अध्याय १३
श्लोक 13.1
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
त्रयोदश अध्याय
अध्याय १३
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
अध्याय १३
एतत्ते कथितं भूप देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ।एवं प्रभावा सा देवी ययेदं धार्यते जगत्
etatte kathitaṃ bhūpa devīmāhātmyamuttamam | evaṃprabhāvā sā devī yayedaṃ dhāryate jagat
हिन्दी अर्थ
हे राजन्! यह सर्वोत्तम देवीमाहात्म्य तुम्हें सुनाया गया। यही शक्ति उस देवी की है, जिसके द्वारा यह जगत धारण किया जाता है।
English
Thus has been told to you, O king, this most excellent Devi Mahatmyam. Such is the power of that Goddess by whom this world is sustained.
अध्याय १३
विद्या तथैव क्रियते भगवद्विष्णुमायया ।तया त्वमेष वैश्यश्च तथैवान्ये विवेकिनः
vidyA tathaiva kriyate bhagavadviShNumAyayA | tayA tvameSha vaishyashcha tathaivAnye vivekinaH
हिन्दी अर्थ
वे ही विद्या (ज्ञान) उत्पन्न करती हैं। भगवान् विष्णुकी मायास्वरूपा उन भगवतीके द्वारा ही तुम, ये वैश्य तथा अन्यान्य विवेकी जन मोहित होते हैं, मोहित हुए हैं तथा आगे भी मोहित होंगे। महाराज! तुम उन्हीं परमेश्वरीकी शरणमें जाओ
English
Moreover, knowledge is conferred by her who is the adorable Vishnu's Illusive power. By her thou and this vaishya and other men of discrimination
अध्याय १३
मोह्यन्ते मोहिताश्चैव मोहमेष्यन्ति चापरे ।तामुपैहि महाराज शरणं परमेश्वरीम्
mohyante mohitAshchaiva mohameShyanti chApare | tAmupaihi mahArAja sharaNaM parameshvarIm
हिन्दी अर्थ
वे ही विद्या (ज्ञान) उत्पन्न करती हैं। भगवान् विष्णुकी मायास्वरूपा उन भगवतीके द्वारा ही तुम, ये वैश्य तथा अन्यान्य विवेकी जन मोहित होते हैं, मोहित हुए हैं तथा आगे भी मोहित होंगे। महाराज! तुम उन्हीं परमेश्वरीकी शरणमें जाओ
English
are bewitched, and celebrated men were bewitched; and others shall become bewitched. Go unto her, the supreme queen, as to a place of refuge, O great king.
अध्याय १३
आराधिता सैव नृणां भोगस्वर्गापवर्गदा
ArAdhitA saiva nR^iNAM bhogasvargApavargadA
हिन्दी अर्थ
आराधना करनेपर वे ही मनुष्योंको भोग, स्वर्ग तथा मोक्ष प्रदान करती हैं
English
She indeed, when propitiated by men, bestows enjoyment, Svarga and final emancipation from existence.
अध्याय १३
मार्कण्डेय उवाच
mArkaNDeya uvAcha
हिन्दी अर्थ
मार्कण्डेयजी कहते हैं--
English
Markandeya spoke:
अध्याय १३
इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरथः स नराधिपः
iti tasya vachaH shrutvA surathaH sa narAdhipaH
हिन्दी अर्थ
क्रौष्टकिजी! मेधामुनिके ये वचन सुनकर राजा सुरथने उत्तम व्रतका पालन करनेवाले उन महाभाग महर्षिको प्रणाम किया। वे अत्यन्त ममता और राज्यापहरणसे बहुत खिन्न हो चुके थे
English
Having heard this his speech, king Suratha, that lord of men,
अध्याय १३
प्रणिपत्य महाभागं तमृषिं संशितव्रतम् ।निर्विण्णोऽतिममत्वेन राज्यापहरणेन च
praNipatya mahAbhAgaM tamR^iShiM saMshitavratam | nirviNNo.atimamatvena rAjyApaharaNena cha
हिन्दी अर्थ
क्रौष्टकिजी! मेधामुनिके ये वचन सुनकर राजा सुरथने उत्तम व्रतका पालन करनेवाले उन महाभाग महर्षिको प्रणाम किया। वे अत्यन्त ममता और राज्यापहरणसे बहुत खिन्न हो चुके थे
English
fell prostrate before the illustrious rishi who performed severe penances, and being downcast by his excessive regard for self and by the deprivation of his kingdom,
अध्याय १३
जगाम सद्यस्तपसे स च वैश्यो महामुने ।सन्दर्शनार्थमम्बाया नदीपुलिनमास्थितः
jagAma sadyastapase sa cha vaishyo mahAmune | sandarshanArthamambAyA nadIpulinamAsthitaH
हिन्दी अर्थ
महामुने! इसलिये विरक्त होकर वे राजा तथा वैश्य तत्काल तपस्याको चले गये और वे जगदम्बाके दर्शनके लिये नदीके तटपर रहकर तपस्या करने लगे
English
went forthwith to perform austerities; and the vaishya, O great muni, in order to get a vision of Amba, took up his station on a sand-bank in a river.
अध्याय १३
स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् ।तौ तस्मिन् पुलिने देव्याः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम्
sa cha vaishyastapastepe devIsUktaM paraM japan | tau tasmin puline devyAH kR^itvA mUrtiM mahImayIm
हिन्दी अर्थ
स च वैश्यस्तपस्तेपे देवीसूक्तं परं जपन् । तौ तस्मिन् पुलिने देव्या: कृत्वा मूर्ति महीमयीम्
English
And the vaishya practised austerities, muttering the sublime hymn to the goddess. They both made an earthen image of the goddess on that sand-bank,
अध्याय १३
अर्हणां चक्रतुस्तस्याः पुष्पधूपाग्नितर्पणैः ।निराहारौ यतात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ
arhaNAM chakratustasyAH puShpadhUpAgnitarpaNaiH | nirAhArau yatAtmAnau tanmanaskau samAhitau
हिन्दी अर्थ
वे वैश्य उत्तम देवीसूक्तका जप करते हुए तपस्यामें प्रवृत्त हुए। वे दोनों नदीके तटपर देवीकी मृण्मयी मूर्ति बनाकर पुष्प, धूप और हवन आदिके द्वारा उनकी आराधना करने लगे। उन्होंने पहले तो आहारको धीरे-धीरे कम किया; फिर बिलकुल निराहार रहकर देवीमें ही मन लगाये एकाग्रतापूर्वक उनका चिन्तन आरम्भ किया
English
and paid worship to it with flowers, incense, fire and libations of water. Abstaining from food, restraining themselves, concentrating their minds on her, keeping their thoughts composed,
अध्याय १३
ददतुस्तौ बलिं चैव निजगात्रासृगुक्षितम् ।एवं समाराधयतोस्त्रिभिर्वर्षैर्यतात्मनोः
dadatustau baliM chaiva nijagAtrAsR^igukShitam | evaM samArAdhayatostribhirvarShairyatAtmanoH
हिन्दी अर्थ
वे दोनों अपने शरीरके रक्तसे प्रोक्षित बलि देते हुए लगातार तीन वर्षोतक संयमपूर्वक आराधना करते रहे
English
they both offered the bali offering also, sprinkled with blood drawn from their own limbs. When they continued with subdued souls to propitiate her thus for three years,
अध्याय १३
परितुष्टा जगद्धात्री प्रत्यक्षं प्राह चण्डिका
parituShTA jagaddhAtrI pratyakShaM prAha chaNDikA
हिन्दी अर्थ
इसपर प्रसन्न होकर जगत्को धारण करनेवाली चण्डिका देवीने प्रत्यक्ष दर्शन देकर कहा
English
Chandika, who upholds the world, well-pleased, spoke in visible shape.
अध्याय १३
देव्युवाच
devyuvAcha
हिन्दी अर्थ
देवी बोलीं--
English
The goddess spoke:
अध्याय १३
यत्प्रार्थ्यते त्वया भूप त्वया च कुलनन्दन ।मत्तस्तत्प्राप्यतां सर्वं परितुष्टा ददामिते
yatprArthyate tvayA bhUpa tvayA cha kulanandana | mattastatprApyatAM sarvaM parituShTA dadAmite
हिन्दी अर्थ
राजन! तथा अपने कुलको आनन्दित करनेवाले वैश्य! तुमलोग जिस वस्तुकी अभिलाषा रखते हो, वह मुझसे माँगो। मैं सन्तुष्ट हूँ, अतः तुम्हें वह सब कुछ दूँगी
English
What thou dost solicit, O king, and thou, O rejoicer of thy family, receive ye all that from me; well-pleased I bestow it.
अध्याय १३
मार्कण्डेय उवाच
mArkaNDeya uvAcha
हिन्दी अर्थ
मार्कण्डेयजी कहते हैं--
English
Markandeya spoke:
अध्याय १३
ततो वव्रे नृपो राज्यमविभ्रंश्यन्यजन्मनि ।अत्रैव च निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्
tato vavre nR^ipo rAjyamavibhraMshyanyajanmani | atraiva cha nijaM rAjyaM hatashatrubalaM balAt
हिन्दी अर्थ
तब राजाने दूसरे जन्ममें नष्ट न होनेवाला राज्य माँगा तथा इस जन्ममें भी शत्रुओंकी सेनाको बलपूर्वक नष्ट करके पुनः अपना राज्य प्राप्त कर लेनेका वरदान माँगा
English
Then the king chose a kingdom that should not perish in another life, and in this life his own kingdom, wherein the power of his enemies should be destroyed by force.
अध्याय १३
सोऽपि वैश्यस्ततो ज्ञानं वव्रे निर्विण्णमानसः ।ममेत्यहमिति प्राज्ञः सङ्गविच्युतिकारकम्
so.api vaishyastato j~nAnaM vavre nirviNNamAnasaH | mametyahamiti prAj~naH sa~NgavichyutikArakam
हिन्दी अर्थ
वैश्यका चित्त संसारकी ओरसे खिन्न एवं विरक्त हो चुका था और वे बड़े बुद्धिमान थे; अतः उस समय उन्होंने तो ममता और अहंतारूप आसक्तिका नाश करनेवाला ज्ञान माँगा
English
Then the vaishya also, whose mind was downcast, chose knowledge—to be wise, knowing 'what is mine' and 'what I am'—knowledge that causes the downfall of worldly attachments.
अध्याय १३
देव्युवाच
devyuvAcha
हिन्दी अर्थ
देवी बोलीं--
English
The goddess spoke:
अध्याय १३
स्वल्पैरहोभिर्नृपते स्वं राज्यं प्राप्स्यते भवान्
svalpairahobhirnR^ipate svaM rAjyaM prApsyate bhavAn
हिन्दी अर्थ
राजन! तुम थोड़े ही दिनोंमें शत्रुओंको मारकर अपना राज्य प्राप्त कर लोगे। अब वहाँ तुम्हारा राज्य स्थिर रहेगा
English
O king, thou shalt obtain thine own kingdom in a very few days,
अध्याय १३
हत्वा रिपूनस्खलितं तव तत्र भविष्यति
hatvA ripUnaskhalitaM tava tatra bhaviShyati
हिन्दी अर्थ
राजन! तुम थोड़े ही दिनोंमें शत्रुओंको मारकर अपना राज्य प्राप्त कर लोगे। अब वहाँ तुम्हारा राज्य स्थिर रहेगा
English
after slaying thine enemies; it shall be steadfast for thee there;
अध्याय १३
मृतश्च भूयः सम्प्राप्य जन्म देवाद्विवस्वतः
mR^itashcha bhUyaH samprApya janma devAdvivasvataH
हिन्दी अर्थ
मृत्यु के अनन्तर तुम भगवान सूर्यदेव के अंश से जन्म लेकर पृथ्वी पर सावर्णि नाम से आठवें मनु बनोगे।
English
and when dead, thou shalt gain another birth from the god Vivasvat,
अध्याय १३
सावर्णिको मनुर्नाम भवान्भुवि भविष्यति
sAvarNiko manurnAma bhavAnbhuvi bhaviShyati
हिन्दी अर्थ
भगवान सूर्यदेव से दूसरा जन्म पाकर तुम सावर्णि मनु के नाम से प्रसिद्ध होओगे।
English
and shalt be a Manu on earth, by name Savarnika.
अध्याय १३
वैश्यवर्य त्वया यश्च वरोऽस्मत्तोऽभिवाञ्छितः
vaishyavarya tvayA yashcha varo.asmatto.abhivA~nChitaH
हिन्दी अर्थ
वैश्यवर्य! तुमने भी जिस वरको मुझसे प्राप्त करनेकी इच्छा की है, उसे देती हूँ। तुम्हें मोक्षके लिये ज्ञान प्राप्त होगा
English
And, O excellent vaishya, the boon which thou hast besought of me,
अध्याय १३
तं प्रयच्छामि संसिद्ध्यै तव ज्ञानं भविष्यति
taM prayachChAmi saMsiddhyai tava j~nAnaM bhaviShyati
हिन्दी अर्थ
वैश्यवर्य! तुमने भी जिस वरको मुझसे प्राप्त करनेकी इच्छा की है, उसे देती हूँ। तुम्हें मोक्षके लिये ज्ञान प्राप्त होगा
English
I bestow it for thy full perfection; knowledge shall be thine.
अध्याय १३
मार्कण्डेय उवाच
mArkaNDeya uvAcha
हिन्दी अर्थ
एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथ: क्षत्रियर्षभ: । सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनु: ।। क्लीं ३5 ।। मार्कण्डेयजी कहते हैं--
English
Markandeya spoke:
अध्याय १३
इति दत्त्वा तयोर्देवी यथाभिलषितं वरम्
iti dattvA tayordevI yathAbhilaShitaM varam
हिन्दी अर्थ
इति दत्त्वा तयो्देवी यथाभिलषितं वरम्
English
Thus has been told to you, O king, this most excellent Devi Mahatmyam. Such is the power of that Goddess by whom this world is sustained.
अध्याय १३
बभूवान्तर्हिता सद्यो भक्त्या ताभ्यामभिष्टुता ।एवं देव्या वरं लब्ध्वा सुरथः क्षत्रियर्षभः
babhUvAntarhitA sadyo bhaktyA tAbhyAmabhiShTutA | evaM devyA varaM labdhvA surathaH kShatriyarShabhaH
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार उन दोनोंको मनोवाञ्छित वरदान देकर तथा उनके द्वारा भक्तिपूर्वक अपनी स्तुति सुनकर देवी अम्बिका तत्काल अन्तर्धान हो गयीं। इस तरह देवीसे वरदान पाकर क्षत्रियोंमें श्रेष्ठ सुरथ सूर्यसे जन्म ले सावर्णि नामक मनु होंगे
English
the goddess vanished forthwith, while extolled by them both in faith. Having thus gained the boon from the goddess, Suratha, the noble kshatriya,
अध्याय १३
सूर्याज्जन्म समासाद्य सावर्णिर्भविता मनुः
sUryAjjanma samAsAdya sAvarNirbhavitA manuH
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार उन दोनोंको मनोवाञ्छित वरदान देकर तथा उनके द्वारा भक्तिपूर्वक अपनी स्तुति सुनकर देवी अम्बिका तत्काल अन्तर्धान हो गयीं। इस तरह देवीसे वरदान पाकर क्षत्रियोंमें श्रेष्ठ सुरथ सूर्यसे जन्म ले सावर्णि नामक मनु होंगे
English
shall obtain a new birth through the Sun, and shall be the Manu Savarni.
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Durga Saptashati — Chapter 13
दुर्गासप्तशती
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.