīptā śītoṣṇatejobhyāṃ candrabhāskaravarcasā

अध्याय ४७

श्लोक 17

वायुवेगवती सौम्या तारागणपताकिनी ।तोयदाविद्धवसना ग्रहनक्षत्रहासिनी

vāyuvegavatī saumyā tārāgaṇapatākinī | toyadāviddhavasanā grahanakṣatrahāsinī

हिन्दी अर्थ

अपनी दोनों भुजाओंसे चाणूरको झुकाकर उसकी छातीमें घुटनेसे चोट करके उसके मस्तकपर मुक़ेसे प्रहार किया॥ ४४॥ इससे स्रायु-बन्धन तथा आँसू और रक्तके साथ उसकी दोनों आँखें बाहर निकल आयीं और ऐसी दिखायी देने लगीं मानो हाथीको कसनेवाली रस्सी या जंजीरमें दो सोनेकी घंटियाँ लटक रही हों ॥ ४५॥ आँखें निकल जानेपर जीवनके अन्तमें प्राणशून्य हुआ चाणूर अखाड़ेके बीचमें गिर पड़ा॥ ४६ ॥ जिसकी आयु समाप्त हो गयी थी, उस चाणूर-मल्लके शरीरसे वह विशाल रंगस्थल इस प्रकार अवरुद्ध दिखायी देता था, मानो किसी पर्वतसे रुँध गया हो जग्राह मुष्टिकं रंगे कृष्णस्तोशलकं पुनः समेयातां रामकृष्णौ कालस्य वशवर्तिनौ। निर्घातावनतो भूत्वा रड्रमध्ये बवल्गतु:

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 18

यमेन्द्रधनदैर्गुप्ता वरुणेन च धीमता ।सम्प्रदीप्ताग्निपवना नारायणपरायणा

yamendradhanadairguptā varuṇena ca dhīmatā | sampradīptāgnipavanā nārāyaṇaparāyaṇā

अध्याय ४७

श्लोक 19

सा समुद्रौघसदृशी दिव्या देवमहाचमूः ।रराजास्त्रवती भीमा यक्षगन्धर्वशालिनी

sā samudraughasadṛśī divyā devamahācamūḥ | rarājāstravatī bhīmā yakṣagandharvaśālinī

हिन्दी अर्थ

स निष्पतितमस्तिष्को विस्त्रस्तनयनो भुवि। पपात निहतस्तेन ततो नादो महानभूतू अन्ध्रतोशलको हत्वा कृष्णसंकर्षणावुभौ । क्रोधसंरक्तनयनौ रंगमध्ये ववल्गतु: अन्ध्रे तदा महामल्ले मुप्टिके च निपातिते ये च सम्प्रेक्षका गोपा नन्दगोपपुरोगमाः। भयक्षोभितसर्वाड्रा: सर्वे तत्रावतस्थिरे प्रस्रवोत्पीडिता कृष्णं देवकी समुहैक्षत

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 20

तयोश्चम्वोस्तदा तत्र बभूव स समागमः ।द्यावापृथिव्योः संयोगो यथा स्याद् युगपर्यये

tayoścamvostadā tatra babhūva sa samāgamaḥ | dyāvāpṛthivyoḥ saṃyogo yathā syād yugaparyaye

अध्याय ४७

श्लोक 21

तद् युद्धमभवद् घोरं देवदानवसङ्कुलम् ।क्षमापराक्रममयं दर्पस्य विनयस्य च

tad yuddhamabhavad ghoraṃ devadānavasaṅkulam | kṣamāparākramamayaṃ darpasya vinayasya ca

अध्याय ४७

श्लोक 22

निश्चक्रमुर्बलाभ्यां तु ताभ्यां भीमाः सुरासुराः ।पूर्वापराभ्यां संरब्धाः सागराभ्यामिवाम्बुदाः

niścakramurbalābhyāṃ tu tābhyāṃ bhīmāḥ surāsurāḥ | pūrvāparābhyāṃ saṃrabdhāḥ sāgarābhyāmivāmbudāḥ

हिन्दी अर्थ

और बलरामजीके द्वारा मारा गया वह मल्ल पृथ्वीपर गिर पड़ा। उस समय बड़े जोरसे धमाकेका शब्द हुआ आन्ध्रदेशीय मुष्टिक और तोशल इन दोनोंको मारकर श्रीकृष्ण और बलराम दोनों भाई क्रोधसे लाल आँखें किये अखाड़ेमें उछलने-कूदने लगे॥५५॥ उस समय महामल्ल चाणूर और मुष्टिकके मारे जानेपर वह समाजवाट (रंगभवन) मल्लोंसे सूना हो गया और अत्यन्त भयंकर दिखायी देने लगा॥ ५६ ॥ नन्‍्द आदि जो-जो गोप यह सब देख रहे थे, उनके सारे अड़ भयसे श्रुब्ध हो उठे थे। वे सब लोग वहाँ चुपचाप बैठे रहे॥ ५७॥ उधर देवकी थर- थर काँपती और दोनों नेत्रोंसे हर्षजनित आँसुओंकी वर्षा करती हुई स्तनोंमें दूधकी बाढ़ आ जानेसे पीड़ित हो श्रीकृष्फकी ओर देख रही थीं॥ ५८ ॥ श्रीकृष्ण-दर्शनजनित आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंबाले वसुदेवजी मानो वृद्धावस्था

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 23

ताभ्यां बलाभ्यां संहृष्टाश्चेरुस्ते देवदानवाः ।वनाभ्यां पर्वतीयाभ्यां पुष्पिताभ्यां यथा गजाः

tābhyāṃ balābhyāṃ saṃhṛṣṭāśceruste devadānavāḥ | vanābhyāṃ parvatīyābhyāṃ puṣpitābhyāṃ yathā gajāḥ

हिन्दी अर्थ

त्यागकर वात्सल्य-स्नेहसे परिपुष्ट हो तरुण हो रहे थे वहाँ जो मुख्य-मुख्य वाराड्ननाएँ उपस्थित थीं, वे सब- की-सब निमेषके भीतर चलनेवाले नेत्ररूपी भ्रमरोंद्वारा श्रीकृष्णके मुखारविन्दका रस-पान करने लगीं तदनन्तर श्रीकृष्णको देखनेसे कंसके मुखमें दोनों भौंहोंके बीच रोषवश पसीना निकल आया केशवाय सधूमेन रोषनिश्चवासवायुना। दीघ्रमन्तर्गत॑ तस्य हृदयं मानसाग्रिना यथा रविकरस्पृष्टा वृक्षावश्यायब्रिन्दव:

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 24

समाजघ्नुस्ततो भेरीः शङ्खान् दध्मुश्च नैकशः ।स शब्दो द्यां भुवं चैव दिशश्च समपूरयत्

samājaghnustato bherīḥ śaṅkhān dadhmuśca naikaśaḥ | sa śabdo dyāṃ bhuvaṃ caiva diśaśca samapūrayat

अध्याय ४७

श्लोक 25

ज्याघाततलनिर्घोषो धनुषां कूजितानि च ।दुन्दुभीनां निनदतां दैत्यानां निर्दधुः स्वनान्

jyāghātatalanirghoṣo dhanuṣāṃ kūjitāni ca | dundubhīnāṃ ninadatāṃ daityānāṃ nirdadhuḥ svanān

अध्याय ४७

श्लोक 26

तेऽन्योन्यमभिसम्पेतुः पातयन्तः परस्परम् ।बभञ्जुर्बाहुभिर्बाहून् द्वन्द्वमन्ये युयुत्सवः

te'nyonyamabhisampetuḥ pātayantaḥ parasparam | babhañjurbāhubhirbāhūn dvandvamanye yuyutsavaḥ

अध्याय ४७

श्लोक 27

देवतास्त्वशनीर्घोराः परिघांश्चोत्तमायसान् ।ससर्जुराजौ निस्त्रिंशान् गदा गुर्वीश्च दानवाः

devatāstvaśanīrghorāḥ parighāṃścottamāyasān | sasarjurājau nistriṃśān gadā gurvīśca dānavāḥ

अध्याय ४७

श्लोक 28

गदानिपातैर्भग्नाङ्गा बाणैश्च शकलीकृताः ।परिपेतुर्भृशं केचिन्द्रब्जाः केचित् ससर्जिरे

gadānipātairbhagnāṅgā bāṇaiśca śakalīkṛtāḥ | paripeturbhṛśaṃ kecindrabjāḥ kecit sasarjire

अध्याय ४७

श्लोक 29

ततो रथैः सतुरगैर्विमानैश्चाशुगामिभिः ।समीयुस्ते नु संरब्धा रोषादन्योन्यमाहवे

tato rathaiḥ saturagairvimānaiścāśugāmibhiḥ | samīyuste nu saṃrabdhā roṣādanyonyamāhave

अध्याय ४७

श्लोक 30

संवर्तमानाः समरे विवर्तन्तस्तथापरे ।रथा रथैर्निरुध्यन्ते पदाताश्च पदातिभिः

saṃvartamānāḥ samare vivartantastathāpare | rathā rathairnirudhyante padātāśca padātibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कृष्णो विसर्जयामास कंसदेहमदूरत: केशग्राहा न्निरस्तासुर्वी रमार्गान्निराकृत: तस्य देहे प्रकाशन्ते सहसा केशवार्पिताः । मांसच्छेद्घना: सर्वे नखाग्रा जीवितच्छिद: कालधर्म (मौत)-से घिरा हुआ कंस भी व्याकुल हो उठा और उसने यही समझा कि भगवान गोविन्द आकाशसे ही मेरे पास उतर आये हैं ॥ ७५॥ श्रीकृष्णने अपनी परिघ-जैसी मोटी एक बाँह बढ़ाकर रंगशालामें

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 31

तेषां रथानां तुमुलः स शब्दः शब्दवाहिनाम् ।बभूवाथ प्रसक्तानां नभसीव पयोमुचाम्

teṣāṃ rathānāṃ tumulaḥ sa śabdaḥ śabdavāhinām | babhūvātha prasaktānāṃ nabhasīva payomucām

अध्याय ४७

श्लोक 32

बभञ्जिरे रथान् केचित् केचित् सम्मृदिता रथैः ।सम्बाधमेके सम्प्राप्य न शेकुश्चलितुं रथाः

babhañjire rathān kecit kecit sammṛditā rathaiḥ | sambādhameke samprāpya na śekuścalituṃ rathāḥ

अध्याय ४७

श्लोक 33

अन्योन्यस्याभिसमरे दोर्भ्यामुत्क्षिप्य दर्पिताः ।संह्रादमानाभरणा जघ्नुस्तत्रासिचर्मिणः

anyonyasyābhisamare dorbhyāmutkṣipya darpitāḥ | saṃhrādamānābharaṇā jaghnustatrāsicarmiṇaḥ

अध्याय ४७

श्लोक 34

अस्त्रैरन्ये विनिर्भिन्ना रक्तं वेमुर्हता युधि ।क्षरज्जलानां सदृशा जलदानां समागमे

astrairanye vinirbhinnā raktaṃ vemurhatā yudhi | kṣarajjalānāṃ sadṛśā jaladānāṃ samāgame

हिन्दी अर्थ

उसका वध करके कमलनयन श्रीकृष्णको इतना अपार हर्ष हुआ कि उनके अड़ोंकी प्रभा द्विगुण दीप्िसे प्रकाशित हो उठी। उन्होंने जगत्के लिये कण्टकरूप कंसका विनाश करके पिता वसुदेवके दोनों चरणोंमें प्रणाम किया॥ ८९॥ तत्पश्चात् यदु- नन्दन श्रीकृष्णने माताके दोनों चरणोंमें अपना मस्तक रखकर उनकी वन्दना की । उस समय देवकी आनन्दातिरिक- से निकले हुए अपने स्तनोंके दूधसे उन्हें सींचने लगी॥ ९० ॥ तदनन्तर अपने तेजसे उद्दीप्त हुए श्रीकृष्णने वय और स्थितिके अनुसार उन समस्त यादवोंकी कुशल पूछी ॥ ९१॥ इधर धर्मात्मा बलदेवने भी कंसके ओजलस्वी भ्राता सुनामाको अपनी दोनों भुजाओंद्वारा ही वेगपूर्वक मार गिराया॥ ९२॥ शत्रु और क्रोध दोनोंको जीतकर ब्रजमें चिरकालतक रहते हुए वे दोनों बीर मन-ही-मन हर्ष और उल्लाससे भरकर अपने पिताके भवनमें गये

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 35

तदस्त्रशस्त्रग्रथितं क्षिप्तोत्क्षिप्तगदाविलम् ।देवदानवसङ्क्षुब्ध सकुलं युद्धमाबभौ

tadastraśastragrathitaṃ kṣiptotkṣiptagadāvilam | devadānavasaṅkṣubdha sakulaṃ yuddhamābabhau

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि कंसवधे त्रिंशो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारतके खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें कंसवधविषयक तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ कंसकी स्त्रियों और माताका विलाप वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! जिसका पुण्य क्षीण हो गया हो, उस ग्रहके समान भूमिपर गिरे हुए पतिको देखकर राजा कंसकी पत्नियाँ उसके मृतक शरीरको सब ओरसे घेरकर बैठ गयीं॥ १॥ जो कभी पृथ्वीके स्वामी और संरक्षक थे, वे ही पतिदेव आयु समाप्त होनेपर भूमिमयी शय्यापर सो रहे हैं, यह देख राजा कंसकी रानियाँ उसके लिये उसी तरह शोक करने लगीं, जैसे हरिणियाँ यूथपति हरिणके लिये

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 36

तद् दानवमहामेघं देवायुधतडित्प्रभम् ।अन्योन्यबाणवर्ष तद् युद्धं दुर्दिनमाबभौ

tad dānavamahāmeghaṃ devāyudhataḍitprabham | anyonyabāṇavarṣa tad yuddhaṃ durdinamābabhau

अध्याय ४७

श्लोक 37

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धः कालनेमिर्महासुरः ।व्यवर्द्धत समुद्रौघैः पूर्यमाण इवास्तुदः

etasminnantare kruddhaḥ kālanemirmahāsuraḥ | vyavarddhata samudraughaiḥ pūryamāṇa ivāstudaḥ

अध्याय ४७

श्लोक 38

तस्य विद्युच्यला पीडाः प्रदीप्ताशनिवर्षिणः ।गात्रे नगशिरः प्रख्या विनिष्पेषुर्बलाहकाः

tasya vidyucyalā pīḍāḥ pradīptāśanivarṣiṇaḥ | gātre nagaśiraḥ prakhyā viniṣpeṣurbalāhakāḥ

अध्याय ४७

श्लोक 39

क्रोधान्निःश्वररतस्तस्य भ्रूभेदस्वेदवर्षिणः ।साग्निनिष्पेषपवना मुखान्निश्चेरुरर्चिषः

krodhānniḥśvararatastasya bhrūbhedasvedavarṣiṇaḥ | sāgniniṣpeṣapavanā mukhānniścerurarciṣaḥ

हिन्दी अर्थ

हो जब पृथ्वीपर लताओंकी भाँति लोटकर विपरीत चेष्टा करने लगतीं, उस समय आप हमें प्रेमपूर्वक मनाकर शब्याओंपर सुलाते थे। अब हमें कौन इस तरह उठाकर सेजोंतक ले जायगा 2॥ ६॥ सौम्य जिससे मनोरम नि:श्रास वायु निकला करती थी, आपके उस कान्तिमान् मुखको सूर्य जलरहित (तालाबमें उगे हुए) कमलकी भाँति अपनी दुःसह किरणोंसे दग्ध कर रहे हैं। यह दुरवस्था आपके योग्य नहीं है॥ ७॥ ये आपके कुण्डलरहित सूने कान, जिन्हें सदा ही कुण्डल धारण करना प्रिय रहा है, इस समय कण्ठमें विलीन होकर शोभा नहीं पा रहे हैं॥ ८ ॥ वीर ! सम्पूर्ण रत्रोंसे विभूषित आपका वह मुकुट कहाँ है, जो आपके मस्तकपर सूर्यकी प्रभाके समान अतिशय शोभाका आधान करता था!॥ ९॥ प्राणनाथ! आपकी ये रानियाँ जो अन्तःपुरकी शोभा बढ़ाती थीं, आपके लोकान्तरमें चले जानेसे अब दीन और अनाथ होकर कैसे निर्वाह करेंगी॥ १०॥ नाथ! सुना था, साध्वी स्त्रियाँ न तो प्रिय भोगोंसे कभी वल्चित होती हैं और न उनके पति उनका परित्याग ही करते हैं; परंतु आप तो हमें छोड़कर चले जा रहे हैं (हाय! अब हम कैसे रहेंगी) ॥ ११॥ अहो ! काल महान् बलसे

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 40

तिर्यगूर्ध्वं च गगने ववृधुस्तस्य बाहवः ।पञ्चास्याः कृष्णवपुषो लेलिहाना इवोरगाः

tiryagūrdhvaṃ ca gagane vavṛdhustasya bāhavaḥ | pañcāsyāḥ kṛṣṇavapuṣo lelihānā ivoragāḥ

अध्याय ४७

श्लोक 41

सोऽस्त्रजालैर्बहुविधैर्धनुर्भिः परिघैरपि ।दिव्यैराकाशमावव्रे पर्वतैरुच्छ्रितैरिव

so'strajālairbahuvidhairdhanurbhiḥ parighairapi | divyairākāśamāvavre parvatairucchritairiva

अध्याय ४७

श्लोक 42

सोऽनिलोद्धूतवसनस्तस्थौ सङ्ग्राममूर्धनि ।सन्ध्यातपग्रस्तशिखः सार्चिर्मेरुरिवापरः

so'niloddhūtavasanastasthau saṅgrāmamūrdhani | sandhyātapagrastaśikhaḥ sārcirmerurivāparaḥ

अध्याय ४७

श्लोक 43

ऊरुवेगप्रतिक्षिप्तैः शैलशृङ्गाग्रपादपैः ।अपातयद् देवगणान् वज्रेणेव महागिरीन्

ūruvegapratikṣiptaiḥ śailaśṛṅgāgrapādapaiḥ | apātayad devagaṇān vajreṇeva mahāgirīn

हिन्दी अर्थ

महाराज! आपके निधनसे हम सब-कौ-सब निर्बल हो गयीं। जान पड़ता है, हम सबने एक समान ही पाप किया था, जिससे सबको वैधव्यका चिह्न धारण करना पड़ा॥ १७॥ आपने हम रतिप्रिया रमणियोंको स्वर्गके समान सुख-भोग देकर सदा हमारा लालन-पालन किया था। हम सभी आपके प्रति कामासक्त रही हैं, फिर आप हमें छोड़कर कहाँ चले जा रहे हैं॥ १८ ॥ देवोपम प्रभो आप ही हम अनाथाओंके नाथ हैं। जगन्नाथ! मानद! कुररीके समान विलाप करनेवाली अपनी इन पत्नियोंको कुछ उत्तर देनेकी कृपा करें॥ १९॥ महाभाग जब कि आपके सभी बन्धु मारे जा रहे हैं और स्त्रियाँ शोकसे पीड़ित हैं, ऐसे अवसरपर आपका परलोकगमन हमें बड़ा दारुण प्रतीत होता है ॥ २० ॥ प्रियतम ! वीर ! निश्चय ही परलोककी सुन्दरियाँ बड़ी ही कमनीय हैं, जिससे आप अपने घरकी इन रानियोंको छोड़कर उनके पास जानेके लिये प्रस्थित हो गये॥ २१॥ अधिक-से-अधिक (सुख-सुविधा) प्रदान करनेवाले महाराज) क्या कारण है, जो अपनी इन पक्नियोंक रोने और आर्तनाद करनेपर भी आप मोहवश इनके दुःखको समझ नहीं पाते अथवा इस मोहनिद्रासे जाग नहीं उठते हैं

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 44

बाहुभिः शस्त्रनिस्त्रिंशैश्छिन्नभिन्नशिरोरसः ।न शेकुश्चलितुं देवाः कालनेमिहता युधि

bāhubhiḥ śastranistriṃśaiśchinnabhinnaśirorasaḥ | na śekuścalituṃ devāḥ kālanemihatā yudhi

हिन्दी अर्थ

अहो ! पुरुषोंकी यह पारलौकिक यात्रा बड़ी ही निर्दय होती है; क्योंकि वे अपनी पत्नियोंकों छोड़कर उनकी कोई अपेक्षा न रखते हुए चल देते हैं॥ २३ ॥ स्त्रियोंका बिना पतिके ही रह जाना अच्छा, किंतु उनके लिये शूरवीर पतिका होना अच्छा नहीं है; क्योंकि वे शूरवीर स्वर्गलोककी सुन्दरियोंको प्रिय होते हैं और वे सुन्दरियाँ भी उन शूरवीरोंको प्रिय होती हैं॥ २४॥ अहो। जिन्हें युद्ध ही प्रिय था, उन आपको अदृश्यभावसे शीभ्रतापूर्वक ले जानेवाले कालने हम सबकी अन्तरात्माओंपर एक साथ ही प्रहार किया है' रत्नसर्वस्वहरणं जित्वा पाशधरं कृतम्

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 45

मुष्टिभिर्निहताः केचित् केचिच्च विदलीकृताः ।यक्षगन्धर्वपतयः पेतुः सह महोरगैः

muṣṭibhirnihatāḥ kecit kecicca vidalīkṛtāḥ | yakṣagandharvapatayaḥ petuḥ saha mahoragaiḥ

अध्याय ४७

श्लोक 46

तेन वित्रासिता देवाः समरे कालनेमिना ।न शेकुर्यत्नवन्तोऽपि प्रतिकर्तुं विचेतसः

tena vitrāsitā devāḥ samare kālaneminā | na śekuryatnavanto'pi pratikartuṃ vicetasaḥ

हिन्दी अर्थ

न हो सके, वे ही आप एक मरणधर्मा मनुष्यके हाथसे कैसे मारे गये ?2॥ २७॥ आपने अपने बाणोंकी वर्षासे पाशधारी वरुणको परास्त करके अक्षोभ्य महासागरकों भी विश्लुब्ध करते हुए उसके रत्ररूपी सर्वस्वका अपहरण कर लिया था॥ २८॥ एक बार इन्द्रने जब वर्षामें कमी कर दी थी, तब आपने अपने सायकोंसे बादलोंको जीतकर पुरवासियोंके हितके लिये बलपूर्वक वर्षा करवायी थी॥ २९॥ भूमण्डलके समस्त भूपाल आपके प्रतापसे नतमस्तक रहा करते थे और उपहारके रूपमें आपके पास बहुमूल्य रत्र एवं वस्त्र भेजते रहते थे॥ ३०॥ इस प्रकार आप देवताओंके समान तेजस्वी थे। शत्रुओंने आपके बल-पराक्रमको प्रत्यक्ष देखा था तो भी आपके ऊपर ऐसा प्राणान्तकारी घोर भय कैसे आया॥ ३१॥ हा नाथ! आपके मारे जानेसे आज हमें विधवाकी पदवी प्राप्त हुई है। हम सदा प्रमादसे दूर रहती थीं; परंतु मतवाले कृतान्तने हमको भी मिट्टीमें मिला दिया

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 47

तेन शक्रः सहस्राक्षः स्तम्भितः शरबन्धनैः ।ऐरावतगतः सङ्ख्ये चलितुं न शशाक ह

tena śakraḥ sahasrākṣaḥ stambhitaḥ śarabandhanaiḥ | airāvatagataḥ saṅkhye calituṃ na śaśāka ha

अध्याय ४७

श्लोक 48

निर्जलाम्भोदसदृशो निर्जलार्णवसप्रभः ।निर्व्यापारः कृतस्तेन विपाशो वरुणो मृधे

nirjalāmbhodasadṛśo nirjalārṇavasaprabhaḥ | nirvyāpāraḥ kṛtastena vipāśo varuṇo mṛdhe

हिन्दी अर्थ

कृत्वा पुत्रेति कारुण्यं विललापार्तया गिरा रावणेन पुरा गीत: एलोकोयं साधुसम्मतः । बल-ज्येष्ठेन लोकेषु राक्षसानां समागमे एवमूर्जितवीर्यस्थ मम देवनिघातिनः। बान्धवेभ्यो भयं घोर दुर्निवार्य भविष्यति ज्ञातिभ्यो भयमुत्पन्नं शरीरान्तकरं महत्

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 49

रणे वैश्रवणस्तेन परिघैः कालरूपिभिः ।व्यलपल्लोकपालेशस्त्याजितो धनदक्रियाम्

raṇe vaiśravaṇastena parighaiḥ kālarūpibhiḥ | vyalapallokapāleśastyājito dhanadakriyām

अध्याय ४७

श्लोक 50

यमः सर्वहरस्तेन दण्डप्रहरणो रणे ।याम्यामवस्थां समरे नीतः स्वां दिशमाविशत्

yamaḥ sarvaharastena daṇḍapraharaṇo raṇe | yāmyāmavasthāṃ samare nītaḥ svāṃ diśamāviśat

अध्याय ४७

श्लोक 51

स लोकपालानुत्साद्य कृत्वा तेषां च कर्म तत् ।दिक्षु सर्वासु देहं स्वं चतुर्धा विदधे तदा

sa lokapālānutsādya kṛtvā teṣāṃ ca karma tat | dikṣu sarvāsu dehaṃ svaṃ caturdhā vidadhe tadā

अध्याय ४७

श्लोक 52

स नक्षत्रपथे गत्वा दिव्यं स्वर्भानुदर्शितम् ।जहार लक्ष्मीं सोमस्य तं चास्य विषयं महत्

sa nakṣatrapathe gatvā divyaṃ svarbhānudarśitam | jahāra lakṣmīṃ somasya taṃ cāsya viṣayaṃ mahat

हिन्दी अर्थ

राज्यका उपभोग तो वीर पुरुष ही करते हैं। हमलोग तो अब पराजित हो गये; अतः जाइये, कृष्णको यह सूचित कीजिये कि कंसके अ्त्येप्टि-संस्कारकी व्यवस्था होनी चाहिए॥ ५० ॥ “शत्रुके मरनेतक ही वैर रहता है। उसके शान्त हो जानेपर अब वैरकी भी शान्ति हो ही जायगी। इसके प्रेतकार्य तो करने चाहिए। मरा हुआ क्‍या अपराध करता है'॥ ५१॥ अपने पति भोजराजसे ऐसा कहकर दुःखिनी राजमाता पुत्रका मुख निहारती हुई अपने केश खींच-खींचकर अत्यन्त विलाप करने लगी इमास्ते कि करिष्यन्ति भार्या राजन् सुखोषिता:। त्वां पतिं सुपतिं प्राप्प या विपन्‍्नमनोरथा:

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 53

चालयामासदीप्तांशुं स्वर्गद्वारात्स भास्करम् ।सायनं चास्य विषयं जहार दिनकर्म च

cālayāmāsadīptāṃśuṃ svargadvārātsa bhāskaram | sāyanaṃ cāsya viṣayaṃ jahāra dinakarma ca

हिन्दी अर्थ

इमं ते पितरं वृद्धं कृष्णस्य वशवर्तिनम्। कथं द्रक्ष्यामि शुष्यन्तं कासारसलिलं यथा अहं ते जननी पुत्र किमर्थ नाभिभाषसे। प्रस्थितो दीर्घमध्वानं परित्यज्य प्रियं जनम् आच्छद्य मम संदायो नीयसे नयकोविद: जगामास्तं दिनकर: संध्यारागेण रक्चलित: राजन्! ये सुखमें पली हुई तुम्हारी रानियाँ अब क्या करेंगी। तुम्हारे-जैसे श्रेष्ठ पतिकों पाकर भी इन बेचारी बहुओंका सारा मनोरथ नष्ट हो गया॥५३॥ ये तुम्हारे बूढ़े पिता अब श्रीकृष्णके अधीन हो गये। सूखते

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 54

सोऽग्निं देवमुखे दृष्ट्वा चकारात्ममुखे स्वयम् ।वायुं च तरसा जित्वा चकारात्मवशानुगम्

so'gniṃ devamukhe dṛṣṭvā cakārātmamukhe svayam | vāyuṃ ca tarasā jitvā cakārātmavaśānugam

हिन्दी अर्थ

हुए पोखरेके जलकी भाँति अब मैं इन्हें परतन्त्र-दशामें कैसे देख सकूँगी॥५४॥ बेटा! मैं तुम्हारी जननी हूँ। मुझसे क्‍यों नहीं बोलते हो? क्‍यों आज अपने प्रिय जनोंका परित्याग करके तुमने परलोकके विशाल पथको प्रस्थान किया है ?7॥ ५५॥ अहो वीर! तुम नीतिकुशल काल आज तुम्हें मुझ्त अभागिनीकी गोदसे छीनकर लिये जा रहा है॥५६॥ कितने ही कुलों (परिवारों)-के समुदायका पालन करनेवाले मेरे वीर पुत्र! तुमने जिन्हें दान और मानसे अनुगृहीत कर रखा था, जो तुम्हारे उन गुणोंसे अत्यन्त संतुष्ट थे, वे ही ये तुम्हारे भृत्योंके कुलोंके लोग आज तुम्हारे लिये रो रहे हैं

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 55

ससमुद्राः समानीय सर्वाश्च सरितो बलात् ।चकारात्मवशे वीर्याद् देहभूताश्च सिन्धवः

sasamudrāḥ samānīya sarvāśca sarito balāt | cakārātmavaśe vīryād dehabhūtāśca sindhavaḥ

हिन्दी अर्थ

लोगोंकी और समस्त नगरकी अन्तःपुरके समान ही रक्षा करो!॥ ५८ ॥ अत्यन्त आर्त होकर उसके विस्तृत गुणोंको याद करके कंसकी स्त्रियों और माताके रोते-रोते संध्या हो गयी और संध्याकालीन अरुण-रागसे रज्जित हुए दिवाकर (सूर्य) अस्ताचलको चले गये इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे विष्णुपर्वणि कंसस्त्रीविलापे एकत्रिंशो5ध्याय: इस प्रकार श्रीमहाभारत खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत विष्णुपर्वमें कंसकी स्त्रियोंका विलापविषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ श्रीकृष्णणा कंसवधके लिये पश्चात्तापपूर्वक्क उसके औचित्यका समर्थन, उग्रसेनका श्रीकृष्णको सर्वस्व-समर्पणके पश्चात् कंसका अन्तेष्टि-संस्कार करनेके लिये अनुरोध, श्रीकृष्णका उन्हें समझा-बुझाकर राज्यपर अभिषिक्त करना और समस्त यादवोंके साथ जाकर कंस आदिका अन्तष्टि-संस्कार कराना

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 56

अपः स्ववशगाः कृत्वा दिविजा याश्च भूमिजाः ।स्थापयामास जगतीं सुगुप्तां धरणीधरैः

apaḥ svavaśagāḥ kṛtvā divijā yāśca bhūmijāḥ | sthāpayāmāsa jagatīṃ suguptāṃ dharaṇīdharaiḥ

अध्याय ४७

श्लोक 57

स स्वयम्भूरिवाभाति महाभूतपतिर्महान् ।सर्वलोकमयो दैत्यः सर्वलोकभयावहः

sa svayambhūrivābhāti mahābhūtapatirmahān | sarvalokamayo daityaḥ sarvalokabhayāvahaḥ

हिन्दी अर्थ

पश्चानुतापाद् ध्यायन्तं कंसस्य निधनाविलमू॥ २ चिन्तामग्न हो रहे हैं कंसनारीविलापांश्व श्रुत्वा स करुणान् बहून्। गहमाणस्तथा55त्मानं तस्मिन् यादवसंसदि कारुण्यं खलु नारीषु प्राकृतस्यापि जायते। एवमार्त रुदन्‍्तीषु मया भर्तरि पातिते परिदेवितमात्रेण शोक: खलु विधीयते। कृतान्तस्यानभिज्ञानां स्त्रीणां कारुण्यसम्भव: सतामुद्रेजनीयस्य॒ पापेष्वभिरतस्थय च

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 58

स लोकपालैकवपुश्चन्द्रसूर्यग्रहात्मवान् ।पावकानिलसङ्घातो रराज युधि दानवः

sa lokapālaikavapuścandrasūryagrahātmavān | pāvakānilasaṅghāto rarāja yudhi dānavaḥ

हिन्दी अर्थ

लोके पतितवृत्तस्यथ पुरुषस्याल्पमेधस: । अक्लिष्ट मरणं भ्रेयो नविद्विपष्टस्य जीवितम्। कंसः पापपरश्चैव साधूनामप्यसम्मत:। धिक्छब्दपतितश्वैव जीविते चास्थका दया स्वर्गे तपोभूतां वास: फल पुण्यस्य कर्मण: । इहापि यशसा युक्तः स्वर्गस्थेरवधार्यते यदि स्युर्निवृता लोका:ः स्युश्न धर्मपरा: प्रजा: । नरा धर्मप्रवृत्ताश्च न राज्ञामनयः स्पृशेत्

English

While Krishna began to sport there under Bhāndiraka tree the other cow-herds amused him with various wild plays (25). The milkmen began to sing there and the boys, fond of amusing, sang there many songs relating to Krishna (26). When they thus began to sing in accompaniment with the music of Panava, the powerful Krishna, too at times, played on his flute and Tumvi (27).

अध्याय ४७

श्लोक 59

पारमेष्ठ्ये स्थितः स्थाने लोकानां प्रभवाप्यये ।तुष्टुवुस्तं दैत्यगणा देवा इव पितामहम्

pārameṣṭhye sthitaḥ sthāne lokānāṃ prabhavāpyaye | tuṣṭuvustaṃ daityagaṇā devā iva pitāmaham

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with BORI Critical Edition of Mahabharata Khilaparvan.

संशोधन इतिहास · Correction History:

No corrections are logged here yet. Reported errors are tracked as public issues on GitHub.