Harivamsha Purana· Harivaṁśa Purāṇa
16
अध्याय 16 / 119

Adhyaya 16

37 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ37 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय १६

श्लोक 1

श्राद्धे प्रतिष्ठितो लोकः श्राद्धाद् योगः प्रवर्तते ।हन्त ते वर्तयिष्यामि श्राद्धस्य फलम् उत्तमम् ब्रह्मदत्तेन यत् प्राप्तं सप्तजातिषु भारत

śrāddhe pratiṣṭhito lokaḥ śrāddhād yogaḥ pravartate | hanta te vartayiṣyāmi śrāddhasya phalam uttamam brahmadattena yat prāptaṃ saptajātiṣu bhārata

हिन्दी अर्थ

कीर्तिमांश्व महातेजा: सात्त्वतानां महावर:। तस्यान्ववायः सुमहान् भोजा ये मार्तिकावता: अन्धकातू काश्यदुहिता चतुरोडलभतात्मजान्। कुकुरं भजमानं च शमिं कम्बलबर्हिषम् आहुकश्चाहुकी चैव ख्यातौ ख्यातिमतां वरौ। इमां चोदाहरन्त्यत्र गाथां प्रति तमाहुकम् नाशुद्धकर्मा नायज्वा यो भोजमभितो ब्रजेत्

English

Narada said:—None, among the kings, will attain to the dignity of Kārtavirya by celebrating Yajnas, making presents, by his prowess and knowledge of scriptures (20). People saw him ranging in his car simultaneously, by virtue of his Yoga power, over the seven insular continents with his armour, sword and bow (21). On account of his righteously protecting his subjects that great king lost nothing, never felt any grief nor made a mistake (22). He was the owner of all sorts of jewels and Lord Paramount. He ruled for eighty-five thousand years (23). He performed many _Yajnas_ and owned extensive lands. He was like Indra on account of profuse showers and like Arjuna for his ascetic powers (24). Like the sun shining with all its thousand rays during the autumn he shone with his thousand arms with armours on and hardened by the strokes of his bow-string (25). Having defeated the sons of the Nāga⁵⁸ Karkotaka that highly effulgent king occupied his city, by name Mahishmati, for the habitation of mankind (26). While sporting in the water during the rains that lotus-eyed king changed the current of the ocean with his thousand arms (27). While he sported and bathed in the water of the river Narmadā engarlanded with her foam she used to approach him in fear with her thousand waves (28). When he used to agitate the mighty deep with his thousand arms the great Asuras, living in the nether region, became inert and silent (29). As the mount Mandāra, when thrown off by the gods and demons, (agitated) the ocean of milk so did the king Arjuna, the son of Kritavirya, crush down the waves of the ocean, shake the fish and other huge acquatic animals, whirl the foam with air and create whirlpools of water. Awakened by the motion of the mount Mandāra, terrified by the production of ambrosia and troubled all on a sudden, the huge Uragas became motionless and humble at the sight of that terrible man. They trembled before him like plantain leaves shaken by the evening breeze (30–33). Having vanquished, with his might, the haughty king of Lanka, Rāvana with his army and made him senseless with five arrows he bound him with his bow-string, brought him to the city of Mahishmati and kept him in chains there (34).

अध्याय १६

श्लोक 2

तत एव हि धर्मस्य बुद्धिर् निर्वर्तते शनैः पीडयाप्य् अथ धर्मस्य कृते श्राद्धे पुरानघ

tata eva hi dharmasya buddhir nirvartate śanaiḥ pīḍayāpy atha dharmasya kṛte śrāddhe purānagha

हिन्दी अर्थ

सोपासड्डानुकर्षाणां ध्वजिनांसवरूथधिनाम् रूप्यकाशञ्ननकक्षाणां सहस्रनाणि दशापि च बशरु मनुष्योंमें श्रेष्ठ हैं और देवावृध देवताके समान हैं, सात हजार छाछठ पुरुषोंसहित बश्रु और देवावृध अमृतत्वको प्राप्त हो गये अर्थात् संग्रामभूमिमें अपने प्राणोंको त्यागकर ब्रह्मलोकमें पहुँच गये। राजा बश्रु दानियोंमें श्रेष्ठ, यज्ञ करनेवाले, विद्वानू और ब्राह्मणभक्त थे। उनके आयुध बड़े दृढ़ थे। वे कीर्तिमान, महातेजस्वी तथा सात्त्वतवंशियोंमें परम श्रेष्ठ थे। उन बभ्रुका वंश बहुत बड़ा है, मार्तिकावतभोज उनकी ही संतानोंमें

English

Hearing that his son Rāvana had been kept in chains by Arjuna Pulastya went to him. Then solicited by him Kritavirya's son Arjuna set free Pulastya's son Rāvana (35). The twang of his bow, when drawn by his thousand arms, was like the clapping of thunder-bolts accompanied by clouds at the time of the universal dissolution (36). But how great was the power of Bhrigu's son (Parashurāma) who sundered in battle the thousands arms of that king resembling a forest of golden palm trees (37). Once on a time Chitrabhānu, stricken with thirst, begged of him (something). Arjuna conferred on Vibhāvasu the seven insular continents. The fire god (some time after) wished to consume his cities and villages. With the help of that foremost of men, the great Kārtavirya he succeeded in destroying the mountains and forests (38–40). The effulgent Vasishtha, whom Varuna obtained as his son in the days of yore, passed by another name Apava. The fire-god, together with Kārtavirya burnt down the charming hermitage of Varuna's son. He was therefore greatly terrified. The ascetic Apava, in anger, imprecated a curse on Arjuna, saying:—"Since O Haihaya, you have not left out my hermitage, another man will destroy your work so acquired by you with difficulty. The ascetic, powerful and the mighty-armed Brāhmana, Rāma, the son of Jamadagni born in the Bhrigu race, will chop off your thousand arms and

अध्याय १६

श्लोक 3

यत् प्राप्तं ब्राह्मणैः पूर्वं तन् निबोध नरोत्तम ।ततो ऽहं नातिधर्मिष्ठान् कुरुक्षेत्रे पितृव्रतान् सनत्कुमारनिर्दिष्टान् अपश्यं सप्त वै द्विजान्

yat prāptaṃ brāhmaṇaiḥ pūrvaṃ tan nibodha narottama | tato 'haṃ nātidharmiṣṭhān kurukṣetre pitṛvratān sanatkumāranirdiṣṭān apaśyaṃ sapta vai dvijān

हिन्दी अर्थ

हैं॥ १४--१६॥ अन्धकसे काशिराज (दृढ्ाश्व)-की पुत्रीके चार पुत्र उत्पन्न हुए॥ १७॥ कुकुरके पुत्र धृष्णु और धृष्णुके पुत्र कपोतरोमा हुए तथा उनके पुत्र तैत्तिरि हुए॥ १८ ॥ तैत्तिरिके पुत्र पुनर्वसु हुए, पुनर्वसुके पुत्र अभिजित् हुए; उन अभिजित्के एक पुत्र और एक है॥ १९॥ ख्यातिप्राप्त लोगोंमें श्रेष्ठ वे दोनों आहुक और आहुकीके नामसे प्रसिद्ध हुए। इन आहुकके सम्बन्धमें (मनुष्य) इस गाथाको गाया करते हैं ॥ २० ॥ वह तरुण घोड़ेके समान उत्साही राजा जब अपने विशुद्ध परिवारके साथ चलते थे, तब उनके (काठके बने) राज- सिंहासनको अस्सी मनुष्य उठाया करते थे॥ २१॥ उन भोजके साथ उन्हें घेरकर चलनेवाले लोगोंमें ऐसा कोई नहीं था, जो पुत्रहीन हो अथवा सैकड़ोंकी दक्षिणा

English

Vaishampāyana said:—O king, O subduer of enemies, on account of the imprecation of the ascetic Apava Kritavirya's son the king Arjuna, under whose righteous rule even his subjects did not lose anything, met with his death. O descendant of Kuru, he himself prayed to Datātreya for this boon (46–47). Amongst the hundred sons of that high-souled one only five survived him. They were all powerful, heroic, virtuous and intelligent, and were proficient in the use of weapons. They were Shurasena, Shura, Dhristokta, Krishna and Jayadhwaja, king of Avanti (48–49). Kārtavirya's sons were all powerful, and mighty car-warriors. Jayadhwaja's son was the highly powerful Tālajangha. His sons passed by the name of Tālajanghas. O king, in the race of the high-souled Haihayas, Vitihotra, Sujāta, Bhoja, Avanti, the powerful Toundika, and several others were known by the name of Tālajanghas (50–52). It is needless to describe the descendants of Bharata and Sujāta. The pious Vrisha and others, O king, were born in the Yadu race (53). Vrisha was the head of the family and his son was Madhu. He had a hundred sons of whom Vrishana perpetuated the race. From Vrishana were born the Vrishnis, from Madhu the Mādhavas and from Yadu the Yadavas. These were the various branches of the Haihaya family (51–55). Shura, Shurasena and Shuravira passed by the name of Haihayas. The country, of those high-souled ones, was celebrated by the name of Shurasena. He, who in this world, recounts daily the birth of Kritavirya's son, Arjuna, does not lose his property. And even if he loses it he acquires it again (56–57).

अध्याय १६

श्लोक 4

दिव्येन चक्षुषा तेन यान् उवाच पुरा विभुः ।वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविर् एव च खसृमः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस् तथा

divyena cakṣuṣā tena yān uvāca purā vibhuḥ | vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavir eva ca khasṛmaḥ pitṛvartī ca nāmabhiḥ karmabhis tathā

हिन्दी अर्थ

देनेवाला न हो अथवा सैकड़ों-सहस्रों वर्षोकी आयुवाला न हो या अशुद्ध कर्म करनेवाला हो तथा यज्ञ करनेवाला न हो॥२२॥ पूर्वदिशामें राजा भोज (आहुक)-का अभिनन्दन करनेके लिये चाँदी और सोनेकी साँकलोंसे (जुआ), अनुकर्ष (रथके नीचेका काष्ठ) और बरूथ (रथत्राण कवच) -वाले एवं मेघोंकी भाँति घोष करनेवाले ध्वजाधारी दस हजार रथ उनका स्वागत करनेके लिये उत्तर तथा अन्य दिशाओंमें भी राजा आहुकका अभिनन्दन करनेके लिये आते थे। भोजवंशी यादव सब सामन्तोंको वशमें करके आहुककी उपासना करते थे। राजा आहुकने उन सबके रथ सोनेकी घंटियों--घूँघुरुओंवाले आहुकीं चाप्यवन्तिभ्य: स्वसारं ददुरन्धका: ।

English

O king, thus I have described the families of the five heroic sons of Yayāti, celebrated in the world. They are like the five elements preserving the mobile and immobile creation (58). A king, well read in the Vedas and other religious scriptures, becomes the master of five senses and god-like and obtains the five boons which it is difficult to get in this world, if he listens to the various creations of those five kings. By listening to an account of the families of these five kings Ayu acquired renown, riches, sons, power and prosperity (59–60).

अध्याय १६

श्लोक 5

कौशिकस्य सुतास् तात शिष्या गार्ग्यस्य भारत पितर्य् उपरते सर्वे व्रतवन्तस् तदाभवन्

kauśikasya sutās tāta śiṣyā gārgyasya bhārata pitary uparate sarve vratavantas tadābhavan

हिन्दी अर्थ

अन्धकवंशियोंने आहुककी बहिन आहुकीको आहुकस्यतुकाश्यायांद्वौ पुत्रौ सम्बभूवतु: ॥ २६ अवन्तिके राजवंशमें ब्याह दी। आहुकके काशिराजकी देवककश्नोग्रसेनश्र देवपुत्रसमावुभौ। देवकस्याभवलत्पुत्रा श्चत्वारस्त्रिदशोपमा: देववानृपदेवश्च॒ सुदेवो देवरक्षितः। कुमार्य: सप्त चाप्यासन् वसुदेवाय ता ददौ

English

Hear, O king, now of the most excellent and powerful family of the pious Krousthu, the head of the Yadu family who performed Yajnas. In his family the lord of the Vrishni race, Vishu was born as Krishna. By hearing of an account of Krousthu's family a man is freed from all his

अध्याय १६

श्लोक 6

नियोगात् ते गुरोस् तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् समानवत्सां कपिलां सर्वे न्यायागतां तदा

niyogāt te guros tasya gāṃ dogdhrīṃ samakālayan samānavatsāṃ kapilāṃ sarve nyāyāgatāṃ tadā

हिन्दी अर्थ

देवकी शान्तिदेवा च सुदेवा देवरक्षिता। वृकदेव्युपदेवी च सुनासी चैव सप्तमी नवोग्रसेनस्य सुतास्तेषां कंसस्तु पूर्वजः। न्यग्रोधश्व सुनामा च कड्ढःशंकुः सुभूमिप: उग्रसेन: सहापत्यो व्याख्यात: कुकुरोद्धवः पुत्रीसे देवकुमारोंक समान सुन्दर देवक और उग्रसेन नामके दो पुत्र उत्पन्न हुए। देवकके देवकुमारों-जैसे देववान, उपदेव, सुदेव और देवरक्षित नामके चार पुत्र थे। उन्हींके देवकी, शान्तिदेवा, सुदेवा, देवरक्षिता, वृकदेवी,

English

⁵⁸ The Nagas were evidently an aboriginal race amongst whom many powerful kings flourished.

अध्याय १६

श्लोक 7

तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान् मोहाच् च भारत क्रूरा बुद्धिः समभवत् तां गां वै हिंसितुं तदा

teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ bālyān mohāc ca bhārata krūrā buddhiḥ samabhavat tāṃ gāṃ vai hiṃsituṃ tadā

हिन्दी अर्थ

उपदेवी तथा सातवीं सुनासी--इस प्रकार सात पुत्रियाँ थीं; देवकने उन सबका विवाह वसुदेवजीके साथ कर दिया था॥ २६--२९ ॥ उग्रसेनके नौ पुत्र थे, उनमें कंस सबसे बड़ा था। शेषके नाम इस प्रकार हैं--न्यग्रोध, और पुष्टिमानू। इनकी कंसा, कंसवती, सुतनू, राष्ट्रपाली और कड्ढा नामकी पाँच सुन्दराड्ी बहिनें थीं। इस प्रकार कुकुरवंशमें उत्पन्न हुए उग्रसेन और उनकी संतानका वर्णन किया गया॥ ३०--३२॥ जो मनुष्य इन अमिततेजस्वी कुकुरोंके वंशका वर्णन सुनता है, वह संतान पाता है तथा उसके वंशकी बड़ी वृद्धि होती है इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे हरिवंशपर्वणि सप्तत्रिशो5ध्याय:

English

Vaishampayana said:–Krousthu had two wives Gāndhri and Madri; of them Gāndhari gave birth to the highly powerful Anamitra and Mādri to Yudhājit and Devamidusha. There came into being three offshoots of the Vrishni race, (1-2). Mādri's son begat two sons Vrishni and Andhaka. Vrishni's sons were Shaphalka and Chitraka (3). Wherever, O king, the virtuous souled Shaphalka lived there existed no fear of disease or of draught (4). O foremost Bharatas, once on a time Indra, the god of rain, poured no showers in the territories of the king of Kāshi for three years (5). The king accordingly brought the reverend Shaphalka to his kingdom. In consequence of his living there Indra showered rain (6). Shaphalka obtained as his wife Gāndini the daughter of the king of Kāshi. She every day used to distribute kine amongst the Brāhmanas (7). She lived in her mother's womb for many years. For her living in her mother's womb for many years, her father said to her:—"Be born very soon. May you farewell, why do you live there?" The daughter from the womb replied "I shall daily give away a cow. If you agree to this I shall take my birth." The father, saying "So be it," satisfied the wishes of his daughter (8-10). Shaphalka begat on Gāndini the heroic and liberal Akrura, who was well read in Shastras, celebrated many Yajnas, gave away many presents and was fond of guests (11). Upāsanja, Shadgu, Mridara, Arimejaya, Arikshipta, Upeksha, Shatrughna, Arimarddana, Dharmadhrik, Yatidharmā, Gidhramoja, Andhaka, Avāhu, and Prativahu were Akrura's brothers. And the beautiful Sundari was his sister (12–13).

अध्याय १६

श्लोक 8

तान् कविः खसृमश् चैव याचेते नेति वै तदा न चाशक्यन्त ते ताभ्यां तदा वारयितुं द्विजाः

tān kaviḥ khasṛmaś caiva yācete neti vai tadā na cāśakyanta te tābhyāṃ tadā vārayituṃ dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार श्रीयहाभारत खिलभाग हरिवंशके अन्तर्गत हरिवंशपर्वमों (बश्लुवंश-वर्णनविषयक) सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ भजमानके वंशका वर्णन और स्यमन्तकमणिकी कथा राजाधिदेव: शूरस्तु विदूरथसुतो5भवत् राजाधिदेवस्य सुता जज्षिरे वीर्यवत्तरा:। दत्तातिदत्तनलिनौ शोणाश्रः श्रेतवाहनः

English

O descendant of Kuru, Akrura begat on Sugātri the daughter of Ugrasena, Prasena and Upadeva powerful like the celestials (14) Prithu, Viprithu, Ashwagriva, Ashwavāhu, Supārshwaka, Gaveshi, Aristhanemi, Ashwa, Sudharmā, Dharmavrit, Suvāhu and Vahuvāhu were the sons of Akrura's brother Chitraka. He had also two daughters by name Shravishtā and Sravanā. Kroushthu's third son Devamidusha begat on Ashmaki a son by name Shura. He begat ten sons on his Bhoja queen (15–17). Amongst them the mighty armed Vasudeva, surnamed Anākadunduvi was born first. At the time of his birth bugles were sounded in heaven and the great sound of kettle-drums arose on earth. A great shower of flowers took place at the house of Shura. Vasudeva's beauty was matchless in the world of men. That foremost of men was beautiful like the moon (18–20). Then were born in order Devabhāga, Devashravā, Anādrishti, Kanavaka, Vatsavān, Grinjima, Shyāma, Shamika and Gandusha. These were the ten sons of Shura. Besides he had five beautiful daughters, namely Prithukirti, Prithu, Shrātadevā, Shrutashravā and Rājādhidevi. Every one of them gave birth to heroic sons. O descendant of Kuru, the king Kunti wanted Prithā (21–23). Therefore Shura conferred her on the aged and worshipful Kuntibhoja. On her thus being adopted by Kuntibhoja she passed by the name of Kunti (24). Anta begat Jagrehu on Shrutadeva. The king of Chedi begat on Shrutashrava the highly powerful Shishupala (25). He was in his previous birth the Daitya king Hiranyakashipu. Vriddhasharmā begat on Prithukirti the highly powerful hero Dantavakra the king of Karusha. Kuntibhoja adopted Prithā as his daughter. Pāndu married her (26–27). Dharma begat on her the pious Yudhishthira, Vāyu (Wind-god) begat Bhimasena and Indra the foremost of heroes Dhananjaya,⁵⁹ equally powerful like him and celebrated in the world. From Anamitra, the youngest of Vrishni's sons was born Shini (28–29). His son was Satyaka whose sons were Yuyudhāna and Sātyaki. Yuyudhāna's son was Asanga whose son was Bhumi. His son was Yugandhara with whom the family ended. The great Uddhava was Devabhāga's son. He was known as the foremost of the learned and was illustrious like a celestial (30–31). Anadhrishthi begat on his wife Ashmaki an illustrious son by name Nivartashatru. Devashravā begat a son by name Shatrughna (32). Devashravā's son Ekalavya was brought up by Nishādas⁶⁰ and was accordingly called Naishādi (33). Vatsavān had no issue and therefore Shura's son the powerful Vasudeva gave him his own be gotten heroic son Koushika (34). Gandusha too had no issue and therefore Vishwaksena gave him his four sons namely Chārudeshna, Suchāru, Pānchāla and Kritalakshmana (35). The heroic (Chārudeshna) never used to come back from a battle without fighting. O foremost of men, the large-armed Roukshmineya was the youngest of all (36). Whenever he used to travel thousands of crows followed him with the hope "We shall feed upon the sweet meat of various animals slain by Chārudeshna" (37). Kanavaka had two sons Tantrija and Tantripāla. Avagrinjima had two sons Vira and Ashwahanu. Both of them were heroes. Shyāma's sons were Sumitra and Shamika. The latter obtained the kingdom. He considered himself unworthy for being the king of one province and accordingly undertook the celebration of a Rājashuya⁶¹ sacrifice (38–39). Having secured the help of Yudhishthira who had no enemies he slew all his foes. Hear, I shall now describe the descendants of Vasudeva (40). He who meditates on this very powerful threefold Vrishni race consisting of many branches is never visited by any misfortune in this world (41).

अध्याय १६

श्लोक 9

पितृवर्ती तु यस् तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः स सर्वान् अब्रवीद् भ्रातॄन् कोपाद् धर्मसमन्वितः

pitṛvartī tu yas teṣāṃ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ sa sarvān abravīd bhrātṝn kopād dharmasamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

श्रवणा च श्रविष्ठा च स्वसारौ सम्बभूवतु: वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्! अन्धकपूत्र भजमानके रथियोंमें मुख्य विदूरथ नामक पुत्र हुआ। विदूरथके पुत्र शूरवीर राजाधिदेव हुए॥ १ ॥ राजाधिदेवके पुत्र उत्पन्न हुए और श्रवणा तथा श्रविष्ठा नामकी दो कन्याएँ हुई थीं॥२-३॥ शमीके पुत्र प्रतिक्षत्र हुए, प्रतिक्षत्रके पुत्र स्ववंभोज और स्वयंभोजके पुत्र हृदीक हुए देवर्षेवंचनात् तस्य भिषग् वैतरणश्व यः। सुदान्तश्च विदान्तश्चव कामदा कामदन्तिका

English

⁵⁹ Another name of Arjuna. He was named so because he defeated the god of riches, Kuvera.

अध्याय १६

श्लोक 10

यद्य् अवश्यं प्रकर्तव्या पितॄन् उद्दिश्य साध्व् इमां प्रकुर्वीमहि गां सम्यक् सर्व एव समाहिताः

yady avaśyaṃ prakartavyā pitṝn uddiśya sādhv imāṃ prakurvīmahi gāṃ samyak sarva eva samāhitāḥ

हिन्दी अर्थ

देववांश्वाभवत् पुत्रो विद्वान कम्बलबर्हिष:। असमौजास्तथा वीरो नासमौजाश्व तावुभौ अजातपुत्राय सुतान् प्रददावसमौजसे। सुदंष्ठं चारुरूपं च कृष्णमित्यन्धकास्त्रय: एते चान्ये च बहवो अन्धका: कथितास्तव। अन्धकानामिमं वंशं धारयेद् यस्तु नित्यश: माद्री युधाजितं पुत्र ततो वै देवमीढुषम्

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 11

एवम् एषा च गौर् धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो ऽस्मिन् भविष्यति

evam eṣā ca gaur dharmaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ pitṝn abhyarcya dharmeṇa nādharmo 'smin bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

प्रसेनश्षाथ सत्राजिच्छबत्रुसेनाजितावुभौ। प्रसेनो द्वारवत्यां तु निवसन्त्यां महामणिम् अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रत: । यथेवं व्योप्नि पश्यामि सदा त्वां ज्योतिषाम्पते तेजोमण्डलिनं देवं तथेव पुरतः स्थितम्। को विशेषो5स्ति मे त्वत्त: सख्येनोपागतस्य वै एतच्छुत्वा तु भगवान् मणिरलं स्यमन्तकम्। स्वकण्ठादवमुच्यैव एकान्ते न्यस्तवान् विभु:

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 12

तथेत्य् उक्त्वा च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां ततः पितृभ्यः कल्पयित्वैनाम् उपयुज्यन्त भारत

tathety uktvā ca te sarve prokṣayitvā ca gāṃ tataḥ pitṛbhyaḥ kalpayitvainām upayujyanta bhārata

हिन्दी अर्थ

हृदीकके सभी पुत्र भयंकर पराक्रमी थे, उनमें कृतवर्मा सबसे पहले उत्पन्न हुए और शतधन्वा उनके मझले पुत्र थे॥५॥ देवर्षि च्यवनके वचनसे शतधन्वाके उत्पन्न हुए तथा कामदा और कामदन्तिका नामकी दो पुत्रियाँ उत्पन्न हुई॥६॥ (अन्धकपुत्र) कम्बलब्हिषके पुत्र विद्वान् देववान् हुए तथा वीर असमौजा एवं नासमौजा नामक दो पुत्र और हुए॥ ७॥ अन्धकके (कुकुर आदिके अतिरिक्त) सुदंष्ट्र, चारुरूप और कृष्ण नामके तीन पुत्र (और) थे। अन्धकने उन तीनों पुत्रोंको पुत्रहीन असमौजाको दे दिया॥ ८ ॥ इनका तथा और भी बहुत-से अन्धकवंशी राजाओंका आपसे वर्णन कर दिया। जो पुरुष नित्यप्रति अन्धकोंके इस वंशका वर्णन सुनता है, उसका वंश अति विस्तृत हो जाता है, इसमें कुछ संदेह नहीं है। यदुपुत्र क्रोष्टेके गान्धारी और माद्री नामकी दो भार्याएँ थीं। गान्धारीके पुत्र महाबली अनमित्र हुए तथा माद्रीके पुत्र

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 13

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस् तस्य न्यवेदयत् शार्दूलेन हता धेनुर् वत्सो ऽयं गृह्यताम् इति आर्जवात् स तु वत्सं तं प्रतिजग्राह वै द्विजः

upayujya ca gāṃ sarve guros tasya nyavedayat śārdūlena hatā dhenur vatso 'yaṃ gṛhyatām iti ārjavāt sa tu vatsaṃ taṃ pratijagrāha vai dvijaḥ

हिन्दी अर्थ

युधाजित् और देवमीढ्वान् हुए। अपराजित अनमित्र शत्रुओंको जीतनेवाले थे। अनमित्रके पुत्र निष्न हुए, निष्नके प्रसेन और सत्राजित् नामके दो पुत्र उत्पन्न हुए, वे दोनों शत्रुओंकी सेनाओंको जीतनेवाले थे। द्वारकापुरीमें बसते समय प्रसेनको स्यमन्तक नामकी दिव्य मणि समुद्रके तटपर परम्परासे प्राप्त हुई थी। प्रसेनके भाई सत्राजितके सूर्यनारायण प्राणके समान प्रिय मित्र थे॥ ९--१४॥ रथियोंमें श्रेष्ठ सत्राजितू एक समय रात्रि बीतनेपर स्रान एवं सूर्योपस्थान करनेके लिये समुद्र-तटपर गये थे॥ १५॥ वे सूर्योपस्थान कर रहे थे कि इतनेमें सूर्यनारायण उनके सामने आकर खड़े हो गये। उस समय सर्वशक्तिसम्पन्न भगवान् सूर्यदेव अपने तेजस्वी मण्डलके मध्यमें विराजमान थे, इस कारण उनका रूप स्पष्ट नहीं दीख रहा था। उस समय राजाने अपने सामने खड़े हुए भगवान् सूर्यसे कहा-- ' ज्योतिर्मय ग्रह आदिके स्वामिन्! मैं आपको जैसे नित्यप्रति आकाशमें

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 14

मिथ्योपचर्य ते तं तु गुरुम् अन्यायतो द्विजाः कालेन समयुज्यन्त सर्व एवायुषः क्षये

mithyopacarya te taṃ tu gurum anyāyato dvijāḥ kālena samayujyanta sarva evāyuṣaḥ kṣaye

हिन्दी अर्थ

देखता हूँ, वैसे ही मैं आपको तेजका मण्डल धारणकर अपने सामने खड़ा हुआ देख रहा हूँ तो फिर आप जो मेरे पास मित्रतावश पधारे, इसमें विशेषता क्‍या अपने कण्ठसे मणिरत्र स्यमन्तकको उतारकर एकान्तमें अलग रख दिया लोकानुद्धासयस्येतान् येन त्वं सततं प्रभो। तदेतन्मणिरत्ल॑ मे भगवन् दातुमहसि ततः स्यमन्तकमर्णिं दत्तवांस्तस्य भास्करः । स तमाबद्ध्य नगरीं प्रविवेश महीपति:

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 15

ते वै हिंस्रतया क्रूरा अनार्यत्वाद् गुरोस् तदा उग्रा हिंसाविहाराश् च सप्ताजायन्त सोदराः लुब्धकस्यात्मजास् तात बलवन्तो मनस्विनः

te vai hiṃsratayā krūrā anāryatvād guros tadā ugrā hiṃsāvihārāś ca saptājāyanta sodarāḥ lubdhakasyātmajās tāta balavanto manasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरीं विस्मापयित्वा च राजा त्वन्तःपुरं ययौ तत् प्रसेनजितं दिव्यं मणिरत्नं स्थमन्तकम् । ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिदुत्तमम् कालवर्षी च पर्जन्यो नच व्याधिभयं हाभूत् लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्ने स्यमन्तके । गोविन्दो नच तल्लेभे शक्तो5पि न जहार सः

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 16

पितॄन् अभ्यर्च्य धर्मेण प्रोक्षयित्वा च गां तदा स्मृतिः प्रत्यवमर्शश् च तेषां जात्यन्तरे ऽभवत्

pitṝn abhyarcya dharmeṇa prokṣayitvā ca gāṃ tadā smṛtiḥ pratyavamarśaś ca teṣāṃ jātyantare 'bhavat

हिन्दी अर्थ

कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः। स्यमन्तककृते सिंहाद् वध॑ं प्राप वनेचरात् ततो वृष्ण्यन्धका: कृष्ण प्रसेनवधकारणात्। प्रार्थनां तां मणेर्बुद्ध्वा सर्व एवं शशड्िरे स शड्ज्द्यमानो धर्मात्मा नकारी तस्य कर्मण: आहरिष्ये मणिमिति प्रतिज्ञाय वनं ययौ यत्र प्रसेनो मृगयामाचरत् तत्र चाप्यथ। प्रसेनस्थ पदं गृह्य पुरुषैराप्तकारिभि:

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 17

जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः स्वधर्मनिरताः सर्वे लोभानृतविवर्जिताः

jātā vyādhā daśārṇeṣu sapta dharmavicakṣaṇāḥ svadharmaniratāḥ sarve lobhānṛtavivarjitāḥ

हिन्दी अर्थ

तब राजा स्पष्ट अवयवोंवाले सूर्यनारायणके शरीरको देखकर प्रसन्न हुए और उन्होंने सूर्यनारायणके साथ करनेके अनन्तर जब सूर्यनारायण फिर चलने लगे, तब सत्राजितने उनसे कहा--' भगवन्! आप जिससे सदा इन तीनों लोकोंको प्रकाशित करते रहते हैं, उस स्यमन्तकमणिको मुझे दे दीजिये!॥ २१ ॥ तब सूर्यनारायणने वह स्यमन्तकमणि उन्हें दे दी और राजाने उसे बाँधकर नगरमें प्रवेश किया॥ २२॥ तब तो मनुष्य “ये सूर्य जा रहे हैं' कहते हुए उनके पीछे दौड़े। इस प्रकार नगरीको विस्मित करते हुए वे राजा अपने रनवासमें चले गये॥ २३॥ तदनन्तर राजा सत्राजितने मणियोंमें रत्ररूप वह दिव्य स्यमन्तकमणि प्रेमके कारण अपने भाई प्रसेनजित्को दे दी॥ २४॥ वह मणि जिस वृष्णि और अन्धककुलवालेके घरमें रहती थी, उसके यहाँ

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 18

तावन् मात्रं प्रकुर्वन्ति यावता प्राणधारणम् शेषं धर्मपराः कालम् अनुध्यान्ति स्वकर्म तत्

tāvan mātraṃ prakurvanti yāvatā prāṇadhāraṇam śeṣaṃ dharmaparāḥ kālam anudhyānti svakarma tat

हिन्दी अर्थ

वह सुवर्णकी वर्षा करती रहती थी। उस देशमें मेघ समयपर वर्षा करते थे और वहाँ व्याधिका भय भी नहीं होता था॥ २५॥ श्रीकृष्णने प्रसेनजित्से मणियोंमें रत्रके समान वह दिव्य मणि स्यमन्तक लेनी चाही, परंतु उसने नहीं दी। श्रीकृष्ण यद्यपि समर्थ थे, तथापि वह मणि उन्होंने बलपूर्वक नहीं छीनी॥ २६॥ प्रसेन एक समय उस मणिसे विभूषित होकर शिकार खेलने गये और मणिके कारण ही वनमें विचरण करनेवाले सिंहके द्वारा मारे गये॥ २७ ॥ तदनन्तर महाबली ऋक्षराज जाम्बवानने उस दौड़ते हुए सिंहकों मार डाला और उस मणिरत्नको लेकर वे अपने बिल (गुफा)-में घुस गये॥ २८ ॥ उस समय प्रसेनके मारे जानेसे सभी वृष्णि और अन्धकोंने यह समझा कि श्रीकृष्णने सत्राजितूसे मणि माँगी थी, अतएव उन्होंने ही उसको मार डाला होगा॥ २९॥ यद्यपि उन्होंने यह कार्य नहीं किया था, फिर भी उन धर्मात्मापर ऐसी शंका की जा रही थी;

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 19

नामधेयानि चाप्य् एषाम् इमान्य् आसन् नराधिप निर्वैरो निर्वृतः क्षान्तो निर्मन्युः कृतिर् एव च वैधसो मातृवर्ती च व्याधाः परमधार्मिकाः

nāmadheyāni cāpy eṣām imāny āsan narādhipa nirvairo nirvṛtaḥ kṣānto nirmanyuḥ kṛtir eva ca vaidhaso mātṛvartī ca vyādhāḥ paramadhārmikāḥ

हिन्दी अर्थ

अतएव “मैं मणिको लाऊँगा' यह प्रतिज्ञा करके वे वनको चले॥३०॥ उन्होंने विश्वासी मनुष्योंसे जहाँ प्रसेनने शिकार खेला था, वहाँ उनके पैरोंके चिह्रोंका पता लगाया॥ ३१॥ उन चिह्नोंके सहारे खोज लगाते- लगाते जब महात्मा श्रीकृष्ण थक गये, तब उन्होंने ऋक्षवान् और विन्ध्य नामक श्रेष्ठ पर्वतोंको देखा साश्व॑ं हत॑ प्रसेन॑ वै नाविन्दच्चेच्छितं मणिम् अथ सिंहः प्रसेनस्थ शरीरस्याविदूरत: ऋक्षेण निहतो दृष्टः पाहैर्क्रक्षक्ष सूचितः। पाहैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य माधव:

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 20

तैर् एवम् उषितैस् तात हिंसाधर्मपरैर् वने माता च पूजिता वृद्धा पिता च परितोषितः

tair evam uṣitais tāta hiṃsādharmaparair vane mātā ca pūjitā vṛddhā pitā ca paritoṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव होष स्यमन्तक: युयुधे वासुदेवस्तु बिले जाम्बवता सह। बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् प्रविष्टे तु बिल॑ कृष्णे बलदेवपुरःसराः। पुरी द्वारवतीमेत्य हतं कृष्णं न्‍्यवेदयन् वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महाबलम्।

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 21

यदा माता पिता चैव संयुक्तौ कालधर्मणा तदा धनूंषि ते त्यक्त्वा वने प्राणान् अवासृजन्

yadā mātā pitā caiva saṃyuktau kāladharmaṇā tadā dhanūṃṣi te tyaktvā vane prāṇān avāsṛjan

हिन्दी अर्थ

अनुनीयर्क्षराजानं निर्ययौ च तदा बिलातू। द्वारकामगमत् कृष्ण: थ्रिया परमया युतः एवं मिथ्याभिशप्तेन कृष्णेनामित्रघातिना। आत्मा विशोधित: पापाद् विनिर्जित्य स्यमन्तकम्॥ डंडे ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भड़कारस्तु पूर्वज: श्रीकृष्णने वहाँ प्रसेनको और उसके घोड़ेको मरा हुआ पाया; परंतु जिसकी उनको इच्छा थी, वह मणि उन्हें वहाँ नहीं मिली। तदनन्तर प्रसेनकी लाशसे थोड़ी दूरपर ही रीछके द्वारा मारा हुआ सिंह उन्हें पड़ा हुआ

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 22

शुभेन कर्मणा तेन जाता जातिस्मरा मृगाः त्रासोद्वेगेन संविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ

śubhena karmaṇā tena jātā jātismarā mṛgāḥ trāsodvegena saṃvignā ramye kālaṃjare girau

हिन्दी अर्थ

दीखा, मारनेवालेके पैरोंसे यह पता चलता था कि यह रीछ था। तदनन्तर माधवने रीछके पदचिह्रोंसे रीछकी गुफाको ढूँढ़ना आरम्भ किया॥ ३३-३४॥ राजन्! उस समय श्रीकृष्णने (रीछके बिलके पास पहुँचनेपर) एक स्त्रीकी वाणी सुनी। उन्हें ऐसा लगा कि धाय जाम्बवान्के बालक पुत्रको लेकर मणिसे खिलाती हुई उससे कह रही थी, तू रो मत धाय कह रही थी--मेरे मुन्ना! सिंहने प्रसेनको मार डाला और सिंहको जाम्बवानने मार डाला; अब तू रो मत, यह स्यमन्तकमणि अब तेरी ही है॥ ३६॥ जब धायकी बात उन्होंने स्पष्ट सुन ली, तब भगवान्ने बलरामको तथा यादवोंको तो गुफाके द्वारपर खड़ा कर दिया और स्वयं मौन होकर सीधे बिलमें जा घुसे। इस प्रकार शार्ड्रधनुषधारी भगवानने गुफामें आगे बढ़कर जाम्बवानूको देखा॥३७-३८॥ वसुदेवनन्दन गोविन्द

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 23

उन्मुखो नित्यवित्रस्तः स्तब्धकर्णो विलोचनः पण्डितो घस्मरो नादी नामभिस् ते ऽभवन् मृगाः

unmukho nityavitrastaḥ stabdhakarṇo vilocanaḥ paṇḍito ghasmaro nādī nāmabhis te 'bhavan mṛgāḥ

हिन्दी अर्थ

जाम्बवान्के साथ अपनी भुजाओंसे ही इक्कीस दिनतक बिलमें युद्ध करते रहे ॥ ३९॥ श्रीकृष्णके बिलमें प्रवेश करनेके बाद बहुत दिनोंतक न लौटनेपर बलदेव आदिने द्वारकामें जाकर कहा कि श्रीकृष्ण मारे गये (उधर) श्रीकृष्णने महाबली जाम्बवानूको जीतकर ऋक्षराजकी प्यारी पुत्री जाम्बबतीसे विवाह किया और अपनी निर्दोषता सिद्ध करनेके लिये स्यमन्तकमणिको भी ले लिया॥ ४१ ॥ तदनन्तर श्रीकृष्ण जाम्बवानूसे अनुनय- विनय करके बिलसे निकल आये और परम शोभा पाते हुए द्वारकाको चल दिये॥ ४२॥ भगवान् अच्युतने इस प्रकार मणिको लाकर सब सात्त्वतोंकी सभामें अपनी विशुद्धताको प्रमाणित कर वह मणि सत्राजित॒को दे दी॥ ४३॥ शत्रुनाशक श्रीकृष्णने इस प्रकार मिथ्या दोष लगनेके कारण स्यमन्तकमणिको जीतकर लानेके बाद अपने-आपको निर्दोष सिद्ध कर दिया ॥ ४४॥ सत्राजित॒के दस भार्याएँ थीं और उनसे सौ पुत्र हुए थे; उनमें तीन

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 24

तम् एवार्थम् अनुध्यान्तो जातिस्मरणसंभवम् आसन् वनेचराः क्षान्ता निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहाः

tam evārtham anudhyānto jātismaraṇasaṃbhavam āsan vanecarāḥ kṣāntā nirdvandvā niṣparigrahāḥ

हिन्दी अर्थ

प्रसिद्ध थे, जिनमें सबसे बड़ा भड्कार था। (दूसरा) तथा प्रस्वापिनी चैव भार्या कृष्णाय तां ददौ समाक्षो भड़कारस्य नारेयश्व नरोत्तमौ। जज्ञाते गुणसम्पन्नौं विश्रुता रूपसम्पदा। श्रफल्क: काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत। गान्दिनीं नाम तस्याश्व सदा गा: प्रददौ पिता

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 25

ते सर्वे शुभकर्माणः सधर्माणो वनेचराः मरुं साध्य जहुः प्राणांल् लघ्वाहारास् तपस्विनः

te sarve śubhakarmāṇaḥ sadharmāṇo vanecarāḥ maruṃ sādhya jahuḥ prāṇāṃl laghvāhārās tapasvinaḥ

हिन्दी अर्थ

धर्मधृग् यतिधर्मा च गृश्नो भोजो5न्धकस्तथा। आवाहप्रतिवाहौ च सुन्दरी च वराड्रना अक्रूरेणोग्रसेन्यां तु सुतो द्वो कुरुनन्दन। प्रसेनश्रोपदेवश्ष जज्ञाते देववर्चसौ अरिष्टनेमिरश्चश्व सुधर्मा धर्मभूत् तथा। सुबाहुर्बहुबाहुश्च॒ श्रविष्ठाभ्रवणे स्त्रियों इमां मिथ्याभिशस्तिं यः कृष्णस्य समुदाहताम् । वेदमिथ्याभिशापास्तं न स्पृशन्ति कदाचन

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 26

तेषां मरुं साधयतां पदस्थानानि भारत तथैवाद्यापि दृश्यन्ते गिरौ कालञ्जरे ऽच्युत

teṣāṃ maruṃ sādhayatāṃ padasthānāni bhārata tathaivādyāpi dṛśyante girau kālañjare 'cyuta

हिन्दी अर्थ

वीर वातपति था और तीसरेका नाम उपस्वावान् था। राजन्! इसी प्रकार स्त्रियोंमें रत्नस्वरूपा सत्यभामा, दृढ़ब्रतधारिणी त्रतिनी और प्रस्वापिनी--ये उनकी तीन पुत्रियाँ थीं, जो दिशा-विदिशाओंमें प्रसिद्ध थीं। इनमेंसे उसने सत्यभामाका विवाह श्रीकृष्फेः साथ कर दिया॥ ४५--४७॥ भड़कारके पुत्र समाक्ष और नारेय हुए, ये दोनों अपने रूप और गुणोंके कारण मनुष्योंमें उत्तम माने जाते थे॥४८॥ (अब क्रोष्टाकी छोटी रानी माद्रीके पुत्र युधाजितूके वंशका वर्णन किया जाता है--) माद्रीकुमार युधाजित्के पुत्र पृश्नि हुए तथा पृश्निके पुत्र धफल्क और चित्रक हुए॥ ४९॥ श्रफल्कका विवाह काशिराजकी पुत्री गान्दिनीसे हुआ था; इन गान्दिनीके पिता अपनी पुत्रीसे प्रतिदिन गोदान कराया करते थे॥५०॥ उन गान्दिनीसे महाभाग्यवान् अक्रूरजी उत्पन्न हुए, ये महाबाहु अक्रूर शास्त्रके रूपमें प्रसिद्ध थे, इन्होंने यज्ञ करके बड़ी-बड़ी दक्षिणाएँ दी थीं

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 27

कर्मणा तेन ते तात शुभेनाशुभवर्जिताः शुभाच् छुभतरां योनिं चक्रवाकत्वम् आगताः

karmaṇā tena te tāta śubhenāśubhavarjitāḥ śubhāc chubhatarāṃ yoniṃ cakravākatvam āgatāḥ

हिन्दी अर्थ

गान्दिनीके अक्रूरजीके अतिरिक्त उपासज्ग, मदगु, मृदुर, अरिमेजय, अविक्षिप, उपेक्ष, शत्रुघ्न, अरिमर्दन, धर्मधृक्, यतिधर्मा, गृश्र, भोज, अन्धक, आवाह और प्रतिवाह नामक पुत्र तथा वराड्नना नामकी सुन्दरी कन्या भी उत्पन्न हुई थी॥ ५२-५३॥ वे साम्बदेशकी रानी प्रसिद्ध हैं, इनकी रूप-यौवनसे सम्पन्न एवं सब प्राणियोंके मनको मोहित करनेवाली कन्याका नाम वसुन्धरा था कुरुनन्दन! अक्रूरसे उग्रसेनीके द्वारा देवताके समान कान्तिवाले प्रसेन और उपदेव नामके दो पुत्र उत्पन्न हुए थे॥ ५५॥ (अक्रूरजीके चाचा) चित्रकके श्रवणा और श्रविष्ठा नामकी दो धर्मपत्नियाँ थीं; उनसे पृथु, विपृथु, सुधर्मा, धर्मभृत्, सुबाहु और बहुबाहु नामक पुत्र हुए॥ ५६- ५७॥ जो पुरुष श्रीकृष्फेः इस मिथ्या कलंककी कथाको पढ़ता है, उसको झूठे दोष कभी नहीं लगते

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 28

शुभे देशे सरिद्द्वीपे सप्तैवासञ् जलौकसः त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मचारिणः

śubhe deśe sariddvīpe saptaivāsañ jalaukasaḥ tyaktvā sahacarīdharmaṃ munayo dharmacāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

इति श्रीमहाभारते खिलभागे हरिवंशे हरिवंशपर्वण्यपष्टत्रिंशो अध्याय: इस प्रकार श्रीयहाभारत खिलथाग हरिवंश॒के अन्तर्गत हरिवंशपर्वरमें (स्यमन्तकमणिकी कथाविषयक) अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 29

निःस्पृहो निर्ममः क्षान्तो निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ।निर्वृत्तिर् निभृतश् चैव शकुना नामतः स्मृताः ॥ ते ब्रह्मचारिणः सर्वे शकुना धर्मचारिणः ।निराहारा जहुः प्राणांस् तपोयुक्ताः सरित्तटे ॥ अथ ते सोदरा जाता हंसा मानसचारिणः ।जातिस्मराः सुसंबद्धाः सप्तैव ब्रह्मचारिणः ॥ विप्रयोनौ यतो मोहान् मिथ्योपचरितो गुरुः ।तिर्यग्योनौ ततो जाताः संसारे परिबभ्रमुः ॥ यदा तु पितृकार्यार्थः कृतः स्वार्थे व्यवस्थितैः ।ततो ज्ञानं च जातिं च ते हि प्रापुर् गुणोत्तरम् ।सुमना मुनिः सुवाक् शुद्धः पञ्चमश् छिद्रदर्शनः सुनेत्रश् च स्वतन्त्रश् च शकुना नामतः स्मृताः

niḥspṛho nirmamaḥ kṣānto nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ | nirvṛttir nibhṛtaś caiva śakunā nāmataḥ smṛtāḥ || te brahmacāriṇaḥ sarve śakunā dharmacāriṇaḥ | nirāhārā jahuḥ prāṇāṃs tapoyuktāḥ sarittaṭe || atha te sodarā jātā haṃsā mānasacāriṇaḥ | jātismarāḥ susaṃbaddhāḥ saptaiva brahmacāriṇaḥ || viprayonau yato mohān mithyopacarito guruḥ | tiryagyonau tato jātāḥ saṃsāre paribabhramuḥ || yadā tu pitṛkāryārthaḥ kṛtaḥ svārthe vyavasthitaiḥ | tato jñānaṃ ca jātiṃ ca te hi prāpur guṇottaram | sumanā muniḥ suvāk śuddhaḥ pañcamaś chidradarśanaḥ sunetraś ca svatantraś ca śakunā nāmataḥ smṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

स्यमन्तकमणिके कारण प्रसेन, सत्राजितू और शतधन्वाका मारा जाना, बलदेवजीका दुर्योधनको गदा-विद्या सिखाना, अक्रूरजीका श्रीकृष्णको मणि देना और श्रीकृष्णका पुनः अक्रूरको मणि लौटा देना यत् तत् सत्राजिते कृष्णो मणिरलं स्यमन्तकम्। अदातू तद्धारयामास बश्रुवैं शतधन्वना समयं कारयाञ्ञक्रे नावेद्यो5यं त्वयेत्युत वयमशभ्युपयास्यामः कृष्णेन त्वामभिद्गुतम्। ममाद्य द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्यसंशयम्

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 30

पञ्चमः पञ्चिकस् तत्र सप्तजातिष्व् अजायत षष्ठस् तु कण्डरीको ऽभूद् ब्रह्मदत्तस् तु सप्तमः

pañcamaḥ pañcikas tatra saptajātiṣv ajāyata ṣaṣṭhas tu kaṇḍarīko 'bhūd brahmadattas tu saptamaḥ

हिन्दी अर्थ

ततस्त्वरितमागत्य द्वारकां मधुसूदन:। पूर्वजं॑ हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना। स्यमन्तकः स मदगामी तस्य प्रभुरहं विभो स्यमन्तको महाबाहो हास्माकं स भविष्यति ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं भोजकृष्णयो: । शतधन्वा ततो5क्रूरमवैक्षत् सर्वतो दिशम्

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 31

तेषां तु तपसा तेन सप्तजातिकृतेन वै योगस्य चाभिनिर्वृत्त्या प्रतिभानाच् च शोभनात्

teṣāṃ tu tapasā tena saptajātikṛtena vai yogasya cābhinirvṛttyā pratibhānāc ca śobhanāt

हिन्दी अर्थ

वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय ! श्रीकृष्णने सत्राजित॒को जो मणियोंमें र्नस्वरूप स्यमन्‍्तकमणि लौयकर दी, बश्रु (अक्रूर) उसको शतधन्वाके द्वारा चुरवाना चाहने लगे॥१॥ मणि सुवर्ण देती थी, इस कारण उसको चाहते हुए अक्रूर अनिन्च्सुन्दरी सत्यभामाको भी सदा चाहते थे॥ २॥ एक दिन मौका पाकर महाबली शतधन्वाने रात्रिमें सत्राजितुकों मारकर वह मणि लाकर अक्रूरजीको दे दी॥३॥ भरतर्षभ! उस समय अक्रूरने रत्न लेकर शतधन्वासे प्रतिज्ञा का ली कि आप किसीको यह न बतायें कि मणि मेरे पास है॥ ४॥ जब श्रीकृष्ण ( श्रशुरके वधसे क्रोधमें भरकर) आपके पीछे पड़ेंगे, तब्र हम भी आपके साथमें खड़े होकर लड़ेंगे। आजकल सारी द्वारका मेरे वशमें है, इसमें आप कुछ संदेह न समझें ॥ ५॥ यशस्विनी सत्यभामा पिताके मारे जानेपर बड़ी दुःखी हुईं और रथपर चढ़कर हस्तिनापुरको चली गयीं ॥ ६॥ वहाँ दुखिया सत्यभामाने अपने पतिसे

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 32

पूर्वजातिषु यद् ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै तथैव तत्स्थितं ब्रह्म संसारेष्व् अपि वर्तताम्

pūrvajātiṣu yad brahma śrutaṃ gurukuleṣu vai tathaiva tatsthitaṃ brahma saṃsāreṣv api vartatām

हिन्दी अर्थ

भोजवंशी शतधन्वाकी करतूत कह सुनायी और वे उनके पास खड़ी होकर नेत्रोंसे आँसू बहाने लगीं उस समय श्रीकृष्ण (हस्तिनापुरमें थे और लाक्षागृहमें) भस्म हुए पाण्डवोंकी उदक-क्रिया कर चुके थे, इसके उपरान्त उन्होंने पाण्डबोंका अस्थि-संचयन करनेका कार्य सात्यकिको सौंप दिया॥८॥ तदनन्तर श्रीमान् कृष्णचन्द्रने तुरंत ही द्वारकापुरीमें आकर अपने बड़े भाई हलधरसे यह बात कही--॥ ९॥ “ प्रभो! प्रसेनको सिंहने मार डाला था, शतधन्वाने सत्राजितूको मार डाला। अब इस मणिका उत्तराधिकार मुझे प्राप्त होता है; अब मैं उसका स्वामी हूँ॥ १०॥ महाबाहो ! इसलिये अब आप

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 33

ते ब्रह्मचारिणः सर्वे विहङ्गाः कामचारिणः योगधर्मम् अनुध्यान्तो विहरन्ति स्म तत्र ह

te brahmacāriṇaḥ sarve vihaṅgāḥ kāmacāriṇaḥ yogadharmam anudhyānto viharanti sma tatra ha

हिन्दी अर्थ

को मारनेके बाद वह स्यमन्तकमणि निःसंदेह हमारी होगी '॥ ११ ॥ तदनन्तर भोजवंशी शतधन्वा और श्रीकृष्णमें घमासान युद्ध आरम्भ हुआ। उस समय शतधन्वा सब दिशाओंमें अक्रूरको देखने लगा भोजस्यवडवाराजन्यया कृष्णमयोधयत् खमुत्पेतुरथ प्राणा: कृष्णो राममथाब्रवीत् निवृत्त चाब्रवीतू कृष्णं रल॑ देहीति लाड्ली

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 34

मानसं तु सरः प्राप्य हंसा भूत्वा जलौकसः ।तेषां तत्र विहङ्गानां चरतां सहचारिणाम् नीपानाम् ईश्वरो राजा विभ्राजः पौरवान्वयः

mānasaṃ tu saraḥ prāpya haṃsā bhūtvā jalaukasaḥ | teṣāṃ tatra vihaṅgānāṃ caratāṃ sahacāriṇām nīpānām īśvaro rājā vibhrājaḥ pauravānvayaḥ

हिन्दी अर्थ

नास्तीति कृष्णश्लोवाच ततो रामो रुषान्वित: । धिक्छब्दमसकृत् कृत्वा प्रत्युवाच जनार्दनम् भ्रातृत्वान्मर्षयाम्येष स्वस्ति तेउस्तु ब्रजाम्यहम्। कृत्य न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभि: सर्वकामैरुपहतैमैंथिलेनाभिपूजित:.. एतस्मिन्नेव काले तु बश्रुर्मतिमतां वरः। नानारूपान् क्रतून् सर्वानाजहार निरर्गलानू

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 35

विभ्राजमानो वपुषा प्रभावेन समन्वितः श्रीमान् अन्तःपुरवृतो वनं तत् प्रविवेश ह

vibhrājamāno vapuṣā prabhāvena samanvitaḥ śrīmān antaḥpuravṛto vanaṃ tat praviveśa ha

हिन्दी अर्थ

एकोनचत्वारिंशो5ध्यायः शतधन्वा और श्रीकृष्णको क्रोधमें भरा हुआ देखकर अक्रूर समर्थ होनेपर भी शठताके कारण हृदीकके पुत्र शतधन्वाकी सहायता करने नहीं गये॥ १३॥ तब तो भयसे घबराया हुआ शतधन्वा भागनेका विचार करने लगा और वह घोड़ीपर चढ़कर चार सौ कोससे अधिक चढ़कर श्रीकृष्णके साथ युद्ध किया था, उस घोड़ीका नाम हृदया था और वह चार सौ कोसका धावा मारनेवालीके रूपमें प्रसिद्ध थी॥ १५॥ घोड़ी वेगसे चलनेके कारण चार सौ कोसका मार्ग तय करनेके बाद थकने लगी।

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 36

स्वतन्त्रश् चक्रवाकस् तु स्पृहयाम् आस तं नृपम् दृष्ट्वायान्तं श्रियोपेतं भवेयम् अहम् ईदृशः

svatantraś cakravākas tu spṛhayām āsa taṃ nṛpam dṛṣṭvāyāntaṃ śriyopetaṃ bhaveyam aham īdṛśaḥ

हिन्दी अर्थ

इधर शतधन्वाने श्रीकृष्णके रथको बढ़ते देखकर घोड़ीको छोड़ दिया (और वह पैदल भागने लगा) ॥ १६॥ भारत ! तदनन्तर उस घोड़ीने श्रम और खेदके कारण अपने प्राणोंको छोड़ दिया। उस समय श्रीकृष्णने बलदेवजीसे कहा-- ॥ १७॥ “महाबाहो! घोड़े थक गये हैं, उनका यह दोष मैंने देख लिया है; अत: आप यहीं ठहरिये, मैं पैदल ही जाकर मणियोंमें रत्नस्वरूप स्यमन्तक- मणिको छीन लाऊँगा '॥ १८ ॥ राजन्! तदनन्तर अस्त्रविद्याके पारगामी श्रीकृष्णने पैदल ही जाकर शतधन्वाको मिथिलानगरीके समीप मार डाला॥ १९ ॥ महाबली भोजवंशी शतधन्वाको मारनेपर भी श्रीकृष्णको स्यमन्‍्तकमणि न मिली। श्रीकृष्णेके वापस आनेपर बलदेवजीने उनसे कहा कि “वह मणि-रत्न दीजिये '॥ २० ॥ तब श्रीकृष्णने कहा--'मणि तो वहाँ नहीं मिली' तब तो बलदेवजीने क्रोधमें भरकर बारम्बार 'धिक्कार है! धिक्कार है!!! कहकर श्रीकृष्णसे कहा--॥ २१॥ ' भाई होनेके कारण

English

⁶⁰ A low caste people.

अध्याय १६

श्लोक 37

यद्य् अस्ति सुकृतं किंचित् तपो वा नियमो ऽपि वा खिन्नो ह्य् अस्म्य् उपवासेन तपसा निष्फलेन च

yady asti sukṛtaṃ kiṃcit tapo vā niyamo 'pi vā khinno hy asmy upavāsena tapasā niṣphalena ca

हिन्दी अर्थ

आपकी इस करतूतको मैं सह रहा हूँ, आपका कल्याण हो! मैं चलता हूँ। अब मुझे द्वारकासे, आपसे और वृष्णिवंशियोंसे भी कोई काम नहीं है'॥ २२॥ तदनन्तर शत्रुमर्दन बलदेवजी मिथिलापुरीमें चले गये। वहाँ मिथिलानरेशने बहुत-से पदार्थोंकी भेंट देकर बलदेवजीका स्वागत किया॥ २३॥ इसी समय बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ बश्रु (वंशी अक्रूरजी भी) अनेक प्रकारके बहुत-से यज्ञोंको धड़लछ्लेके साथ करने लगे॥ २४॥ महायशस्वी बुद्धिमान् गान्दीपुत्रने स्यमन्तकके लिये दीक्षारूपी कवचको अपनी रक्षाके लिये पहिन लिया (अर्थात् य्में दीक्षा लेनेवालेको युद्ध करनेका अधिकार नहीं होता, इसलिये उन्होंने युद्धोोे बचनेका यह मार्ग निकाल लिया) उसके बाद धर्मात्मा अक्रूरने साठ वर्षोतक यज्ञोंमें

English

⁶⁰ A low caste people.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_harivaMza.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Harivamsha Purana — Chapter 16
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.