Agni Purana· Agni Purāṇa
8
अध्याय 8 / 381

Adhyaya 8

16 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ16 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ८

श्लोक 1

श्रीरामावतारकथनं नारद उवाच रामः पम्पासरो गत्वा शोचन् स शर्वरीं ततः(१) ।हनूमता स सुग्रीवं(२) नीतो मित्रञ्चकार ह

śrīrāmāvatārakathanaṃ nārada uvāca rāmaḥ pampāsaro gatvā śocan sa śarvarīṃ tataḥ(1) / hanūmatā sa sugrīvaṃ(2) nīto mitrañcakāra ha

हिन्दी अर्थ

अरण्यकाण्डकी संक्षिप्त कथा

English

After having pierced the seven Tala trees with a single arrow and (even as others) were seeing, threw away the body of Dundubhi2 by his foot to a distance of ten yojanas.

अध्याय ८

श्लोक 2

सप्त तालान् विनिर्भिद्य शरेणैकेन पश्यतः ।पादेन दुन्दुभेः कायञ् चिक्षेप दशयोजनं

sapta tālān vinirbhidya śareṇaikena paśyataḥ / pādena dundubheḥ kāyañ cikṣepa daśayojanaṃ

हिन्दी अर्थ

नारदजी कहते हैं-मुने! श्रीरामचन्द्रजीने महर्षि वसिष्ठ तथा माताओंको प्रणाम करके उन

English

When Mayavin, the eldest son of Dundubhi, a demon, challenged Valin, Valin chased him. Mayavin entered a cave and Valin also followed suit. * Sugriva, who had gone with his brother and was asked by his brother to

अध्याय ८

श्लोक 3

तद्रिपुं बालिनं हत्वा भ्रातरं वैरकारिणम् ।किष्किन्धां कपिराज्यञ्च रुमान्तारां समर्पयत्

tadripuṃ bālinaṃ hatvā bhrātaraṃ vairakāriṇam / kiṣkindhāṃ kapirājyañca rumāntārāṃ samarpayat

हिन्दी अर्थ

सबको भरतके साथ विदा कर दिया। तत्पश्चात्

English

So saying (he sent monkeys in all directions). The monkeys sent towards the eastern, western and northern routes came (back) to Rama and Sugriva not finding Janaki.

अध्याय ८

श्लोक 4

ऋष्यमूके हरीशाय किष्किन्धेशो ऽब्रवीत्स च(३) ।सीतां त्वं प्राश्यसे यद्वत्(४) तथा राम करोमि ते

ṛṣyamūke harīśāya kiṣkindheśo 'bravītsa ca(3) / sītāṃ tvaṃ prāśyase yadvat(4) tathā rāma karomi te

हिन्दी अर्थ

महर्षि अत्रि तथा उनकी पत्नी अनसूयाको, शरभङ्गमुनिको, सुतीक्ष्णको तथा आगस्त्यजीके भ्राता अग्निजिह्न मुनिको प्रणाम करते हुए श्रीरामचन्द्रजीने अगस्त्यमुनिके आश्रमपर जा उनके

English

At Rishyamuka the lord of Kishkindha said to the lord of monkeys: "As you shall obtain Sita, so I shall do for you, Rama."

अध्याय ८

श्लोक 5

तच् छ्रुत्वा माल्यवत्पृष्ठे चातुर्मास्यं चकार सः ।किष्किन्धायाञ्च सुग्रीवो यदा नायाति दर्शनं

tac chrutvā mālyavatpṛṣṭhe cāturmāsyaṃ cakāra saḥ / kiṣkindhāyāñca sugrīvo yadā nāyāti darśanaṃ

हिन्दी अर्थ

चरणोंमें मस्तक झुकाया और मुनिकी कृपासे

English

Hearing that, he kept the Chaturmasya on the ridge of Malyavan. When Sugriva did not come to be seen at Kishkindha,

अध्याय ८

श्लोक 6

तदाब्रवीत्तं रामोक्तं लक्ष्मणो व्रज राघवम् ।न स सङ्कुचितः पन्था येन बाली हतो गतः

tadābravīttaṃ rāmoktaṃ lakṣmaṇo vraja rāghavam / na sa saṅkucitaḥ panthā yena bālī hato gataḥ

हिन्दी अर्थ

दिव्य धनुष एवं दिव्य खड्ग प्राप्त करके वे दण्डकारण्यमें आये। वहाँ जनस्थानके भीतर पञ्चवटी नामक स्थानमें गोदावरीके तटपर रहने लगे। एक दिन शूर्पणखा नामवाली भयंकर

English

Lakshmana said to him, told by Rama: "Go to Rama. The way by which Bali went when slain is not narrowed.

अध्याय ८

श्लोक 7

समये तिष्ठ सुग्रीव मा बालिपथमन्वगाः ।सुग्रीव आह संसक्तो(५) गतं कालं न बुद्धवान्

samaye tiṣṭha sugrīva mā bālipathamanvagāḥ / sugrīva āha saṃsakto(5) gataṃ kālaṃ na buddhavān

हिन्दी अर्थ

राक्षसी राम, लक्ष्मण और सीताको खा जानेके लिये पञ्चवटीमें आयी; किंतु श्रीरामचन्द्रजीका अत्यन्त मनोहर रूप देखकर वह कामके अधीन

English

Keep to the agreement, Sugriva; do not follow Bali's path." Sugriva said, attached to pleasure, "I did not realize time had passed."

अध्याय ८

श्लोक 8

इत्युक्त्वा स गतो रामं नत्वोवाच हरीश्वरः ।आनीता वानराः सर्वे सीतायाश् च गवेषणे

ityuktvā sa gato rāmaṃ natvovāca harīśvaraḥ / ānītā vānarāḥ sarve sītāyāś ca gaveṣaṇe

हिन्दी अर्थ

शूर्पणखाने कहा--तुम कौन हो? कहाँसे आये हो? मेरी प्रार्थनासे अब तुम मेरे पति हो जाओ। यदि मेरे साथ तुम्हारा सम्बन्ध होनेमें ये दोनों सीता और लक्ष्मण बाधक हैं तो मैं इन

English

So saying, the lord of monkeys went and bowed to Rama and said: "All the monkeys have been brought for the search for Sita.

अध्याय ८

श्लोक 9

१ गौरवाच्छवरीनतः इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ।शवरीं तत इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः २ हनूमता वानरेन्द्रमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ अब्रवीत्तत् इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ४ प्राप्स्यसि यथा इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ सुग्रीवमाह सङ्क्रुद्ध इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ।सुग्रीव ऋद्धिसंसक्त इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः :प् १९ त्वन्मतात् प्रेषयिष्यामि विचिन्वन्तु च जानकीम् ।पूर्वादौ मासमायान्तु मासादूर्ध्वं निहन्मि तान्

1 gauravācchavarīnataḥ iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ / śavarīṃ tata iti kha, ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 hanūmatā vānarendramiti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 abravīttat iti ga, cihnitapustakapāṭhaḥ 4 prāpsyasi yathā iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 sugrīvamāha saṅkruddha iti kha, ga, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ / sugrīva ṛddhisaṃsakta iti ṅa, cihnitapustakapāṭhaḥ :p 19 tvanmatāt preṣayiṣyāmi vicinvantu ca jānakīm / pūrvādau māsamāyāntu māsādūrdhvaṃ nihanmi tān

हिन्दी अर्थ

दोनोंको अभी खाये लेती हूँ

English

By your leave I shall send them to search for Janaki; let them come in a month from the east and other quarters; after a month I shall kill them."

अध्याय ८

श्लोक 10

इत्युक्ता वानराः पूर्व- पश्चिमोत्तरमार्गगाः ।जग्मू रामं ससुग्रीवम् अपश्यन्तस् तु जानकीम्

ityuktā vānarāḥ pūrva- paścimottaramārgagāḥ / jagmū rāmaṃ sasugrīvam apaśyantas tu jānakīm

हिन्दी अर्थ

ऐसा कहकर वह उन्हें खा जानेको तैयार हो गयी। तब श्रीरामचन्द्रजीके कहनेसे लक्ष्मणने शूर्पणखाकी नाक और दोनों कान भी काट लिये। कटे हुए अङ्गोँसे रक्तकी धारा बहाती हुई

English

So told, the monkeys went on the eastern, western and northern roads and returned to Rama with Sugriva, not having seen Janaki.

अध्याय ८

श्लोक 11

रामाङ्गुलीयं सङ्गृह्य हनूमान् वानरैः सह ।दक्षिणे मार्गयामास सुप्रभाया गुहान्तिके

rāmāṅgulīyaṃ saṅgṛhya hanūmān vānaraiḥ saha / dakṣiṇe mārgayāmāsa suprabhāyā guhāntike

हिन्दी अर्थ

शूर्पणखा अपने भाई खरके पास गयी और इस प्रकार बोली-'खर! मेरी नाक कट गयी। इस अपमानके बाद मैं जीवित नहीं रह सकती। अब तो मेरा जीवन तभी रह सकता है, जब कि तुम

English

Taking Rama's ring, Hanuman with the monkeys searched in the south near Suprabha's cave.

अध्याय ८

श्लोक 12

मासादूर्ध्वञ्च विन्यस्ता अपश्यन्तस्तु जानकीम् ।ऊचुर्वृथा मरिष्यामो जटायुर्धन्य एवसः

māsādūrdhvañca vinyastā apaśyantastu jānakīm / ūcurvṛthā mariṣyāmo jaṭāyurdhanya evasaḥ

हिन्दी अर्थ

मुझे रामका, उनको पत्नी सीताका तथा उनके छोटे भाई लक्ष्मणका गरम-गरम रक्त पिलाओ।' खरने उसको 'बहुत अच्छा' कहकर शान्त किया और दूषण तथा त्रिशिराके साथ चौदह

English

Placed beyond the month, not seeing Janaki, they said: "We shall die in vain; Jatayu is blessed,

अध्याय ८

श्लोक 13

सीतार्थे यो ऽत्यजत् प्राणान् रावणेन हतो रणे ।तच् छ्रुत्वा प्राह सम्पातिर् विहाय कपिभक्षणं

sītārthe yo 'tyajat prāṇān rāvaṇena hato raṇe / tac chrutvā prāha sampātir vihāya kapibhakṣaṇaṃ

हिन्दी अर्थ

हजार राक्षसोंकी सेना ले श्रीरामचन्द्रजीपर चढ़ाई की। श्रीरामने भी उन सबका सामना किया और अपने बाणोंसे राक्षसोंको बींधना आरम्भ किया। शत्रुओंको हाथी, घोड़े, रथ और पैदलसहित

English

who gave up his life for Sita, slain by Ravana in battle." Hearing that, Sampati said, leaving off eating the monkeys:

अध्याय ८

श्लोक 14

भ्रातासौ मे जटायुर्वै मयोड्डीनो ऽर्कमण्डलम् ।अर्कतापाद्रक्षितो ऽगात् दग्धपक्षो ऽहमब्भ्रगः

bhrātāsau me jaṭāyurvai mayoḍḍīno 'rkamaṇḍalam / arkatāpādrakṣito 'gāt dagdhapakṣo 'hamabbhragaḥ

हिन्दी अर्थ

समस्त चतुरङ्गिणी सेनाको उन्होंने यमलोक पहुँचा दिया तथा अपने साथ युद्ध करनेवाले भयंकर राक्षस खर, दूषण एवं त्रिशिराको भी मौतके घाट उतार दिया। अब शूर्पणखा लङ्कामें

English

"That Jatayu is my brother; I flew to the orb of the sun; he was protected from the sun's heat and went; I, my wings burnt, fell from the sky.

अध्याय ८

श्लोक 15

रामवार्ताश्रवात् पक्षौ जातौ भूयो ऽथ जानकीम् ।पश्याम्यशोकवनिका- गतां लङ्कागतां किल

rāmavārtāśravāt pakṣau jātau bhūyo 'tha jānakīm / paśyāmyaśokavanikā- gatāṃ laṅkāgatāṃ kila

हिन्दी अर्थ

गयी और रावणके सामने जा पृथ्वीपर गिर पड़ी। उसने क्रोधमें भरकर रावणसे कहा-- “अरे! तू राजा और रक्षक कहलानेयोग्य नहीं है । खर आदि समस्त राक्षसोंका संहार करनेवाले

English

By hearing the news of Rama my wings grew again. Now I see Janaki, who is in the Ashoka grove, in Lanka,

अध्याय ८

श्लोक 16

शतयोजनविस्तीर्णे लवणाब्धौ त्रिकूटके ।ज्ञात्वा रामं ससुग्रीवं वानराः कथयन्तु वै

śatayojanavistīrṇe lavaṇābdhau trikūṭake / jñātvā rāmaṃ sasugrīvaṃ vānarāḥ kathayantu vai

हिन्दी अर्थ

. रामकी पल्ली सीताको हर ले। मैं राम और लक्ष्मणका रक्त पीकर ही जीवित रहूँगी; अन्यथा नहीं '

English

in the salt sea a hundred yojanas wide, on Trikuta. Having known this, let the monkeys tell Rama with Sugriva."

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 8
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.