Brahma Purana· Brahma Purāṇa
25
अध्याय 25 / 246

Adhyaya 25

86 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ86 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय २५

श्लोक 1

पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्य् आयतनानि च वक्तुम् अर्हसि धर्मज्ञ श्रोतुं नो वर्तते मनः

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāny āyatanāni ca vaktum arhasi dharmajña śrotuṃ no vartate manaḥ

हिन्दी अर्थ

(हवि) और प्रभु भी आप ही हैं। त्रिसौपर्ण ऋचा और यजुर्वेदका शतरुद्रिय आपका ही स्वरूप है। आप पतित्रोंमें पवित्र तथा मङ्गलोंके भी मङ्गल हैं। आप ही प्राण, रजोगुण, तमोगुण तथा

English

The wicked mind situated within does not become purified by ablutions in the sacred water in the holy centres, like the unclean mudpot of stale liquor which cannot become pure even when washed with water a hundred times.

अध्याय २५

श्लोक 2

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश् चैव सुसंयतम् विद्या तपश् च कीर्तिश् च स तीर्थफलम् अश्नुते

yasya hastau ca pādau ca manaś caiva susaṃyatam vidyā tapaś ca kīrtiś ca sa tīrthaphalam aśnute

हिन्दी अर्थ

उन्मेष-निमेष ( आँखका खोलना-मीचना), भूख, प्यास तथा जृम्भा (जँभाई) हैं। आप लोहिताङ्ग

English

Neither holy centres, not charitable gifts nor holy rites, nor penance groves can purify the man whose mind is wicked, who takes delight in arrogance or who has not conquered hit sense-organs.

अध्याय २५

श्लोक 3

मनो विशुद्धं पुरुषस्य तीर्थं वाचां तथा चेन्द्रियनिग्रहश् च एतानि तीर्थानि शरीरजानि स्वर्गस्य मार्गं प्रतिबोधयन्ति

mano viśuddhaṃ puruṣasya tīrthaṃ vācāṃ tathā cendriyanigrahaś ca etāni tīrthāni śarīrajāni svargasya mārgaṃ pratibodhayanti

हिन्दी अर्थ

मूँछवाले), ऊर्ध्वकेश (ऊपर उठे हुए केशवाले) तथा चलाचल (स्थावर-जङ्गम) हैं। गीत, वाद्य और नृत्य आपके ही अङ्ग हैं। गाना-बजाना आपको बहुत प्रिय है। आप ही मत्स्य, उसे

English

Hence listen. I shall mention holy centres and sacred shrines—whatever there are on the earth, O excellent sages.

अध्याय २५

श्लोक 4

चित्तम् अन्तर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानैर् न शुध्यति शतशो ऽपि जलैर् धौतं सुराभाण्डम् इवाशुचि

cittam antargataṃ duṣṭaṃ tīrthasnānair na śudhyati śataśo 'pi jalair dhautaṃ surābhāṇḍam ivāśuci

हिन्दी अर्थ

जीवन देनेवाले जल और उसे फॅसानेवाले जाल हैं। आपको कोई जीत नहीं सकता। आप

English

The meritorious Sagararaoya forest, Dadka forest, Gaya, Prabhasa, Sridrtha, and the divine Kanakhala.

अध्याय २५

श्लोक 5

न तीर्थानि न दानानि न व्रतानि न चाश्रमाः दुष्टाशयं दम्भरुचिं पुनन्ति व्युत्थितेन्द्रियम्

na tīrthāni na dānāni na vratāni na cāśramāḥ duṣṭāśayaṃ dambharuciṃ punanti vyutthitendriyam

हिन्दी अर्थ

त्र्यम्बकायाम्बिकानाथ व्यक्ताव्यक्त

English

Bhrgutuhga, Hiranyakfa, Bblmakanya, Kuiasthall Lokargala, Kedara and Mandara forest.

अध्याय २५

श्लोक 6

इन्द्रियाणि वशे कृत्वा यत्र यत्र वसेन् नरः तत्र तत्र कुरुक्षेत्रं प्रयागं पुष्करं तथा

indriyāṇi vaśe kṛtvā yatra yatra vasen naraḥ tatra tatra kurukṣetraṃ prayāgaṃ puṣkaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

च। धर्मकामार्थमोक्षाय

English

Vyksatirtha, Somadrtha, Skkho(akatIrdia, Koka- mukha tirtha and the holy Badarl mountain.

अध्याय २५

श्लोक 7

तस्माच् छृणुध्वं वक्ष्यामि तीर्थान्य् आयतनानि च संक्षेपेण मुनिश्रेष्ठाः पृथिव्यां यानि कानि वै

tasmāc chṛṇudhvaṃ vakṣyāmi tīrthāny āyatanāni ca saṃkṣepeṇa muniśreṣṭhāḥ pṛthivyāṃ yāni kāni vai

हिन्दी अर्थ

व्यालयज्ञोपवीतिने। ईशान रुद्रसंघात हरिकेश नमोऽस्तु ते। कालकामदकामञ्न

English

Somatirtha, Tungaku Skandaramatirtha, Surya- prabha, Dhenusaras and (he seventh ayufmika.?

अध्याय २५

श्लोक 8

विस्तरेण न शक्यन्ते वक्तुं वर्षशतैर् अपि प्रथमं पुष्करं तीर्थं नैमिषारण्यम् एव च

vistareṇa na śakyante vaktuṃ varṣaśatair api prathamaṃ puṣkaraṃ tīrthaṃ naimiṣāraṇyam eva ca

हिन्दी अर्थ

त्वमेव ब्रह्मा विश्वेश अप्सु ब्रह्म वदन्ति ते। सर्वस्य परमा योनिः सुधांशो ज्योतिषां निधि: ॥

English

KotitIrthaatDharmodbhava, the Sirva«kixnika-tlrtha. Suryaprabha, Mahikundaand SonUbhiecanatirtha.

अध्याय २५

श्लोक 9

प्रयागं च प्रवक्ष्यामि धर्मारण्यं द्विजोत्तमाः धेनुकं चम्पकारण्यं सैन्धवारण्यम् एव च

prayāgaṃ ca pravakṣyāmi dharmāraṇyaṃ dvijottamāḥ dhenukaṃ campakāraṇyaṃ saindhavāraṇyam eva ca

हिन्दी अर्थ

ऋक्सामानि तथोङ्कारमाहुस्त्वां

English

Mah&itotra, Koraka, Paficadharas Tridb4ra> Sapta dharai Ekadhara and Amarakantakadrtha.

अध्याय २५

श्लोक 10

पुण्यं च मगधारण्यं दण्डकारण्यम् एव च गया प्रभासं श्रीतीर्थं दिव्यं कनखलं तथा

puṇyaṃ ca magadhāraṇyaṃ daṇḍakāraṇyam eva ca gayā prabhāsaṃ śrītīrthaṃ divyaṃ kanakhalaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

पठ्यसे ब्रह्मविद्धिस्त्वं कल्पोपनिषदां

English

&lagr&ina, Cakratlrtha> the excellent Kadallhrada,. Vidyutprabha, Devahradatirtha, and VitLuprabha.

अध्याय २५

श्लोक 11

भृगुतुङ्गं हिरण्याक्षं भीमारण्यं कुशस्थलीम् लोहाकुलं सकेदारं मन्दरारण्यम् एव च

bhṛgutuṅgaṃ hiraṇyākṣaṃ bhīmāraṇyaṃ kuśasthalīm lohākulaṃ sakedāraṃ mandarāraṇyam eva ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मवादिनः। हायि हायि हरे हायि हुवा हावेति वासकृत्॥ ब्रह्मवादिनः । यजुर्मय

English

Sakhaprabha, Devakunda, Vajriyudhatlrtha Vas- trapada, Barhapada and Lokarohana.

अध्याय २५

श्लोक 12

महाबलं कोटितीर्थं सर्वपापहरं तथा रूपतीर्थं शूकरवं चक्रतीर्थं महाफलम्

mahābalaṃ koṭitīrthaṃ sarvapāpaharaṃ tathā rūpatīrthaṃ śūkaravaṃ cakratīrthaṃ mahāphalam

हिन्दी अर्थ

काष्ठा निमेषाश्च नक्षत्राणि युगानि च। वृषाणां ककुदं त्वं हि गिरीणां शिखराणि च॥

English

Svayamvafa, Bhadrabala, Kauiambai Divikara, S&ras- vata Dvlpa, Vijayadvlpa, and Kamaja Dvlpa.

अध्याय २५

श्लोक 13

योगतीर्थं सोमतीर्थं तीर्थं साहोटकं तथा तीर्थं कोकामुखं पुण्यं बदरीशैलम् एव च

yogatīrthaṃ somatīrthaṃ tīrthaṃ sāhoṭakaṃ tathā tīrthaṃ kokāmukhaṃ puṇyaṃ badarīśailam eva ca

हिन्दी अर्थ

९४ संक्षिप्त ब्रहापुराण»

English

(?) Sollayangopacara Cavarambana, Purvat (?) Sn&nakudt Praykga and Guhi V4(tupada.

अध्याय २५

श्लोक 14

सोमतीर्थं तुङ्गकूटं तीर्थं स्कन्दाश्रमं तथा कोटितीर्थं चाग्निपदं तीर्थं पञ्चशिखं तथा

somatīrthaṃ tuṅgakūṭaṃ tīrthaṃ skandāśramaṃ tathā koṭitīrthaṃ cāgnipadaṃ tīrthaṃ pañcaśikhaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

लाल रंगकी माला और वस्त्र धारण करते हैं। पर्वत एवं वाणीके स्वामी हें । पार्वतीजीके प्रियतम हैं । शिल्पकारोंके स्वामी, शिल्पियोंमें श्रेष्ठ तथा समस्त शिल्पकारोंके प्रवर्तक हैं। आपने ही

English

Bhadravata Kolitlrtfaa, Mahakalavana, the great Narmadktirtha, Tirthablja and Arbuda.

अध्याय २५

श्लोक 15

धर्मोद्भवं कोटितीर्थं तीर्थं बाधप्रमोचनम् गङ्गाद्वारं पञ्चकूटं मध्यकेसरम् एव च

dharmodbhavaṃ koṭitīrthaṃ tīrthaṃ bādhapramocanam gaṅgādvāraṃ pañcakūṭaṃ madhyakesaram eva ca

हिन्दी अर्थ

भगके नेत्रोंका विनाश किया है। आप अत्यन्त क्रोधी हें । पूषाके दांत भी आपने ही तोडे हैं। स्वाहा, स्वधा, वषट्कार और नमस्कार--सब आप ही हैं। आपको नमस्कार है। आपका व्रत

English

The Paftcatirtha including Vasisthatlrtha, Priyasarh- jAaka, V&rfika and the splendid Pafijiraka.

अध्याय २५

श्लोक 16

चक्रप्रभं मतङ्गं च क्रुशदण्डं च विश्रुतम् दंष्ट्राकुण्डं विष्णुतीर्थं सार्वकामिकम् एव च

cakraprabhaṃ mataṅgaṃ ca kruśadaṇḍaṃ ca viśrutam daṃṣṭrākuṇḍaṃ viṣṇutīrthaṃ sārvakāmikam eva ca

हिन्दी अर्थ

गूढ रहता है। आप स्वयं भी गूढ़ हैं तथा गूढ़ व्रतका आचरण करनेवाले महापुरुष सदा आपकी सेवामें रहते हैं। आप ही तरने और तारनेवाले हें । सब भूतोंमें आप ही संचालकरूपसे स्थित हें ।

English

Sudrtha, Brahmarudra, Kanykkumarika, 8akratlrtha,. Pafleanada and Repukaditha.

अध्याय २५

श्लोक 17

तीर्थं मत्स्यतिलं चैव बदरी सुप्रभं तथा ब्रह्मकुण्डं वह्निकुण्डं तीर्थं सत्यपदं तथा

tīrthaṃ matsyatilaṃ caiva badarī suprabhaṃ tathā brahmakuṇḍaṃ vahnikuṇḍaṃ tīrthaṃ satyapadaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

धाता (धारण करनेवाले), विधाता (विधान करनेवाले), संधाता (जोडुनेवाले), निधाता (बीज डालनेवाले), धारण, धर, तप, ब्रह्म, सत्य, ब्रह्मचर्यं तथा आर्जव (सरलता) आपके ही नाम

English

The pure Paitamahatirtha, the excellent Raudra* pada, Mapiinanta, Kkznikhya, Krpatlrtha and Kulihgaka.

अध्याय २५

श्लोक 18

चतुःस्रोतश् चतुःशृङ्गं शैलं द्वादशधारकम् मानसं स्थूलशृङ्गं च स्थूलदण्डं तथोर्वशी

catuḥsrotaś catuḥśṛṅgaṃ śailaṃ dvādaśadhārakam mānasaṃ sthūlaśṛṅgaṃ ca sthūladaṇḍaṃ tathorvaśī

हिन्दी अर्थ

हैं। आप सम्पूर्ण भूतोंके आत्मा, सब भूतोंको उत्पन्न करनेवाले, भूतस्वरूप, भूत, भविष्य तथा वर्तमानके उद्भावक, भूर्लोक, भुवर्लोक, स्वलोक,

English

Srliakrayajana, Brahmavaluka, the holy Vyasat!rtha>. PuQd the excellent Maidmantha.

अध्याय २५

श्लोक 19

लोकपालं मनुवरं सोमाह्वशैलम् एव च सदाप्रभं मेरुकुण्डं तीर्थं सोमाभिषेचनम्

lokapālaṃ manuvaraṃ somāhvaśailam eva ca sadāprabhaṃ merukuṇḍaṃ tīrthaṃ somābhiṣecanam

हिन्दी अर्थ

जलव्याल (पानीमें रहनेवाले साँप) और कुरीचर (एकान्तवासी गृहस्थ) हैं। आप ही विकाल (विपरीत काल), सुकाल, दुष्काल तथा कालनाशक हैं। मृत्यु, अक्षय एवं अन्त भी आप ही हैं। आप

English

Dlrghamantha, Haihsapidatlrtha, 8ayana, Daiaiva* medha, Ked&ra and Tajnasodbheda.

अध्याय २५

श्लोक 20

महास्रोतं कोटरकं पञ्चधारं त्रिधारकम् सप्तधारैकधारं च तीर्थं चामरकण्टकम्

mahāsrotaṃ koṭarakaṃ pañcadhāraṃ tridhārakam saptadhāraikadhāraṃ ca tīrthaṃ cāmarakaṇṭakam

हिन्दी अर्थ

क्षमा, माया एवं किरणोंका प्रसार करनेवाले हैं।

English

Rudrakupa, Saihyamanltlrtha. Sazhtr&van&sika, Sya* mantapaAcaka, and Brahmatlrtha very pleasing to lode.

अध्याय २५

श्लोक 21

शालग्रामं चक्रतीर्थं कोटिद्रुमम् अनुत्तमम् बिल्वप्रभं देवह्रदं तीर्थं विष्णुह्रदं तथा

śālagrāmaṃ cakratīrthaṃ koṭidrumam anuttamam bilvaprabhaṃ devahradaṃ tīrthaṃ viṣṇuhradaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

आप संवर्त (प्रलयकाल), वर्तक (नित्य विद्यमान), संवर्तक (प्रलयकालीन) और बलाहक (मेघ) हैं। आप घण्टा धारण करनेके कारण घण्टाकी, घण्टकी और घण्टी कहलाते हैं।

English

Prthividrtha, P&riplava, Pfthudaka, Daikivamedhika Sak;ida and Vijaya.

अध्याय २५

श्लोक 22

शङ्खप्रभं देवकुण्डं तीर्थं वज्रायुधं तथा अग्निप्रभं च पुंनागं देवप्रभम् अनुत्तमम्

śaṅkhaprabhaṃ devakuṇḍaṃ tīrthaṃ vajrāyudhaṃ tathā agniprabhaṃ ca puṃnāgaṃ devaprabham anuttamam

हिन्दी अर्थ

मस्तकपर चोटी धारण करते हैं। खारे पानीका समुद्र आपका ही स्वरूप है। आप ब्रह्मा हैं। आपके मुखमें कालाग्निका निवास है। दण्ड धारण करनेवाले, सिर मुँडाये रहनेवाले तथा

English

The Kolit&thaat Pafleanada, Varaha, Yakfihrada PuiKlarika, S<»iiadrtha, and die excellent Muflj&vataratha.

अध्याय २५

श्लोक 23

विद्याधरं सगान्धर्वं श्रीतीर्थं ब्रह्मणो ह्रदम् सातीर्थं लोकपालाख्यं मणिपुरगिरिं तथा

vidyādharaṃ sagāndharvaṃ śrītīrthaṃ brahmaṇo hradam sātīrthaṃ lokapālākhyaṃ maṇipuragiriṃ tathā

हिन्दी अर्थ

त्रिदण्ड धारण करनेवाले यति आपके ही स्वरूप हैं। चारों युग, चारों वेद, चार प्रकारके होता और चौराहा आप ही हैं। चारों आश्रमोंके नेता और चारों वर्णोकी उत्पत्ति करनेवाले भी आप ही हैं।

English

The BabOravanadrtha situated in the fewest Badail* vana, Svarlokadviraka and KapUadrtha«

अध्याय २५

श्लोक 24

तीर्थं पञ्चह्रदं चैव पुण्यं पिण्डारकं तथा मलव्यं गोप्रभावं च गोवरं वटमूलकम्

tīrthaṃ pañcahradaṃ caiva puṇyaṃ piṇḍārakaṃ tathā malavyaṃ goprabhāvaṃ ca govaraṃ vaṭamūlakam

हिन्दी अर्थ

गणोंद्वारा गणनीय एवं गणपति भी आप ही हैं।

English

Suryadrthai Varufthkna, Bhavabhavana, Yakfarikfa* satirtha, and Brahoatlrtha the excellent holy centre.

अध्याय २५

श्लोक 25

स्नानदण्डं प्रयागं च गुह्यं विष्णुपदं तथा कन्याश्रमं वायुकुण्डं जम्बूमार्गं तथोत्तमम्

snānadaṇḍaṃ prayāgaṃ ca guhyaṃ viṣṇupadaṃ tathā kanyāśramaṃ vāyukuṇḍaṃ jambūmārgaṃ tathottamam

हिन्दी अर्थ

सिंहो मृगाणां च पतिस्तक्षकोऽनन्तभोगिनाम्। क्षीरोदो ह्युदधीनां च मन्त्राणां प्रणवस्तथा॥

English

Dajijvamedha, Kedarai excellent Brahmajfta Sap tar- fikunda and the wellelimited tirtha of the goddess.

अध्याय २५

श्लोक 26

गभस्तितीर्थं च तथा ययातिपतनं शुचि कोटितीर्थं भद्रवटं महाकालवनं तथा

gabhastitīrthaṃ ca tathā yayātipatanaṃ śuci koṭitīrthaṃ bhadravaṭaṃ mahākālavanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधौ जयाजयौ। त्वं गदी त्वं शरी चापी खट्वाङ्गी मुदरी तथा॥ छेत्ता भेत्ता प्रहर्ता च नेता मन्तासि नो मतः। दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव च॥

English

Ihaspada (the support here on earth) Ko(ticrta» Kimv&na, Kiihjaya, Karandva, Viivatirtha and another Trivitapatirtha.

अध्याय २५

श्लोक 27

नर्मदातीर्थम् अपरं तीर्थवज्रं तथार्बुदम् पिङ्गुतीर्थं सवासिष्ठं तीर्थं च पृथसंगमम्

narmadātīrtham aparaṃ tīrthavajraṃ tathārbudam piṅgutīrthaṃ savāsiṣṭhaṃ tīrthaṃ ca pṛthasaṃgamam

हिन्दी अर्थ

ट्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः। आदिश्चान्तश्च मध्यश्च गायत्र्योङ्कार एव च॥

English

Panikhatatirtha, Miirakatlrtha, Madhukattlrtha, Manomayatlrtha, the divine Kauiikitfrtha and the excellent Kanyfitlrtha.

अध्याय २५

श्लोक 28

तीर्थं दौर्वासिकं नाम तथा पिञ्जरकं शुभम् ऋषितीर्थं ब्रह्मतुङ्गं वसुतीर्थं कुमारिकम्

tīrthaṃ daurvāsikaṃ nāma tathā piñjarakaṃ śubham ṛṣitīrthaṃ brahmatuṅgaṃ vasutīrthaṃ kumārikam

हिन्दी अर्थ

होत्रं होता च होम्यं च हुतं चैव तथा प्रभुः। त्रिसौपर्णस्तथा ब्रह्मन् यजुषां शतरुद्रियम्॥

English

The Brahmatirtha, Manastirtha the sacred holy centre, Saugandhika the holy forest, Mani tirtha and Sarasvatidrtha.

अध्याय २५

श्लोक 29

शक्रतीर्थं पञ्चनदं रेणुकातीर्थम् एव च पैतामहं च विमलं रुद्रपादं तथोत्तमम्

śakratīrthaṃ pañcanadaṃ reṇukātīrtham eva ca paitāmahaṃ ca vimalaṃ rudrapādaṃ tathottamam

हिन्दी अर्थ

लोहिताङ्गश्च दंष्टी च महावक्त्रो महोदर: । शुचिरोमा हरिच्छ्मश्रुरूध्वकेशश्चलाचलः ॥

English

The most excellent holy centre liinatirtha, the holy Paficayflaka, Triiuladhara, Mahendra, and the divine abode Mah&laya,

अध्याय २५

श्लोक 30

मणिमत्तं च कामाख्यं कृष्णतीर्थं कुशाविलम् यजनं याजनं चैव तथैव ब्रह्मवालुकम्

maṇimattaṃ ca kāmākhyaṃ kṛṣṇatīrthaṃ kuśāvilam yajanaṃ yājanaṃ caiva tathaiva brahmavālukam

हिन्दी अर्थ

विकालश्च सुकालश्च दुष्कालः कालनाशनः। मृत्युश्चैवाक्षयोऽन्तश्च क्षमा माया करोत्करः॥ संवर्तो वर्तकश्चैव संवर्तकबलाहकौ। घण्टाकी घण्टकी घण्टी चूडालो लवणोदधिः॥

English

The divine holy centre S&kambharitirtha, Suvarttk* khya, Kapimada, Kreivara, Virupaka, Bhrgutlrtha and Kuiodbhava.

अध्याय २५

श्लोक 31

पुष्पन्यासं पुण्डरीकं मणिपूरं तथोत्तरम् दीर्घसत्त्रं हयपदं तीर्थं चानशनं तथा

puṣpanyāsaṃ puṇḍarīkaṃ maṇipūraṃ tathottaram dīrghasattraṃ hayapadaṃ tīrthaṃ cānaśanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

दक्षद्वारा भगवान् शिवको स्तुति २५

English

Brahm&varta, Brahmayoni, the mountain Nllaparvata, the eddy Bhadrakarna and the eddy Sakrakarpa.

अध्याय २५

श्लोक 32

गङ्गोद्भेदं शिवोद्भेदं नर्मदोद्भेदम् एव च वस्त्रापदं दारुवलं छायारोहणम् एव च

gaṅgodbhedaṃ śivodbhedaṃ narmadodbhedam eva ca vastrāpadaṃ dāruvalaṃ chāyārohaṇam eva ca

हिन्दी अर्थ

र अग्नि और महेश्वर हैं। ब्रह्मावर्त, सुरावर्त निवारण किये जाने योग्य), दुर्विषह (असह्य), और कामावर्त आपके ही नाम हैं। आपको दुस्सह और दुरतिक्रम (दुर्लङ्घ्य) हैं। आपको नमस्कार है। आप कामदेवके विग्रहको दग्ध धारण करना या वशमें लाना कठिन है। आप करनेवाले हैं। कर्णिकार (कनेर) पुष्पोंको माला नित्य दुर्दम्य (कठिनतासे दमन करने योग्य),

English

Saptasarasvata, the holy centre of Auianasadrtha, Kapalamocana, Avakirna and Paficakatirtha.

अध्याय २५

श्लोक 33

सिद्धेश्वरं मित्रवलं कालिकाश्रमम् एव च वटावटं भद्रवटं कौशाम्बी च दिवाकरम्

siddheśvaraṃ mitravalaṃ kālikāśramam eva ca vaṭāvaṭaṃ bhadravaṭaṃ kauśāmbī ca divākaram

हिन्दी अर्थ

आपको अधिक प्रिय है। आप गौओंके नेता, विजय एवं जय हैं। आप शश (खरगोश) -रूप गोप्रचारक (इन्द्रियोंके संचालक) तथा गौओंके हैं। चन्द्रमा आपके नेत्र हैं। आप एक ही साथ स्वामी नन्दीपर सवारी करनेवाले हैं। शीत और उष्ण दोनों ही धारण करते हैं। क्षुधा, तीनों लोकोंकी रक्षा आपके ही हाथोंमें है। तृषा, बुढापा, आधि (मानसिक पीड़ा) और व्याधि

English

Catussamudrika, Satkaiicanasahasrika, Repuka, Pafl- cakaaka and Ainasa-Vimocanatlrtha.

अध्याय २५

श्लोक 34

द्वीपं सारस्वतं चैव विजयं कामदं तथा रुद्रकोटिं सुमनसं तीर्थं सद्रावनामितम्

dvīpaṃ sārasvataṃ caiva vijayaṃ kāmadaṃ tathā rudrakoṭiṃ sumanasaṃ tīrthaṃ sadrāvanāmitam

हिन्दी अर्थ

गोविन्द (गोरक्षक), गोपालक और गौओंके मार्ग भी आप ही हैं। व्याधिके नाशक और पालक भी भी आप ही हैं। आपका मुख पूर्ण चन्द्रके समान आप ही हैं। आप सहन करने योग्य, यज्ञरूपी आह्लादक है। आप सुन्दर मुखवाले हें । जिनका मृगके मारनेवाले व्याध, व्याधियोंके आकर (भंडार) मुख सुन्दर नहीं है, जो मुखसे रहित हैं, जिनके तथा अकर (कुछ भी न करनेवाले) हैं। आप

English

Sthwuthirtha, Urtha of Ktmi, Svargadvira, Kuia- dhvaja, Viveivara, Vamakara and the hermitage ofN&rayaa.

अध्याय २५

श्लोक 35

स्यमन्तपञ्चकं तीर्थं ब्रह्मतीर्थं सुदर्शनम् सततं पृथिवीसर्वं पारिप्लवपृथूदकौ

syamantapañcakaṃ tīrthaṃ brahmatīrthaṃ sudarśanam satataṃ pṛthivīsarvaṃ pāriplavapṛthūdakau

हिन्दी अर्थ

चार या अनेक मुख हैं तथा जो सदा युद्धमें शिखण्डी (मोरपंखधारी), पुण्डरीक (कमलरूप) सम्मुख डटे रहते हैं, वे सब भी आपके ही तथा पुण्डरीकलोचन हैं। दण्डधृक् ', चक्रदण्डः स्वरूप हैं। आप हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा), शकुनि (वाज), तथा रौद्रभागाविनाशन-- ये सब आपके ही नाम धनद (धन देनेवाले), धनके स्वामी, विराट्, हैं आप विष, अमृत, देवपेय, दुग्ध, सोम,

English

Gangahrada, the holy Vapi and Badari, Indramir- gartakietra and Jirikavasa.

अध्याय २५

श्लोक 36

दशाश्वमेधिकं तीर्थं सर्पिजं विषयान्तिकम् कोटितीर्थं पञ्चनदं वाराहं यक्षिणीह्रदम्

daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ sarpijaṃ viṣayāntikam koṭitīrthaṃ pañcanadaṃ vārāhaṃ yakṣiṇīhradam

हिन्दी अर्थ

अधर्मका नाश करनेवाले, महादक्ष, दण्डधारी तथा मधु, जल तथा सब कुछ पान करनेवाले हैं। बल युद्धके प्रेमी हैं। खड़े रहनेवाले, स्थिर, स्थाणु, और अबल सब आप ही हैं।

English

O braluninj, Somatirtha, the meritorious Kotidrtha, the holy spot of Ko(idrthasthall, an eddy by Bhadrakall.

अध्याय २५

श्लोक 37

पुण्डरीकं सोमतीर्थं मुञ्जवटं तथोत्तमम् बदरीवनम् आसीनं रत्नमूलकम् एव च

puṇḍarīkaṃ somatīrthaṃ muñjavaṭaṃ tathottamam badarīvanam āsīnaṃ ratnamūlakam eva ca

हिन्दी अर्थ

निष्कम्प, अत्यन्त निश्चल, दुर्वारण (कठिनतासे आप धर्ममय वृषभके शरीरपर सवार होने

English

The holy forest of Arundhativana, the excellent Brahmavarta, Aivadevi, Kubjavana and Yamun&prabhava.

अध्याय २५

श्लोक 38

लोकद्वारं पञ्चतीर्थं कपिलातीर्थम् एव च सूर्यतीर्थं शङ्खिनी च गवां भवनम् एव च

lokadvāraṃ pañcatīrthaṃ kapilātīrtham eva ca sūryatīrthaṃ śaṅkhinī ca gavāṃ bhavanam eva ca

हिन्दी अर्थ

१. दण्डधारी, २. चक्रद्वारा दण्ड देनेवाले, ३. रुद्रके भागका नाश न होने देनेवाले ।

English

\ra-Pramok 9 a, Siddhartha, Miyavidyodbhava, Mahahrada, Vetasikarupa and Sundarikairama.

अध्याय २५

श्लोक 39

तीर्थं च यक्षराजस्य ब्रह्मावर्तं सुतीर्थकम् कामेश्वरं मात्रितीर्थं तीर्थं शीतवनं तथा

tīrthaṃ ca yakṣarājasya brahmāvartaṃ sutīrthakam kāmeśvaraṃ mātritīrthaṃ tīrthaṃ śītavanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मा कालाग्निवक्त्रश्च दण्डो मुण्डस्त्रिदण्डधृक् । चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चतुर्होत्रश्चतुष्पथः चातुराश्रम्यनेता च चातुर्वर्ण्यकरश्च ह। क्षराक्षरः प्रियो धूर्तो गणैर्गण्यो गणाधिपः ॥

English

Gautamitlrtha, Airivatitirtha, Satasahasrikadrtha, Kofidrtha iiTthe abode Bhartrsthkna and the excellent Kkpill- tirtha.

अध्याय २५

श्लोक 40

स्नानलोमापहं चैव माससंसरकं तथा दशाश्वमेधं केदारं ब्रह्मोदुम्बरम् एव च

snānalomāpahaṃ caiva māsasaṃsarakaṃ tathā daśāśvamedhaṃ kedāraṃ brahmodumbaram eva ca

हिन्दी अर्थ

भगनेत्रान्तकश्चण्डः पूष्णो दन्तविनाशनः । स्वाहा स्वधा वषट्कारो नमस्कार नमोऽस्तु ते॥

English

The Paftcanadatlrtha of the intelligeiit M&rkaeya, Somatlrtha, Sivoda and Matsyodarftirtha.

अध्याय २५

श्लोक 41

सप्तर्षिकुण्डं च तथा तीर्थं देव्याः सुजम्बुकम् ईटास्पदं कोटिकूटं किंदानं किंजपं तथा

saptarṣikuṇḍaṃ ca tathā tīrthaṃ devyāḥ sujambukam īṭāspadaṃ koṭikūṭaṃ kiṃdānaṃ kiṃjapaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

धाता विधाता संधाता निधाता धारणो धर:। तपो ब्रह्म च सत्यं च ब्रह्मचर्यं तथाऽऽर्जवम्॥

English

Suryatlrdia having the lustre the sun, the holy forest Soxnakavana, Aninaspada, V&manaka and the Suryatlrtha abounding in sands.

अध्याय २५

श्लोक 42

कारण्डवं चावेध्यं च त्रिविष्टपम् अथापरम् पाणिषातं मिश्रकं च मधूवटमनोजवौ

kāraṇḍavaṃ cāvedhyaṃ ca triviṣṭapam athāparam pāṇiṣātaṃ miśrakaṃ ca madhūvaṭamanojavau

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मावर्तः सुरावर्तः कामावर्त नमोऽस्तु ते। कामबनिम्बविनिर्हन्ता कर्णिकारस्रजप्रियः ॥ गोनेता गोप्रचारश्च गोवृषेश्वरवाहनः । त्रैलोक्यगोप्ता गोविन्दो गोप्ता गोमार्ग एव च॥

English

The Urtha called Avimukta, the Nilakanhahrada, PU&camocana, and Subhadrihrada.

अध्याय २५

श्लोक 43

कौशिकी देवतीर्थं च तीर्थं च ऋणमोचनम् दिव्यं च नृगधूमाख्यं तीर्थं विष्णुपदं तथा

kauśikī devatīrthaṃ ca tīrthaṃ ca ṛṇamocanam divyaṃ ca nṛgadhūmākhyaṃ tīrthaṃ viṣṇupadaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

हिरण्यगर्भः शकुनिर्धनदोऽर्थपतिर्विराट्। अधर्महा महादक्षो दण्डधारो रणप्रियः ॥

English

Vimalakuna, Tirtha of CaMvara, Sreffhasthana- hrada and Samudrakupa.

अध्याय २५

श्लोक 44

अमराणां ह्रदं पुण्यं कोटितीर्थं तथापरम् श्रीकुञ्जं शालितीर्थं च नैमिषेयं च विश्रुतम्

amarāṇāṃ hradaṃ puṇyaṃ koṭitīrthaṃ tathāparam śrīkuñjaṃ śālitīrthaṃ ca naimiṣeyaṃ ca viśrutam

हिन्दी अर्थ

आधयो व्याधयश्चैव व्याधिहा व्याधिपश्च यः। सह्यो यज्ञमृगव्याधो व्याधीनामाकरोऽकरः॥ शिखण्डी पुण्डरीकश्च पुण्डरीकावलोकनः। दण्डधृकू चक्रदण्डश्च रौद्रभागाविनाशनः॥

English

The forest of Jaiglvya, the forest ofHfIkeia, Ajamu- kharasa, and the whirlpool of Ghatkara.

अध्याय २५

श्लोक 45

ब्रह्मस्थानं सोमतीर्थं कन्यातीर्थं तथैव च ब्रह्मतीर्थं मनस्तीर्थं तीर्थं वै कारुपावनम्

brahmasthānaṃ somatīrthaṃ kanyātīrthaṃ tathaiva ca brahmatīrthaṃ manastīrthaṃ tīrthaṃ vai kārupāvanam

हिन्दी अर्थ

योग्य हैं, वृषभस्वरूप हैं। आपके नेत्र वृषभके हूँ। जो रात्रिमें राहुके मुखमें प्रवेश करके चन्द्रमाका

English

Puparikahrada, the tank of Kkfhaka, Smaana* Btambha, Kumbhatfrtha and the Viniyakahrada.

अध्याय २५

श्लोक 46

सौगन्धिकवनं चैव मणितीर्थं सरस्वती ईशानतीर्थं प्रवरं पावनं पाञ्चयज्ञिकम्

saugandhikavanaṃ caiva maṇitīrthaṃ sarasvatī īśānatīrthaṃ pravaraṃ pāvanaṃ pāñcayajñikam

हिन्दी अर्थ

नेत्रोंके समान हैं । आप वृषभके नामसे लोकमें विख्यात हैं । सम्पूर्ण लोक आपका संस्कार (पूजन और अभिषेक) करता है। शिव! चन्द्रमा और सूर्य आपके नेत्र, ब्रह्माजी हृदय, अग्रिष्टोम

English

The well born of the Siddhas, the holy lake Brahma- laras Bhadriv&sa, Nagatlrtha and Somatlrtha.

अध्याय २५

श्लोक 47

त्रिशूलधारं माहेन्द्रं देवस्थानं कृतालयम् शाकंभरी देवतीर्थं सुवर्णाख्यं किलं ह्रदम्

triśūladhāraṃ māhendraṃ devasthānaṃ kṛtālayam śākaṃbharī devatīrthaṃ suvarṇākhyaṃ kilaṃ hradam

हिन्दी अर्थ

शरीर और धर्मकर्म शृङ्गार हैं। ब्रह्मा, विष्णु तथा प्राचीन ऋषि भी आपके माहात्म्यको यथार्थरूपसे जाननेमें समर्थ नहीं हैं। भगवन्! आपकी कल्याणमयी एवं सूक्ष्म जो मूर्तियाँ हैं, उनका मुझे दर्शन हो।

English

Bhaktahrada, the lake of milk, Pretkdhkra, Kumara- katlrtha, Brahmavarta Kuiavaru and the holy centre Dadhi- karnodaya.

अध्याय २५

श्लोक 48

क्षीरश्रवं विरूपाक्षं भृगुतीर्थं कुशोद्भवम् ब्रह्मतीर्थं ब्रह्मयोनिं नीलपर्वतम् एव च

kṣīraśravaṃ virūpākṣaṃ bhṛgutīrthaṃ kuśodbhavam brahmatīrthaṃ brahmayoniṃ nīlaparvatam eva ca

हिन्दी अर्थ

आप उन मूर्तियोंके द्वारा मेरी सब ओरसे रक्षा करें-ठीक वैसे ही, जैसे पिता अपने औरस पुत्रकी रक्षा करता है। अनघ! आपको नमस्कार है। मैं रक्षा करने योग्य हं। आप मेरी रक्षा करें।

English

The great holy centre of Srgatirtha, the excellent holy centre of MahanadI, the divine lake Brahmasaras, and the holy Akfayavafaat Gayafirfa.

अध्याय २५

श्लोक 49

कुब्जाम्बकं भद्रवटं वसिष्ठपदम् एव च स्वर्गद्वारं प्रजाद्वारं कालिकाश्रमम् एव च

kubjāmbakaṃ bhadravaṭaṃ vasiṣṭhapadam eva ca svargadvāraṃ prajādvāraṃ kālikāśramam eva ca

हिन्दी अर्थ

आप भक्तोंपर कृपा करनेवाले भगवान् हैं और मैं सदा ही आपमें भक्ति रखता हूँ।

English

Gomayatlrtha in the South, Hayaiantika in the north, Kapilahrada, Gfdhrakuta and S&vitrihrada.

अध्याय २५

श्लोक 50

रुद्रावर्तं सुगन्धाश्वं कपिलावनम् एव च भद्रकर्णह्रदं चैव शङ्कुकर्णह्रदं तथा

rudrāvartaṃ sugandhāśvaṃ kapilāvanam eva ca bhadrakarṇahradaṃ caiva śaṅkukarṇahradaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

अमृत पीते हैं और केतु बनकर सूर्यको भी ग्रस लेते हैं तथा जो अग्रि और सोमस्वरूप हैं, उन भगवानूकी मैं शरण लेता हूँ। समस्त देहधारियोंकी देहोंमें स्थित, अँगूठेके बराबर आकारवाले जितने

English

The forest Gitavana that destroys sins, Yonidvkra, Dhainuka, Dhanva, Lohika and Matahgahrada.

अध्याय २५

श्लोक 51

सप्तसारस्वतं चैव तीर्थम् औशनसं तथा कपालमोचनं चैव अवकीर्णं च काम्यकम्

saptasārasvataṃ caiva tīrtham auśanasaṃ tathā kapālamocanaṃ caiva avakīrṇaṃ ca kāmyakam

हिन्दी अर्थ

भी जीवात्मा हैं, वे सब आपके ही स्वरूप हैं; अतः वे सदा मेरी रक्षा करें और सदा मुझे तृप्त बनाये रखें। जो अभी उत्पन्न नहीं हुए हैं तथा जो जलके भीतर स्थित हैं, उन सब गर्भोको जिनसे

English

Pitrkupa, Rudrakupa, Matitirtha, Sumklin, Brahma* sthana, Saptakun(;ld, and ManiraUiahrada.

अध्याय २५

श्लोक 52

चतुःसामुद्रिकं चैव शतकिं च सहस्रिकम् रेणुकं पञ्चवटकं विमोचनम् अथौजसम्

catuḥsāmudrikaṃ caiva śatakiṃ ca sahasrikam reṇukaṃ pañcavaṭakaṃ vimocanam athaujasam

हिन्दी अर्थ

स्वाहा (पुष्टि) प्राप्त होती है तथा जिनकी कृपासे उन्हें स्वधा (स्वादिष्ट रस)-का आस्वादन सुलभ होता है, जो शरीरके भीतर रहकर स्वयं नहीं रोते और प्राणियोंको रुलाते हैं, जो सबको हर्ष प्रदान

English

The hermitage of Mudgala, the whirlpool of Mudgala, the holy centre Janakakupa, and the holy Tirtha Vinaiana.

अध्याय २५

श्लोक 53

स्थाणुतीर्थं कुरोस् तीर्थं स्वर्गद्वारं कुशध्वजम् विश्वेश्वरं मानवकं कूपं नारायणाश्रयम्

sthāṇutīrthaṃ kuros tīrthaṃ svargadvāraṃ kuśadhvajam viśveśvaraṃ mānavakaṃ kūpaṃ nārāyaṇāśrayam

हिन्दी अर्थ

करते, किंतु स्वयं हर्षका अनुभव नहीं करते, उन सबको शिवरूपमें सदा-सर्वदा नमस्कार है।

English

The holy centre Soka, Bhiratatlrtha, Jye${halika, Visveivara of hundredfold merits, and Kanyasaihvedha.

अध्याय २५

श्लोक 54

गङ्गाह्रदं वटं चैव बदरीपाटनं तथा इन्द्रमार्गम् एकरात्रं क्षीरकावासम् एव च

gaṅgāhradaṃ vaṭaṃ caiva badarīpāṭanaṃ tathā indramārgam ekarātraṃ kṣīrakāvāsam eva ca

हिन्दी अर्थ

पुरुषोंको अपनी मायासे आवृत करके अकेले ही वृक्षोंकी जड, गोशाला, अगम्य पथ, गहन वन, समुद्रके भीतर निवास करते हैं, वे भगवान् चौराहा, सड़क, सभा, गजशाला, अश्वशाला,रथशाला, प्रतिदिन मेरे रक्षक हों। निद्रासे रहित, प्राणोंको प्राचीन वाटिका, पुराने घर, पाँचों भूत, दिशा, वशमें रखनेवाले, सत्त्वगुणमें स्थित, समदर्शी विदिशा, इन्द्र और सूर्यके मध्य, चन्द्रमा और

English

Nidhitirtha, Ramabhavatirtha, the hermitage of Vasitha, Devaku(a, Devakupa and the hermite of Kauika*

अध्याय २५

श्लोक 55

सोमतीर्थं दधीचं च श्रुततीर्थं च भो द्विजाः कोटितीर्थस्थलीं चैव भद्रकालीह्रदं तथा

somatīrthaṃ dadhīcaṃ ca śrutatīrthaṃ ca bho dvijāḥ koṭitīrthasthalīṃ caiva bhadrakālīhradaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

योगिजन योगाभ्यास करते समय जिनके ज्योतिर्मय सूर्यकी किरण तथा रसातलमें जो शिवस्वरूप स्वरूपका दर्शन करते हैं, उन योगात्माको नमस्कार जीव रहते हैं और उन स्थानोंसे परे जिनकी है। जो प्रलयकाल उपस्थित होनेपर सम्पूर्ण स्थिति है, उन सबको सब प्रकारसे नमस्कार है, भूतोंको अपना ग्रास बनाकर जलके भीतर शयन नमस्कार है, नमस्कार है। भगवन्! आप सर्वस्वरूप,

English

Kutokarpahrada, Kauiilddruma, Dharmaditha, Kafl* canatlrtha and the holy centre Uddalaka*

अध्याय २५

श्लोक 56

अरुन्धतीवनं चैव ब्रह्मावर्तं तथोत्तमम् अश्ववेदी कुब्जावनं यमुनाप्रभवं तथा

arundhatīvanaṃ caiva brahmāvartaṃ tathottamam aśvavedī kubjāvanaṃ yamunāprabhavaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

करते हैं, उन भगवान् जलशायीको मैं शरण लेता सर्वव्यापी देवता, सम्पूर्ण भूतोंके स्वामी, सबको

English

Caodktnu, Mklinidrtha, Vanacaikatlrtha, San- dhyitfrtba, KUadrtha, KapU&tirtha and Lohitinva.

अध्याय २५

श्लोक 57

वीरं प्रमोक्षं सिन्धूत्थम् ऋष कुल्या सकृत्तिकम् उर्वीसंक्रमणं चैव मायाविद्योद्भवं तथा

vīraṃ pramokṣaṃ sindhūttham ṛṣa kulyā sakṛttikam urvīsaṃkramaṇaṃ caiva māyāvidyodbhavaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

वृषभलोचनः । वृषभश्चैव विख्यातो लोकानां लोकसंस्कृतः ॥ चन्द्रादित्यौ चक्षुषी ते हृदयं च पितामहः। आग्निष्टोमस्तथा देहो धर्मकर्मप्रसाधितः॥ न ब्रह्मान च गोविन्दः पुराणऋषयो न च। माहात्म्यं वेदितुं शक्ता याथातथ्येन ते शिव॥

English

Ramatlrtha» Vitas ta» Menijadya, the Rohitii and the lake of Indradyumna.

अध्याय २५

श्लोक 58

महाश्रमो वैतसिकारूपं सुन्दरिकाश्रमम् बाहुतीर्थं चारुनदीं विमलाशोकम् एव च

mahāśramo vaitasikārūpaṃ sundarikāśramam bāhutīrthaṃ cārunadīṃ vimalāśokam eva ca

हिन्दी अर्थ

रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानघ नमोऽस्तु ते। भक्तानुकम्पी भगवान् भक्तश्चाहं सदा त्वयि॥ यः सहस्राण्यनेकानि पुंसामावृत्य दुर्दुशाम् । तिष्ठत्येकः समुद्रान्ते स मे गोप्तास्तु नित्यशः ॥

English

Avasarga, Mahendia, Sritirtha and the holy centre Ifutirtha, Varf ika, and the abode of Kubera.

अध्याय २५

श्लोक 59

तीर्थं पञ्चनदं चैव मार्कण्डेयस्य धीमतः सोमतीर्थं सितोदं च तीर्थं मत्स्योदरीं तथा

tīrthaṃ pañcanadaṃ caiva mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ somatīrthaṃ sitodaṃ ca tīrthaṃ matsyodarīṃ tathā

हिन्दी अर्थ

दक्षद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति

English

Kanyitirtha, Gokaroa, the abode, of Gopati Saibvarta, Vilvasa and the group of seven deep pools named Sapta godavaiihrada.

अध्याय २५

श्लोक 60

सूर्यप्रभं सूर्यतीर्थम् अशोकवनम् एव च अरुणास्पदं कामदं च शुक्रतीर्थं सवालुकम्

sūryaprabhaṃ sūryatīrtham aśokavanam eva ca aruṇāspadaṃ kāmadaṃ ca śukratīrthaṃ savālukam

हिन्दी अर्थ

उत्पत्तिके कारण तथा सम्पूर्ण भूतोंके अन्तरात्मा होती है। जैसे सम्पूर्ण देवताओंमें भगवान् शिव

English

Sarvadevavrata, Kanyalramahrada, Mahar&jahradai the holy Sakratlrtha and Kundaka.

अध्याय २५

श्लोक 61

पिशाचमोचनं चैव सुभद्राह्रदम् एव च कुण्डं विमलदण्डस्य तीर्थं चण्डेश्वरस्य च

piśācamocanaṃ caiva subhadrāhradam eva ca kuṇḍaṃ vimaladaṇḍasya tīrthaṃ caṇḍeśvarasya ca

हिन्दी अर्थ

हैं । इसीलिये आपको पृथक् निमन्त्रित नहीं किया गया। देव! भाँति-भाँतिको दक्षिणाबाले यज्ञोंद्वारा आपका ही यजन किया जाता है। आप ही सबके कर्ता-धर्ता हैं, इसलिये आपको मैंने निमन्त्रित

English

Ahgaratirtha, the fimst Rudrarayaka Medhivin, Devafarada and the holy centre Amaravartana.

अध्याय २५

श्लोक 62

ज्येष्ठस्थानह्रदं चैव पुण्यं ब्रह्मसरं तथा जैगीषव्यगुहा चैव हरिकेशवनं तथा

jyeṣṭhasthānahradaṃ caiva puṇyaṃ brahmasaraṃ tathā jaigīṣavyaguhā caiva harikeśavanaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

नहीं किया। अथवा देव! आपको सूक्ष्म-दुर्बोध मायासे में मोहित था। इसी कारण आपको निमन्त्रण नहीं दिया। देवेश्वर! मुझपर प्रसन्न होइये। आप ही मुझे शरण देनेवाले हैं। आप ही मेरी गति

English

The holy Manditkinihrada K|ama, M&he<vara« Gangatlrtha, Tripuru|a> and Bhlmatapdavamukha.

अध्याय २५

श्लोक 63

अजामुखसरं चैव घण्टाकर्णह्रदं तथा पुण्डरीकह्रदं चैव वापी कर्कोटकस्य च

ajāmukhasaraṃ caiva ghaṇṭākarṇahradaṃ tathā puṇḍarīkahradaṃ caiva vāpī karkoṭakasya ca

हिन्दी अर्थ

और प्रतिष्ठा हैं, दूसरा कोई नहीं है। ऐसा मेरा दृढ़

English

Prthuku(a, Sklvmkuta, Soa, Rohitaka> Kapilahradai Malya and Kapilahrada belonging to Vasitha.

अध्याय २५

श्लोक 64

सुवर्णस्योदपानं च श्वेततीर्थह्रदं तथा कुण्डं घर्घरिकायाश् च श्यामकूपं च चन्द्रिका

suvarṇasyodapānaṃ ca śvetatīrthahradaṃ tathā kuṇḍaṃ ghargharikāyāś ca śyāmakūpaṃ ca candrikā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार महादेबजीकी स्तुति करके प्रजापति दक्ष चुप हो गये। तब भगवान् शिवने कहा-- “उत्तम व्रतका पालन करनेवाले दक्ष! मैं तुम्हारे इस स्तोत्रसे बहुत प्रसन्न हूं। अधिक कहनेसे क्या

English

the golden well, the Shveta-tirtha lake, the pool of Gharghari, Shyamakupa, Chandrika,

अध्याय २५

श्लोक 65

श्मशानस्तम्भकूपं च विनायकह्रदं तथा कूपं सिन्धूद्भवं चैव पुण्यं ब्रह्मसरं तथा

śmaśānastambhakūpaṃ ca vināyakahradaṃ tathā kūpaṃ sindhūdbhavaṃ caiva puṇyaṃ brahmasaraṃ tathā

हिन्दी अर्थ

श्रेष्ठ हैं, उसी प्रकार सब स्तोत्रोंमें यह दक्षनिर्मित स्तोत्र श्रेष्ठ है। जो लोग यश, स्वर्ग, देवताओंका ऐश्वर्य, धन, विजय और विद्या आदिकी अभिलाषा रखते हैं, उन्हें यन्नपूर्वक भक्तिके साथ इस

English

Shmashanastambha-well, Vinayaka lake, the well born of the Indus, the holy Brahmasara,

अध्याय २५

श्लोक 66

रुद्रावासं तथा तीर्थं नागतीर्थं पुलोमकम् भक्तह्रदं क्षीरसरः प्रेताधारं कुमारकम्

rudrāvāsaṃ tathā tīrthaṃ nāgatīrthaṃ pulomakam bhaktahradaṃ kṣīrasaraḥ pretādhāraṃ kumārakam

हिन्दी अर्थ

स्तोत्रद्वारा भगवान् शिवको स्तुति करनी चाहिए। रोगी, दुःखी, दीन, भय आदिसे ग्रस्त तथा राज- काजमें नियुक्त मनुष्य इस स्तोत्रके प्रभावसे महान् भयसे मुक्त हो जाता है तथा भगवान् शिवसे इस

English

Rudravasa tirtha, Nagatirtha, Pulomaka, Bhaktahrada, Kshirasara, Pretadhara, Kumaraka,

अध्याय २५

श्लोक 67

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं दधिकर्णोदपानकम् शृङ्गतीर्थं महातीर्थं तीर्थश्रेष्ठा महानदी

brahmāvartaṃ kuśāvartaṃ dadhikarṇodapānakam śṛṅgatīrthaṃ mahātīrthaṃ tīrthaśreṣṭhā mahānadī

हिन्दी अर्थ

लोकमें सुख पाकर उसी शरीरसे गणोंका स्वामी बन जाता है। यक्ष, पिशाच, नाग और विनायक उस मनुष्यके घरमें विश्न नहीं डालते, जिसके यहाँ भगवान् शिवकी स्तुति होती है। दक्षद्वारा

English

Brahmavarta, Kushavarta, Dadhikarna well, Shringatirtha, Mahatirtha, the great river best of tirthas,

अध्याय २५

श्लोक 68

दिव्यं ब्रह्मसरं पुण्यं गयाशीर्षाक्षयं वटम् दक्षिणं चोत्तरं चैव गोमयं रूपशीतिकम्

divyaṃ brahmasaraṃ puṇyaṃ gayāśīrṣākṣayaṃ vaṭam dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva gomayaṃ rūpaśītikam

हिन्दी अर्थ

किये हुए इस स्तोत्रका पाठ करनेवाला मनुष्य सब पापोंसे मुक्त हो जाता है और मरनेके बाद

English

the divine holy Brahmasara, Gayashirsha with the Akshaya banyan, the southern and northern, Gomaya, Rupashitika,

अध्याय २५

श्लोक 69

कपिलाह्रदं गृध्रवटं सावित्रीह्रदम् एव च प्रभासनं सीतवनं योनिद्वारं च धेनुकम्

kapilāhradaṃ gṛdhravaṭaṃ sāvitrīhradam eva ca prabhāsanaṃ sītavanaṃ yonidvāraṃ ca dhenukam

हिन्दी अर्थ

लाभ, तुम्हें मेरा सामीप्य प्राप्त होगा।' यों कहकर देवताओंद्वारा पूजित होता है। इस परम गोपनीय देवेश्वर महादेवजी अपनी पत्नी और पार्षदोंके स्तोत्रका श्रवण करके पापयोनिवाले मनुष्य तथा साथ अमित तेजस्वी दक्षको दृष्टिसे ओझल हो वैश्य, स्त्री एवं शूद्र भी रुद्रलोक प्राप्त करते हैं। गये। जो मनुष्य दक्षद्वारा किये हुए इस स्तोत्रका जो द्विज प्रत्येक पर्वमें ब्राह्मणोंको सदा इस

English

Kapilahrada, Gridhravata, Savitrihrada, Prabhasa, Sitavana, Yonidvara, Dhenuka,

अध्याय २५

श्लोक 70

धन्यकं कोकिलाख्यं च मतङ्गह्रदम् एव च पितृकूपं रुद्रतीर्थं शक्रतीर्थं सुमालिनम्

dhanyakaṃ kokilākhyaṃ ca mataṅgahradam eva ca pitṛkūpaṃ rudratīrthaṃ śakratīrthaṃ sumālinam

हिन्दी अर्थ

श्रवण या कीर्तन करता है, उसका तनिक भी स्तोत्रका श्रवण कराता है, वह निःसंदेह भगवान् अमङ्गल नहीं होता। उसे दीर्घ आयुकी प्रापि शिवके लोकमें जाता है।

English

Dhanyaka, Kokila, Matangahrada, Pitrikupa, Rudratirtha, Shakratirtha, Sumalina,

अध्याय २५

श्लोक 71

ब्रह्मस्थानं सप्तकुण्डं मणिरत्नह्रदं तथा कौशिक्यं भरतं चैव तीर्थं ज्येष्ठालिका तथा

brahmasthānaṃ saptakuṇḍaṃ maṇiratnahradaṃ tathā kauśikyaṃ bharataṃ caiva tīrthaṃ jyeṣṭhālikā tathā

हिन्दी अर्थ

ये समुद्रे नदीदुर्गे पर्वतेषु गुहासु च। वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु कान्तारगहनेषु च॥

English

Brahmasthana, Saptakunda, Maniratnahrada, Kaushiki, Bharata, Jyeshthalika tirtha,

अध्याय २५

श्लोक 72

विश्वेश्वरं कल्पसरः कन्यासंवेत्यम् एव च निश्चीवा प्रभवश् चैव वसिष्ठाश्रमम् एव च

viśveśvaraṃ kalpasaraḥ kanyāsaṃvetyam eva ca niścīvā prabhavaś caiva vasiṣṭhāśramam eva ca

हिन्दी अर्थ

ये तु पञ्चसु भूतेषु दिशासु विदिशासु च। इ्न्दरार्कयोर्मध्यगता ये च चन्दरार्करश्मिषु॥

English

Vishveshvara, Kalpasara, Kanyasamvedya, Nishchira, Prabhava, Vasishtha's hermitage,

अध्याय २५

श्लोक 73

देवकूटं च कूपं च वसिष्ठाश्रमम् एव च वीराश्रमं ब्रह्मसरो ब्रह्मवीरावकापिली

devakūṭaṃ ca kūpaṃ ca vasiṣṭhāśramam eva ca vīrāśramaṃ brahmasaro brahmavīrāvakāpilī

हिन्दी अर्थ

सर्वस्त्वं सर्वगो देवः

English

Devakuta and the well, Vasishtha's hermitage, Virashrama, Brahmasara, Brahmaviravakapili,

अध्याय २५

श्लोक 74

कुमारधारा श्रीधारा गौरीशिखरम् एव च शुनः कुण्डो ऽथ तीर्थं च नन्दितीर्थं तथैव च

kumāradhārā śrīdhārā gaurīśikharam eva ca śunaḥ kuṇḍo 'tha tīrthaṃ ca nanditīrthaṃ tathaiva ca

हिन्दी अर्थ

त्वमेव चेज्यसे देव

English

Kumaradhara, Shridhara, Gaurishikhara, Shunahkunda and tirtha, and Nandi-tirtha,

अध्याय २५

श्लोक 75

कुमारवासं श्रीवासम् और्वीशीतार्थम् एव च कुम्भकर्णह्रदं चैव कौशिकीह्रदम् एव च

kumāravāsaṃ śrīvāsam aurvīśītārtham eva ca kumbhakarṇahradaṃ caiva kauśikīhradam eva ca

हिन्दी अर्थ

प्रसीद मम देवेश त्वमेव शरणं

English

Kumaravasa, Shrivasa, Aurvishitartha, Kumbhakarnahrada, Kaushikihrada,

अध्याय २५

श्लोक 76

धर्मतीर्थं कामतीर्थं तीर्थम् उद्दालकं तथा संध्यातीर्थं कारतोयं कपिलं लोहितार्णवम्

dharmatīrthaṃ kāmatīrthaṃ tīrtham uddālakaṃ tathā saṃdhyātīrthaṃ kāratoyaṃ kapilaṃ lohitārṇavam

हिन्दी अर्थ

यज्ञैविविधदक्षिणैः । त्वमेव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः ॥ देव मोहितः सूक्ष्मया तव। तस्मात्तु कारणाद्वापि त्वं मया न निमन्त्रितः ॥

English

Dharmatirtha, Kamatirtha, Uddalaka tirtha, Sandhyatirtha, Karatoya, Kapila, Lohitarnava,

अध्याय २५

श्लोक 77

शोणोद्भवं वंशगुल्मम् ऋषभं कलतीर्थकम् पुण्यावतीह्रदं तीर्थं तीर्थं बदरिकाश्रमम्

śoṇodbhavaṃ vaṃśagulmam ṛṣabhaṃ kalatīrthakam puṇyāvatīhradaṃ tīrthaṃ tīrthaṃ badarikāśramam

हिन्दी अर्थ

एकाम्रकक्षेत्र तथा पुरुषोत्तमक्षेत्रकी महिमा

English

Shonodbhava, Vamshagulma, Rishabha, Kalatirthaka, Punyavatihrada, Badarikashrama,

अध्याय २५

श्लोक 78

रामतीर्थं पितृवनं विरजातीर्थम् एव च मार्कण्डेयवनं चैव कृष्णतीर्थं तथा वटम्

rāmatīrthaṃ pitṛvanaṃ virajātīrtham eva ca mārkaṇḍeyavanaṃ caiva kṛṣṇatīrthaṃ tathā vaṭam

हिन्दी अर्थ

लोमहर्षणजी कहते हैं-' महर्षियो ! ब्रह्माजीकी सब जीवोंके लिये सुखद है। वहाँ नाना प्रकारके कही हुई पवित्र कथा सुनकर उन महर्षियोंको पक्षियोंका कलरव सुनायी पड़ता है। वहाँके उद्यान बडी प्रसन्नता हुई। उनके शरीरमें रोमाञ्च हो नन्दनवनके समान एवं सबके सेवन करने योग्य आया। उन्होंने कहा-- ब्रह्मन्! अब आप हैं । वहाँके वृक्ष फलोंके भारसे झुके रहते हैं और

English

Ramatirtha, Pitrivana, Virajatirtha, Markandeya's forest, Krishnatirtha and the banyan,

अध्याय २५

श्लोक 79

रोहिणीकूपप्रवरम् इन्द्रद्युम्नसरं च यत् सानुगर्तं समाहेन्द्रं श्रीतीर्थं श्रीनदं तथा

rohiṇīkūpapravaram indradyumnasaraṃ ca yat sānugartaṃ samāhendraṃ śrītīrthaṃ śrīnadaṃ tathā

हिन्दी अर्थ

एकाम्रकक्षेत्रका वर्णन कीजिये।' सभी ऋतुओंमें उनसे फूल झड़ते रहते हैं । दीर्घिका,

English

Rohini-well, the best, Indradyumna lake, Sanugarta, Samahendra, Shritirtha, Shrinada,

अध्याय २५

श्लोक 80

इषुतीर्थं वार्षभं च कावेरीह्रदम् एव च कन्यातीर्थं च गोकर्णं गायत्रीस्थानम् एव च

iṣutīrthaṃ vārṣabhaṃ ca kāverīhradam eva ca kanyātīrthaṃ ca gokarṇaṃ gāyatrīsthānam eva ca

हिन्दी अर्थ

ब्रह्माजी बोले--मुनिवरो ! वह क्षेत्र सब पापोंको तड़ाग, पुष्करिणी, वापी तथा अन्यान्य जलाशय हरनेवाला, पवित्र एवं परम दुर्लभ है। मैं उसका सदा कमलवनसे सुशोभित रहते हैं। भाँति- भाँतिके संक्षेपसे वर्णन करूँगा, सुनो। एकाम्रक नामसे वृक्ष, नाना प्रकारके सुन्दर पुष्प तथा अनेक प्रकारके विख्यात क्षेत्र वाराणसीके समान कोटि शिवलिड्रोंसे पवित्र जलाशय सब ओरसे उस स्थानको शोभा

English

Ishutirtha, Varshabha, Kaverihrada, Kanyatirtha, Gokarna, Gayatri-sthana,

अध्याय २५

श्लोक 81

बदरीह्रदम् अन्यच् च मध्यस्थानं विकर्णकम् जातीह्रदं देवकूपं कुशप्रवणम् एव च

badarīhradam anyac ca madhyasthānaṃ vikarṇakam jātīhradaṃ devakūpaṃ kuśapravaṇam eva ca

हिन्दी अर्थ

युक्त एवं शुभ है। उसमें आठ तीर्थ हैं। पूर्व बढ़ाते हैं। कल्पमें वहाँ एक आमका वृक्ष था। उसीके नामसे। उस क्षेत्रमें साक्षात् भगवान् शङ्कर सब लोकोंका वह एकाम्रकक्षेत्रके रूपमें विख्यात हुआ। वह हित करनेके लिये निवास करते हैं। वे भोग और स्थान हृष्ट-पुष्ट मनुष्योंसे भरा रहता है, वहाँ मोक्ष दोनोंके दाता हैं। इस पृथ्वीपर जितने तीर्थ,

English

another Badarihrada, Madhyasthana, Vikarnaka, Jatihrada, Devakupa, Kushapravana,

अध्याय २५

श्लोक 82

सर्वदेवव्रतं चैव कन्याश्रमह्रदं तथा तथान्यद् वालखिल्यानां सपूर्वाणां तथापरम्

sarvadevavrataṃ caiva kanyāśramahradaṃ tathā tathānyad vālakhilyānāṃ sapūrvāṇāṃ tathāparam

हिन्दी अर्थ

स्त्रियाँ भी रहती हैं और पुरुष भी। उस क्षेत्रमें नदियाँ, सरोवर, पुष्करिणी, तड़ाग, वापी, कूप विद्वानोंकी अधिकता है, वह धन-धान्यसे सम्पन्न और सागर हैं, उन सबसे पृथक्-पृथक् जलकी स्थान है। घर और गोपुर वहाँकी शोभा बढ़ाते हें । बूँदें संगृहीत करके देवताओंसहित भगवान् शङ्करने वहाँ अनेकों व्यवसायी भरे हुए हैं। भाँति-भाँतिके उस क्षेत्रमें सम्पूर्ण लोकोंके हितके लिये विन्दुसर

English

Sarvadevavrata, Kanyashramahrada, another of the Valakhilyas, with earlier ones, and another,

अध्याय २५

श्लोक 83

तथान्यच् च महर्षीणाम् अखण्डितह्रदं तथा तीर्थेष्व् एतेषु विधिवत् सम्यक् श्रद्धासमन्वितः

tathānyac ca maharṣīṇām akhaṇḍitahradaṃ tathā tīrtheṣv eteṣu vidhivat samyak śraddhāsamanvitaḥ

हिन्दी अर्थ

रत्न उस क्षेत्रकी शोभा बढ़ाते हैं। नगर, अटारी, नामक तीर्थ स्थापित किया इसीलिये वह विन्दुसरके

English

and another of the great sages, Akhanditahrada; at these tirthas, by rule, properly, with faith,

अध्याय २५

श्लोक 84

स्नानं करोति यो मर्त्यः सोपवासो जितेन्द्रियः देवान् ऋषीन् मनुष्यांश् च पितॄन् संतर्प्य च क्रमात्

snānaṃ karoti yo martyaḥ sopavāso jitendriyaḥ devān ṛṣīn manuṣyāṃś ca pitṝn saṃtarpya ca kramāt

हिन्दी अर्थ

सड़क और राजहंसोंके समान श्वेत महल आदिके द्वारा उसकी बडी शोभा होती है। उसके चारों ओर सफेद चहारदीवारी बनी है। शस्त्रोंद्वारा उस पुरकी रक्षा होती है। अनेकों खाइयोंसे वह क्षेत्र

English

the mortal who bathes, fasting, with senses controlled, having satisfied gods, sages, humans and ancestors in order,

अध्याय २५

श्लोक 85

अभ्यर्च्य देवतास् तत्र स्थित्वा च रजनीत्रयम् पृथक् पृथक् फलं तेषु प्रतितीर्थेषु भो द्विजाः

abhyarcya devatās tatra sthitvā ca rajanītrayam pṛthak pṛthak phalaṃ teṣu pratitīrtheṣu bho dvijāḥ

हिन्दी अर्थ

अलङ्कत है। वहाँ प्रतिदिन उत्सवका आनन्द छाया रहता है। नाना प्रकारके बाजोंकी ध्वनि सुनायी पड़ती है। चहारदीवारी और बगीचोंसे युक्त अनेक दिव्य देवमन्दिर सब ओर उस क्षेत्रकी शोभा

English

and worshipped the deities, and stayed three nights — in each of these tirthas separately, Brahmins,

अध्याय २५

श्लोक 86

प्राप्नोति हयमेधस्य नरो नास्त्य् अत्र संशयः यस् त्व् इदं शृणुयान् नित्यं तीर्थमाहात्म्यम् उत्तमम् पठेच् च श्रावयेद् वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

prāpnoti hayamedhasya naro nāsty atra saṃśayaḥ yas tv idaṃ śṛṇuyān nityaṃ tīrthamāhātmyam uttamam paṭhec ca śrāvayed vāpi sarvapāpaiḥ pramucyate

हिन्दी अर्थ

बढ़ाते हैं। वहाँके ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य तथा शूद्र बड़े धार्मिक हैं। वे अपने-अपने धर्मोमें संलग्न रहते हैं। उस क्षेत्रमें निर्धन, मूर्ख, दूसरोंसे द्वेष

English

obtains the fruit of a horse-sacrifice; no doubt here. One who constantly hears this excellent glory of the tirthas, or reads or makes it heard, is freed from all sins.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_brahmapurANa-1-246.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता · Identifier:

Brahma Purana — Chapter 25

ब्रह्मपुराण

संस्कृत संस्करण · Sanskrit Edition:

Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

प्रकाशक अथवा पुरालेखागार · Archive:

Open Sanskrit text archives (see the source link)

डिजिटल पुरालेख देखें
गणना पद्धति टिप्पणी · Numbering System:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.