अध्याय ११
श्लोक 11.1
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
एकादश अध्याय
अध्याय ११
ॐ ऋषिरुवाच
OM R^iShiruvAcha
हिन्दी अर्थ
ऋषि कहते हैं--
English
Om. The rishi spoke:
अध्याय ११
देव्या हते तत्र महासुरेन्द्रे सेन्द्राः सुरा वह्निपुरोगमास्ताम् ।कात्यायनीं तुष्टुवुरिष्टलाभाद् विकाशिवक्त्राब्जविकाशिताशाः
devyA hate tatra mahAsurendre sendrAH surA vahnipurogamAstAm | kAtyAyanIM tuShTuvuriShTalAbhAd vikAshivaktrAbjavikAshitAshAH
हिन्दी अर्थ
३. पा०--पदु०। २. इसके बाद किसी-किसी प्रतिमें 'ऋषिरुवाच' इतना अधिक पाठ है। ३. पा०--हू०। २. पा०--सा च। ३. पा०--वत तां हन्तुं दैत्या०। ४. इसके बाद किसी-किसी प्रतिमें--“अश्वांश् पातयामास रथं सारथिना सह।” इतना अधिक पाठ है। ५. पा०--वेगवान्। एकादशो< ध्याय: देवताओं द्वारा देवीकी स्तुति तथा देवीद्वारा देवताओंको वरदान ध्यान (बालरविद्युतिमिन्दुकिरीटां तुड़कुचां नयनत्रययुक्ताम् । स्मेरमुखीं वरदाडकुशपाशाभीतिकरां प्रभजे भुवनेशीम् ।। मैं भुवनेश्वरी देवीका ध्यान करता हूँ। उनके श्रीअड़ोंकी आभा प्रभातकालके सूर्यके समान है। मस्तकपर चन्द्रमाका मुकुट है। वे उभरे हुए स्तनों और तीन नेत्रोंसे युक्त हैं। उनके मुखपर मुसकानकी छटा छायी रहती है और हाथोंमें वरद, अंकुश, पाश एवं अभय-मुद्रा शोभा पाते हैं।) ऋषिरुवाच ॥/ १ ॥/ “३»' देव्या हते तत्र महासुरेन्द्रे सेन्द्रा: सुरा वह्निपुरोगमास्ताम् । कात्यायनीं तुष्टवुरिष्टलाभादः: विकाशिवकक््त्राब्जविकाशिताशा:?
English
When the great lord of the Asuras was slain there by the goddess, Indra and the other gods led by Agni offered praise to her, Katyayani, because they had gained their desire; and their faces shone forth like blossoming lotuses, and their hopes became manifest.
अध्याय ११
देवि प्रपन्नार्तिहरे प्रसीद प्रसीद मातर्जगतोऽखिलस्य ।प्रसीद विश्वेश्वरि पाहि विश्वं त्वमीश्वरी देवि चराचरस्य
devi prapannArtihare prasIda prasIda mAtarjagato.akhilasya | prasIda vishveshvari pAhi vishvaM tvamIshvarI devi charAcharasya
हिन्दी अर्थ
देवता बोले--शरणागतकी पीड़ा दूर करनेवाली देवि! हमपर प्रसन्न होओ। सम्पूर्ण जगत्की माता! प्रसन्न होओ। विश्वेश्वरि! विश्वकी रक्षा करो। देवि! तुम्हीं चराचर जगत्की अधीश्वरी हो
English
In this manner, whenever there shall be trouble arising from the demonic forces, I shall descend each time and destroy the enemies.
अध्याय ११
आधारभूता जगतस्त्वमेका महीस्वरूपेण यतः स्थितासि ।अपां स्वरूपस्थितया त्वयैत- दाप्यायते कृत्स्नमलङ्घ्यवीर्ये
AdhArabhUtA jagatastvamekA mahIsvarUpeNa yataH sthitAsi | apAM svarUpasthitayA tvayaita\- dApyAyate kR^itsnamala~NghyavIrye
हिन्दी अर्थ
तुम इस जगत्का एकमात्र आधार हो, क्योंकि पृथ्वीरूपमें तुम्हारी ही स्थिति है। देवि! तुम्हारा पराक्रम अलड्घनीय है। तुम्हीं जलरूपमें स्थित होकर सम्पूर्ण जगत्को तृप्त करती हो
English
Thou alone hast become the support of the world, because thou dost subsist in the form of the earth! By thee, who existest in the form of water, all this universe is filled, O thou inviolable in thy valour!
अध्याय ११
त्वं वैष्णवीशक्तिरनन्तवीर्या विश्वस्य बीजं परमासि माया ।सम्मोहितं देवि समस्तमेतत् त्वं वै प्रसन्ना भुवि मुक्तिहेतुः
tvaM vaiShNavIshaktiranantavIryA vishvasya bIjaM paramAsi mAyA | sammohitaM devi samastametat tvaM vai prasannA bhuvi muktihetuH
हिन्दी अर्थ
तुम अनन्त बलसम्पन्न वैष्णवी शक्ति हो। इस विश्वकी कारणभूता परा माया हो। देवि! तुमने इस समस्त जगत्को मोहित कर रखा है। तुम्हीं प्रसन्न होनेपर इस पृथ्वीपर मोक्षकी प्राप्ति कराती हो
English
Thou art Vishnu's energy, boundless in thy valour; thou art the germ of the universe, thou art Illusion sublime! All this world has been bewitched, O goddess; thou indeed, when propitious, art the cause of final emancipation on the earth!
अध्याय ११
विद्याः समस्तास्तव देवि भेदाः स्त्रियः समस्ताः सकला जगत्सु ।त्वयैकया पूरितमम्बयैतत् का ते स्तुतिः स्तव्यपरापरोक्तिः
vidyAH samastAstava devi bhedAH striyaH samastAH sakalA jagatsu | tvayaikayA pUritamambayaitat kA te stutiH stavyaparAparoktiH
हिन्दी अर्थ
देवि! सम्पूर्ण विद्याएँ तुम्हारे ही भिन्न-भिन्न स्वरूप हैं। जगत्में जितनी स्त्रियाँ हैं, वे सब तुम्हारी ही मूर्तियाँ हैं। जगदम्ब! एकमात्र तुमने ही इस विश्वको व्याप्त कर रखा है। तुम्हारी स्तुति क्या हो सकती है? तुम तो स्तवन करने योग्य पदार्थोंसे परे एवं परा वाणी हो
English
Salutations again and again to the Devi who dwells in all beings in the form of power (shakti).
अध्याय ११
सर्वभूता यदा देवी भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी ।त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तयः
sarvabhUtA yadA devI bhuktimuktipradAyinI | tvaM stutA stutaye kA vA bhavantu paramoktayaH
हिन्दी अर्थ
सर्वभूता यदा देवी स्वर्गमुक्तिप्रदायिनीः । त्वं स्तुता स्तुतये का वा भवन्तु परमोक्तय:
English
When as being the goddess who constitutes every created thing, and who bestows enjoyment and final emancipation, thou art praised—for thy praise again what sublime words can be sufficient?
अध्याय ११
सर्वस्य बुद्धिरूपेण जनस्य हृदि संस्थिते ।स्वर्गापवर्गदे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते
sarvasya buddhirUpeNa janasya hR^idi saMsthite | svargApavargade devi nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
बुद्धिरूपसे सब लोगोंके हृदयमें विराजमान रहनेवाली तथा स्वर्ग एवं मोक्ष प्रदान करनेवाली नारायणी देवि! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who abidest under the form of Intelligence in the heart of every living creature; O goddess, who bestowest Svarga and final emancipation, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
कलाकाष्ठादिरूपेण परिणामप्रदायिनि ।विश्वस्योपरतौ शक्ते नारायणि नमोऽस्तु ते
kalAkAShThAdirUpeNa pariNAmapradAyini | vishvasyoparatau shakte nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
कला, काष्ठा आदिके रूपसे क्रमश: परिणाम (अवस्था-परिवर्तन)-की ओर ले जानेवाली तथा विश्वका उपसंहार करनेमें समर्थ नारायणी! तुम्हें नमस्कार है
English
Thou who, in the form of minutes, moments and other portions of time, dost bring results to pass; O thou who art mighty in the death of the universe, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते
sarvamaṅgalamāṅgalye śive sarvārthasādhike | śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te
हिन्दी अर्थ
हे सब मंगलों की मंगलरूपे! हे शिवे! हे सम्पूर्ण अर्थों की साधिके! हे शरण देने वाली! हे त्र्यम्बके! हे गौरि! हे नारायणि! तुम्हें नमस्कार है।
English
O auspiciousness of all that is auspicious, O Shiva (the benevolent), O accomplisher of all purposes, O refuge, O three-eyed one, O Gauri, O Narayani — salutations to you.
अध्याय ११
सृष्टिस्थितिविनाशानां शक्तिभूते सनातनि ।गुणाश्रये गुणमये नारायणि नमोऽस्तु ते
sR^iShTisthitivinAshAnAM shaktibhUte sanAtani | guNAshraye guNamaye nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
तुम सृष्टि, पालन और संहारकी शक्तिभूता, सनातनी देवी, गुणोंका आधार तथा सर्वगुणमयी हो। नारायणि! तुम्हें नमस्कार है
English
O eternal goddess, who constitutest the energy of creation, permanence and destruction, O thou abode of good qualities, who consistest of good qualities, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणे ।सर्वस्यार्तिहरे देवि नारायणि नमोऽस्तु ते
sharaNAgatadInArtaparitrANaparAyaNe | sarvasyArtihare devi nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
शरणमें आये हुए दीनों एवं पीड़ितोंकी रक्षामें संलग्न रहनेवाली तथा सबकी पीड़ा दूर करनेवाली नारायणी देवी! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who art devoted to the deliverance of the distressed and afflicted that seek refuge in thee, O goddess who takest away the affliction of all, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
हंसयुक्तविमानस्थे ब्रह्माणीरूपधारिणि ।कौशाम्भःक्षरिके देवि नारायणि नमोऽस्तु ते
haMsayuktavimAnasthe brahmANIrUpadhAriNi | kaushAmbhaHkSharike devi nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
हंसयुक्तविमानस्थे ब्रह्माणीरूपधारिणि । कौशाम्भ:क्षरिके देवि नारायणि नमोस्तु ते
English
O thou who ridest in a heavenly car yoked with swans, who assumest the form of Brahmani, O goddess who sprinklest kusha-grass-steeped water, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
त्रिशूलचन्द्राहिधरे महावृषभवाहिनि ।माहेश्वरीस्वरूपेण नारायणि नमोऽस्तुते
trishUlachandrAhidhare mahAvR^iShabhavAhini | mAheshvarIsvarUpeNa nArAyaNi namo.astute
हिन्दी अर्थ
माहेश्वरीरूपसे त्रिशूल, चन्द्रमा एवं सर्पको धारण करनेवाली तथा महान् वृषभकी पीठपर बैठनेवाली नारायणी देवी! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who holdest a trident, the moon and a serpent, who art borne on a huge bull, with the natural character of Maheshvari, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
मयूरकुक्कुटवृते महाशक्तिधरेऽनघे ।कौमारीरूपसंस्थाने नारायणि नमोऽस्तु ते
mayUrakukkuTavR^ite mahAshaktidhare.anaghe | kaumArIrUpasaMsthAne nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
मयूरकुक्कुटवृते महाशक्तिधरेडनघे । कौमारीरूपसंस्थाने नारायणि नमोस्तु ते
English
O thou who art attended by the peacock and cock, who bearest a great spear, O sinless one; O thou who takest thy station in Kaumari's form, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गगृहीतपरमायुधे ।प्रसीद वैष्णवीरूपे नारायणि नमोऽस्तु ते
sha~NkhachakragadAshAr~NgagR^ihItaparamAyudhe | prasIda vaiShNavIrUpe nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
शड़ख, चक्र, गदा और शार्क्रधनुषरूप उत्तम आयुधोंको धारण करनेवाली वैष्णवी शक्तिरूपा नारायणि! तुम प्रसन्न होओ। तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who holdest as thy finest weapons a conch, discus, club, and the bow Sharnga, be gracious, O thou who hast Vaishnavi's form; O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
गृहीतोग्रमहाचक्रे दंष्ट्रोद्धृतवसुन्धरे ।वराहरूपिणि शिवे नारायणि नमोऽस्तु ते
gR^ihItogramahAchakre daMShTroddhR^itavasundhare | varAharUpiNi shive nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
हाथमें भयानक महाचक्र लिये और दाढ़ोंपर धरतीको उठाये वाराहीरूपधारिणी कल्याणमयी नारायणि! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who graspest a huge formidable discus, who hast uplifted the earth with thy tushes, O auspicious one, who hast a boar-like form, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
नृसिंहरूपेणोग्रेण हन्तुं दैत्यान् कृतोद्यमे ।त्रैलोक्यत्राणसहिते नारायणि नमोऽस्तु ते
nR^isiMharUpeNogreNa hantuM daityAn kR^itodyame | trailokyatrANasahite nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
भयड्कर नृसिंहरूपसे दैत्योंके वधके लिये उद्योग करनेवाली तथा त्रिभुवनकी रक्षामें संलग्न रहनेवाली नारायणि! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who in the fierce man-lion form didst put forth thy efforts to slay the Daityas, O thou who art connected with the deliverance of the three worlds, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
किरीटिनि महावज्रे सहस्रनयनोज्ज्वले ।वृत्रप्राणहरे चैन्द्रि नारायणि नमोऽस्तु ते
kirITini mahAvajre sahasranayanojjvale | vR^itraprANahare chaindri nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
मस्तकपर किरीट और हाथमें महावज्र धारण करनेवाली, सहस्र नेत्रोंके कारण उद्दीप्त दिखायी देनेवाली और वृत्रासुरके प्राणोंका अपहरण करनेवाली इन्द्रशक्तिरूपा नारायणी देवि! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who hast a diadem and a great thunderbolt, who art dazzling with a thousand eyes, and who tookest away Vritra's life-breath, O Aindri, Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
शिवदूतीस्वरूपेण हतदैत्यमहाबले ।घोररूपे महारावे नारायणि नमोऽस्तु ते
shivadUtIsvarUpeNa hatadaityamahAbale | ghorarUpe mahArAve nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
शिवदूतीरूपसे दैत्योंकी महती सेनाका संहार करनेवाली, भयड्ूकर रूप धारण तथा विकट गर्जना करनेवाली नारायणि! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who with the nature of Shivaduti slewest the mighty hosts of the Daityas, O thou of terrible form, of loud shrieks, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
दंष्ट्राकरालवदने शिरोमालाविभूषणे ।चामुण्डे मुण्डमथने नारायणि नमोऽस्तु ते
daMShTrAkarAlavadane shiromAlAvibhUShaNe | chAmuNDe muNDamathane nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
दाढ़ोंके कारण विकराल मुखवाली मुण्डमालासे विभूषित मुण्डमर्दिनी चामुण्डारूपा नारायणि! तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who hast a face formidable with tushes, who art decorated with a garland of heads, O Chamunda, who grindest shaven heads, O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
लक्ष्मि लज्जे महाविद्ये श्रद्धे पुष्टि स्वधे ध्रुवे ।महारात्रि महामाये नारायणि नमोऽस्तु ते
lakShmi lajje mahAvidye shraddhe puShTi svadhe dhruve | mahArAtri mahAmAye nArAyaNi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
लक्ष्मी, लज्जा, महाविद्या, श्रद्धा, पुष्टि, स्वधा, ध्रुवा, महारात्रि तथा महा-अविद्यारूपा नारायणि! तुम्हें नमस्कार है
English
O Lakshmi, Modesty, Great Knowledge! O Faith, Nourishment, Svadha, Immoveable! O Great Night, Great Illusion! O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
मेधे सरस्वति वरे भूति बाभ्रवि तामसि ।नियते त्वं प्रसीदेशे नारायणि नमोऽस्तुते
medhe sarasvati vare bhUti bAbhravi tAmasi | niyate tvaM prasIdeshe nArAyaNi namo.astute
हिन्दी अर्थ
मेथे सरस्वति वरे भूति बा भ्रवि तामसि । नियते त्वं प्रसीदेशे नारायणि नमोस्तुरें ते
English
O Mental Vigour, Sarasvati, Choice One! O Welfare, Wife of Babhru, Dark One! O Self-controlled Queen, be thou gracious! O Narayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
सर्वस्वरूपे सर्वेशे सर्वशक्तिसमन्विते ।भयेभ्यस्त्राहि नो देवि दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते
sarvasvarUpe sarveshe sarvashaktisamanvite | bhayebhyastrAhi no devi durge devi namo.astu te
हिन्दी अर्थ
सर्वस्वरूपा, सर्वेश्वरी तथा सब प्रकारकी शक्तियोंसे सम्पन्न दिव्यरूपा दुर्गे देवि! सब भयोंसे हमारी रक्षा करो; तुम्हें नमस्कार है
English
O thou who hast the nature of all, Queen of all! O thou who possessest the might of all! From terrors save us, O goddess! O goddess Durga, reverence be to thee!
अध्याय ११
एतत्ते वदनं सौम्यं लोचनत्रयभूषितम् ।पातु नः सर्वभूतेभ्यः कात्यायनि नमोऽस्तु ते
etatte vadanaM saumyaM lochanatrayabhUShitam | pAtu naH sarvabhUtebhyaH kAtyAyani namo.astu te
हिन्दी अर्थ
कात्यायनी! यह तीन लोचनोंसे विभूषित तुम्हारा सौम्य मुख सब प्रकारके भयोंसे हमारी रक्षा करे। तुम्हें नमस्कार है
English
Kindly is this thy countenance, which is adorned with three eyes; may it guard us from all created things! O Katyayani, reverence be to thee!
अध्याय ११
ज्वालाकरालमत्युग्रमशेषासुरसूदनम् ।त्रिशूलं पातु नो भीतेर्भद्रकालि नमोऽस्तु ते
jvAlAkarAlamatyugramasheShAsurasUdanam | trishUlaM pAtu no bhIterbhadrakAli namo.astu te
हिन्दी अर्थ
भद्रकाली! ज्वालाओंके कारण विकराल प्रतीत होनेवाला, अत्यन्त भयड्कर और समस्त असुरोंका संहार करनेवाला तुम्हारा त्रिशूल भयसे हमें बचाये। तुम्हें नमस्कार है
English
Formidable with flames, exceedingly sharp, destroying the Asuras without quarter, may thy trident guard us from fear! O Bhadrakali, reverence be to thee!
अध्याय ११
हिनस्ति दैत्यतेजांसि स्वनेनापूर्य या जगत् ।सा घण्टा पातु नो देवि पापेभ्यो नः सुतानिव
hinasti daityatejAMsi svanenApUrya yA jagat | sA ghaNTA pAtu no devi pApebhyo naH sutAniva
हिन्दी अर्थ
देवि! जो अपनी ध्वनिसे सम्पूर्ण जगत्को व्याप्त करके दैत्योंके तेज नष्ट किये देता है, वह तुम्हारा घंटा हमलोगोंकी पापोंसे उसी प्रकार रक्षा करे, जैसे माता अपने पुत्रोंकी बुरे कर्मोसे रक्षा करती है
English
Thy bell, that fills the world with its ringing and destroys the glories of the Daityas—may that bell guard us, O goddess, even us like children, from sins!
अध्याय ११
असुरासृग्वसापङ्कचर्चितस्ते करोज्ज्वलः ।शुभाय खड्गो भवतु चण्डिके त्वां नता वयम्
asurAsR^igvasApa~Nkacharchitaste karojjvalaH | shubhAya khaDgo bhavatu chaNDike tvAM natA vayam
हिन्दी अर्थ
चण्डिके! तुम्हारे हाथोंमें सुशोभित खड्ग, जो असुरोंके रक्त और चर्बीसे चर्चित है, हमारा मड़ल करे। हम तुम्हें नमस्कार करते हैं
English
Besmirched with the blood and fat of the Asuras as with mire, gleaming with rays in thy hand—may thy scymitar be for our welfare! O Chandika, to thee we bow!
अध्याय ११
रोगानशेषानपहंसि तुष्टा रुष्टा तु कामान् सकलानभीष्टान् ।त्वामाश्रितानां न विपन्नराणां त्वामाश्रिता ह्याश्रयतां प्रयान्ति
rogAnasheShAnapahaMsi tuShTA ruShTA tu kAmAn sakalAnabhIShTAn | tvAmAshritAnAM na vipannarANAM tvAmAshritA hyAshrayatAM prayAnti
हिन्दी अर्थ
देवि! तुम प्रसन्न होनेपर सब रोगोंको नष्ट कर देती हो और कुपित होनेपर मनोवाञ्छित सभी कामनाओंका नाश कर देती हो। जो लोग तुम्हारी शरणमें जा चुके हैं, उनपर विपत्ति तो आती ही नहीं। तुम्हारी शरणमें गये हुए मनुष्य दूसरोंको शरण देनेवाले हो जाते हैं
English
Thou destroyest all sicknesses, when gratified; but when wrathful, destroyest all longed-for desires. No calamity befalls men who have sought unto thee! They who have sought unto thee become verily a refuge themselves!
अध्याय ११
एतत्कृतं यत्कदनं त्वयाद्य धर्मद्विषां देवि महासुराणाम् ।रूपैरनेकैर्बहुधात्ममूर्तिं कृत्वाम्बिके तत्प्रकरोति कान्या
etatkR^itaM yatkadanaM tvayAdya dharmadviShAM devi mahAsurANAm | rUpairanekairbahudhAtmamUrtiM kR^itvAmbike tatprakaroti kAnyA
हिन्दी अर्थ
देवि! अम्बिके!! तुमने अपने स्वरूपको अनेक भागोंमें विभक्त करके नाना प्रकारके रूपोंसे जो इस समय इन धर्मद्रोही महादैत्योंका संहार किया है, वह सब दूसरी कौन कर सकती थी
English
This slaughter that thou hast now wrought on the great Asuras who hate righteousness, O goddess, by multiplying thy body in many forms—O Ambika, what other goddess achieves that?
अध्याय ११
विद्यासु शास्त्रेषु विवेकदीपे- ष्वाद्येषु वाक्येषु च का त्वदन्या ।ममत्वगर्तेऽतिमहान्धकारे विभ्रामयत्येतदतीव विश्वम्
vidyAsu shAstreShu vivekadIpe\- ShvAdyeShu vAkyeShu cha kA tvadanyA | mamatvagarte.atimahAndhakAre vibhrAmayatyetadatIva vishvam
हिन्दी अर्थ
विद्याओंमें, ज्ञानको प्रकाशित करनेवाले शास्त्रोंमें तथा आदिवाक्यों (वेदों)-में तुम्हारे सिवा और किसका वर्णन है? तथा तुमको छोड़कर दूसरी कौन ऐसी शक्ति है, जो इस विश्वको अज्ञानमय घोर अन्धकारसे परिपूर्ण ममतारूपी गढ़ेमें निरन्तर भटका रही हो
English
In the sciences, in the scriptures, which need the lamp of discrimination, and in the ancient sayings, who but thou, within the pit of selfishness, wherein is exceeding great darkness, causes this universe to whirl about most grievously?
अध्याय ११
रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्च नागा यत्रारयो दस्युबलानि यत्र ।दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम्
rakShAMsi yatrograviShAshcha nAgA yatrArayo dasyubalAni yatra | dAvAnalo yatra tathAbdhimadhye tatra sthitA tvaM paripAsi vishvam
हिन्दी अर्थ
रक्षांसि यत्रोग्रविषाश्ष नागा यत्रारयो दस्युबलानि यत्र । दावानलो यत्र तथाब्धिमध्ये तत्र स्थिता त्वं परिपासि विश्वम्
English
Wherever dwell Rakshasas and virulently-poisonous Nagas, wherever foes exist, wherever the powers of the Dasyus, and where flaming fire appears amid the ocean, there abiding thou dost safeguard the universe!
अध्याय ११
विश्वेश्वरि त्वं परिपासि विश्वं विश्वात्मिका धारयसीह विश्वम् ।विश्वेशवन्द्या भवती भवन्ति विश्वाश्रया ये त्वयि भक्तिनम्राः
vishveshvari tvaM paripAsi vishvaM vishvAtmikA dhArayasIha vishvam | vishveshavandyA bhavatI bhavanti vishvAshrayA ye tvayi bhaktinamrAH
हिन्दी अर्थ
विश्वेश्वरि! तुम विश्वका पालन करती हो। विश्वरूपा हो, इसलिये सम्पूर्ण विश्वको धारण करती हो। तुम भगवान् विश्वनाथकी भी वन्दनीया हो। जो लोग भक्तिपूर्वक तुम्हारे सामने मस्तक झुकाते हैं, वे सम्पूर्ण विश्वको आश्रय देनेवाले होते हैं
English
O queen of the universe, thou safeguardest the universe! Thou hast the nature of the universe, for thou upholdest the universe. Thou art the lady worthy to be praised by the lord of the universe. They are the refuge of the universe, who bow in faith before thee!
अध्याय ११
देवि प्रसीद परिपालय नोऽरिभीते- र्नित्यं यथासुरवधादधुनैव सद्यः ।पापानि सर्वजगतां प्रशमं नयाशु उत्पातपाकजनितांश्च महोपसर्गान्
devi prasIda paripAlaya no.aribhIte\- rnityaM yathAsuravadhAdadhunaiva sadyaH | pApAni sarvajagatAM prashamaM nayAshu utpAtapAkajanitAMshcha mahopasargAn
हिन्दी अर्थ
देवि प्रसीद परिपालय नो5रिभीते- नित्यं यथासुरवधादधुनैव सद्य: । पापानि सर्वजगतां प्रशमं* नयाशु उत्पातपाकजनितांश्व महोपसर्गान्
English
O goddess, be gracious! Protect us wholly from fear of our foes perpetually, as thou hast at this very time saved us promptly by the slaughter of the Asuras! And bring thou quickly to rest the sins of all the worlds and the great calamities which have sprung from the maturing of portents!
अध्याय ११
प्रणतानां प्रसीद त्वं देवि विश्वार्तिहारिणि ।त्रैलोक्यवासिनामीड्ये लोकानां वरदा भव
praNatAnAM prasIda tvaM devi vishvArtihAriNi | trailokyavAsinAmIDye lokAnAM varadA bhava
हिन्दी अर्थ
विश्वकी पीड़ा दूर करनेवाली देवि! हम तुम्हारे चरणोंपर पड़े हुए हैं, हमपर प्रसन्न होओ। त्रिलोकनिवासियोंकी पूजनीया परमेश्वरि! सब लोगोंको वरदान दो
English
To us who are prostrate be thou gracious, O goddess, who takest away affliction from the universe! O thou worthy of praise from the dwellers in the three worlds, bestow thou boons on the worlds!
अध्याय ११
देव्युवाच
devyuvAcha
हिन्दी अर्थ
देवी बोलीं--
English
The goddess spoke:
अध्याय ११
वरदाहं सुरगणा वरं यन्मनसेच्छथ ।तं वृणुध्वं प्रयच्छामि जगतामुपकारकम्
varadAhaM suragaNA varaM yanmanasechChatha | taM vR^iNudhvaM prayachChAmi jagatAmupakArakam
हिन्दी अर्थ
देवताओ! मैं वर देनेको तैयार हूँ। तुम्हारे मनमें जिसकी इच्छा हो, वह वर माँग लो। संसारके लिये उस उपकारक वरको मैं अवश्य दूँगी
English
I am ready to bestow a boon. O ye hosts of gods, choose whatever boon ye desire in your mind; I grant it as a thing that benefits the worlds.
अध्याय ११
देवा ऊचुः
devA UchuH
हिन्दी अर्थ
देवता बोले--
English
The gods spoke:
अध्याय ११
सर्वाबाधाप्रशमनं त्रैलोक्यस्याखिलेश्वरि ।एवमेव त्वया कार्यमस्मद्वैरिविनाशनम्
sarvAbAdhAprashamanaM trailokyasyAkhileshvari | evameva tvayA kAryamasmadvairivinAshanam
हिन्दी अर्थ
सर्वेश्वरि! तुम इसी प्रकार तीनों लोकोंकी समस्त बाधाओंको शान्त करो और हमारे शत्रुओंका नाश करती रहो
English
O queen of all, complete thou thus indeed the pacification of every trouble of the three worlds, and the destruction of our enemies.
अध्याय ११
देव्युवाच
devyuvAcha
हिन्दी अर्थ
५५ ।। देवी बोलीं--
English
The goddess spoke:
अध्याय ११
वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते अष्टाविंशतिमे युगे ।शुम्भो निशुम्भश्चैवान्यावुत्पत्स्येते महासुरौ
vaivasvate.antare prApte aShTAviMshatime yuge | shumbho nishumbhashchaivAnyAvutpatsyete mahAsurau
हिन्दी अर्थ
देवताओ! वैवस्वत मन्वन्तरके अट्बाईसवें युगमें शुम्भ और निशुम्भ नामके दो अन्य महादैत्य उत्पन्न होंगे
English
When the twenty-eighth age has arrived, in the Vaivasvata Manvantara, two other great Asuras shall be born, Shumbha and Nishumbha.
अध्याय ११
नन्दगोपगृहे जाता यशोदागर्भसम्भवा ।ततस्तौ नाशयिष्यामि विन्ध्याचलनिवासिनी
nandagopagR^ihe jAtA yashodAgarbhasambhavA | tatastau nAshayiShyAmi vindhyAchalanivAsinI
हिन्दी अर्थ
तब मैं ननन््दगोपके घरमें उनकी पत्नी यशोदाके गर्भसे अवतीर्ण हो किन्ध्याचलमें जाकर रहूँगी और उक्त दोनों असुरोंका नाश करूँगी
English
Then, born as the offspring of Yashoda's womb in the cowherd Nanda's house, and dwelling on the Vindhya mountains, I will destroy them both.
अध्याय ११
पुनरप्यतिरौद्रेण रूपेण पृथिवीतले ।अवतीर्य हनिष्यामि वैप्रचित्तांश्च दानवान्
punarapyatiraudreNa rUpeNa pR^ithivItale | avatIrya haniShyAmi vaiprachittAMshcha dAnavAn
हिन्दी अर्थ
पुनः अत्यंत भयानक रूप धारण करके मैं पृथ्वी पर अवतार लूँगी और वैप्रचित्त नामक दानवों का वध करूँगी।
English
And again, becoming incarnate in a very terrible form on the face of the earth, I will slay the Vaiprachitta Danavas;
अध्याय ११
भक्षयन्त्याश्च तानुग्रान् वैप्रचित्तान् महासुरान् ।रक्ता दन्ता भविष्यन्ति दाडिमीकुसुमोपमाः
bhakShayantyAshcha tAnugrAn vaiprachittAn mahAsurAn | raktA dantA bhaviShyanti dADimIkusumopamAH
हिन्दी अर्थ
उन भयंकर महादैत्योंको भक्षण करते समय मेरे दाँत अनारके फूलकी भाँति लाल हो जायँगे
English
and when I devour those fierce and great Vaiprachitta Asuras, my teeth shall become red like the flowers of the pomegranate.
अध्याय ११
ततो मां देवताः स्वर्गे मर्त्यलोके च मानवाः ।स्तुवन्तो व्याहरिष्यन्ति सततं रक्तदन्तिकाम्
tato mAM devatAH svarge martyaloke cha mAnavAH | stuvanto vyAhariShyanti satataM raktadantikAm
हिन्दी अर्थ
तब स्वर्गमें देवता और मर्त्यलोकमें मनुष्य सदा मेरी स्तुति करते हुए मुझे 'रक्तदन्तिका' कहेंगे
English
Hence the gods in Svarga and men in the world of mortals, praising me, shall always talk of me as 'Red-toothed' (Raktadantika).
अध्याय ११
भूयश्च शतवार्षिक्यामनावृष्ट्यामनम्भसि ।मुनिभिः संस्मृता भूमौ सम्भविष्याम्ययोनिजा
bhUyashcha shatavArShikyAmanAvR^iShTyAmanambhasi | munibhiH saMsmR^itA bhUmau sambhaviShyAmyayonijA
हिन्दी अर्थ
भूयश्व शतवार्षिक्यामनावृष्टयामनम्भसि । मुनिशि: संस्तुता भूमौ संभविष्याम्ययोनिजा
English
And again, after a period of a hundred years during which no rain and water shall fall, praised by the munis I shall be born, but not womb-begotten, on the earth.
अध्याय ११
ततः शतेन नेत्राणां निरीक्षिष्याम्यहं मुनीन् ।कीर्तयिष्यन्ति मनुजाः शताक्षीमिति मां ततः
tataH shatena netrANAM nirIkShiShyAmyahaM munIn | kIrtayiShyanti manujAH shatAkShImiti mAM tataH
हिन्दी अर्थ
और सौ नेत्रोंसे मुनियोंकी ओर देखूँगी। अतः मनुष्य “शताक्षी” इस नामसे मेरा कीर्तन करेंगे
English
Then, because I shall behold the munis with a hundred eyes, mankind shall therefore celebrate me as 'Hundred-eyed' (Shatakshi).
अध्याय ११
ततोऽहमखिलं लोकमात्मदेहसमुद्भवैः ।भरिष्यामि सुराः शाकैरावृष्टेः प्राणधारकैः
tato.ahamakhilaM lokamAtmadehasamudbhavaiH | bhariShyAmi surAH shAkairAvR^iShTeH prANadhArakaiH
हिन्दी अर्थ
देवताओ! उस समय मैं अपने शरीरसे उत्पन्न हुए शाकोंद्वारा समस्त संसारका भरण-पोषण करूँगी। जबतक वर्षा नहीं होगी, तबतक वे शाक ही सबके प्राणोंकी रक्षा करेंगे
English
Next, O ye gods, I shall support the whole world with the life-sustaining vegetables, which shall grow out of my own body, during a period of heavy rain.
अध्याय ११
शाकम्भरीति विख्यातिं तदा यास्याम्यहं भुवि ।तत्रैव च वधिष्यामि दुर्गमाख्यं महासुरम्
shAkambharIti vikhyAtiM tadA yAsyAmyahaM bhuvi | tatraiva cha vadhiShyAmi durgamAkhyaM mahAsuram
हिन्दी अर्थ
ऐसा करनेके कारण पृथ्वीपर 'शाकम्भरी” के नामसे मेरी ख्याति होगी। उसी अवतारमें मैं दुर्गम नामक महादैत्यका वध भी करूँगी
English
I shall gain fame on the earth then as Shakambhari; and in that very period I shall slay the great Asura named Durgama.
अध्याय ११
दुर्गादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ।पुनश्चाहं यदा भीमं रूपं कृत्वा हिमाचले
durgAdevIti vikhyAtaM tanme nAma bhaviShyati | punashchAhaM yadA bhImaM rUpaM kR^itvA himAchale
हिन्दी अर्थ
दुर्गा देवीति विख्यातं तन््मे नाम भविष्यति । पुनश्चाहं यदा भीम॑ रूप॑ कृत्वा हिमाचले
English
Thereby my name shall become celebrated as the goddess Durga. And again, when taking a terrible form on mount Himavat,
अध्याय ११
रक्षांसि भक्षयिष्यामि मुनीनां त्राणकारणात् ।तदा मां मुनयः सर्वे स्तोष्यन्त्यानम्रमूर्तयः
rakShAMsi bhakShayiShyAmi munInAM trANakAraNAt | tadA mAM munayaH sarve stoShyantyAnamramUrtayaH
हिन्दी अर्थ
इससे मेरा नाम “दुगदिवी” के रूपसे प्रसिद्ध होगा। फिर जब मैं भीमरूप धारण करके मुनियोंकी रक्षाके लिये हिमालयपर रहनेवाले राक्षसोंका भक्षण करूँगी, उस समय सब मुनि भक्तिसे नतमस्तक होकर मेरी स्तुति करेंगे
English
I shall destroy Rakshasas for the sake of delivering the munis; all the munis, bowing their bodies reverently, shall laud me then;
अध्याय ११
भीमादेवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति ।यदारुणाख्यस्त्रैलोक्ये महाबाधां करिष्यति
bhImAdevIti vikhyAtaM tanme nAma bhaviShyati | yadAruNAkhyastrailokye mahAbAdhAM kariShyati
हिन्दी अर्थ
भीमा देवीति विख्यातं तन्मे नाम भविष्यति । यदारुणाख्यस्त्रैलेक्ये महाबाधां करिष्यति
English
hence my name 'The terrible goddess' (Bhimadevi) shall become celebrated. When the Asura named Aruna shall work great trouble in the three worlds,
अध्याय ११
तदाहं भ्रामरं रूपं कृत्वासङ्ख्येयषट्पदम् ।त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम्
tadAhaM bhrAmaraM rUpaM kR^itvAsa~NkhyeyaShaTpadam | trailokyasya hitArthAya vadhiShyAmi mahAsuram
हिन्दी अर्थ
तदाहं भ्रामरं रूप॑ कृत्वाउसंख्येयषट्पदम् । त्रैलोक्यस्य हितार्थाय वधिष्यामि महासुरम्
English
I shall take a bee-like form, the form of innumerable bees, and shall slay the great Asura for the welfare of the three worlds,
अध्याय ११
भ्रामरीति च मां लोकास्तदा स्तोष्यन्ति सर्वतः ।इत्थं यदा यदा बाधा दानवोत्था भविष्यति
itthaṃ yadā yadā bādhā dānavotthā bhaviṣyati | tadā tadāvatīryāhaṃ kariṣyāmyarisaṃkṣayam
हिन्दी अर्थ
इस प्रकार जब-जब भी दैत्यों से उत्पन्न बाधा होगी, तब-तब मैं अवतरित होकर शत्रुओं का संहार करूँगी।
English
In this manner, whenever there shall be trouble arising from the demonic forces, I shall descend each time and destroy the enemies.
अध्याय ११
तदा तदावतीर्याहं करिष्याम्यरिसङ्क्षयम्
tadA tadAvatIryAhaM kariShyAmyarisa~NkShayam
हिन्दी अर्थ
उस समय सब लोग “भ्रामरी” के नामसे चारों ओर मेरी स्तुति करेंगे। इस प्रकार जब-जब संसारमें दानवी बाधा उपस्थित होगी, तब-तब अवतार लेकर मैं शत्रुओंका संहार करूँगी
English
at each such time I shall become incarnate and accomplish the foes' destruction.
स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_devii/durga700.itx · प्राप्त 4/6/2026
धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।
अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)
मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।
पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)
व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।
आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)
प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।
भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)
आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।
समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)
दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।
पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)
पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।
Durga Saptashati — Chapter 11
दुर्गासप्तशती
Imported text; printed edition not recorded
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Open Sanskrit text archives (see the source link)
डिजिटल पुरालेख देखेंNumbering follows the imported source and may differ from other editions.
Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.
Numbering follows the imported source and may differ from other editions.