Agni Purana· Agni Purāṇa
4
अध्याय 4 / 381

Adhyaya 4

20 श्लोकWhatsApp

पूर्ण अध्याय पाठ20 श्लोक

श्लोक पर जाएं:

अध्याय ४

श्लोक 1

वराहाद्यवतारवर्णनं अग्निर् उवाच अवतारं वराहस्य वक्ष्ये ऽहं पापनाशनम् ।हिरण्याक्षो ऽसुरेशो ऽभूत्(१) देवान् जित्वा(२) दिवि स्थितः

varāhādyavatāravarṇanaṃ agnir uvāca avatāraṃ varāhasya vakṣye 'haṃ pāpanāśanam / hiraṇyākṣo 'sureśo 'bhūt(1) devān jitvā(2) divi sthitaḥ

हिन्दी अर्थ

वराह, नृसिंह, वामन और परशुराम-अवतारकी कथा

English

Visnu being praised by the celestials (who had) gone (to him), (he) assumed the form as Yajnavaraha (boar). Hav¬ ing killed that demon along with the (other) demons (he made the earth) devoid of thorns (difficulties).

अध्याय ४

श्लोक 2

देवैर् गत्वा स्तुतो विष्णुर् यज्ञरूपो वराहकः ।अभूत्, तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्(२)

devair gatvā stuto viṣṇur yajñarūpo varāhakaḥ / abhūt, taṃ dānavaṃ hatvā daityaiḥ sākañca kaṇṭakam(2)

हिन्दी अर्थ

अग्निदेव कहते हैं वसिष्ठ! अब मैं वराहावतारकी पापनाशिनी कथाका वर्णन करता हूँ। पूर्वकालमें हिरण्याक्ष’ नामक हैत्य असुरोंका राजा था। वह देवताओंको जीतकर स्वर्गमें रहने

English

Kartavlrya became a king by the grace of Dattatreya (considered as a manifestation of the Trinity as son of Atri and Anasuya). He had thousand arms. He was the lord of the entire world. (Once) he went for hunting.

अध्याय ४

श्लोक 3

धर्मदेवादिरक्षाकृत् ततः सो ऽन्तर्दधे हरिः ।हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस् तथा(४)

dharmadevādirakṣākṛt tataḥ so 'ntardadhe hariḥ / hiraṇyākṣasya vai bhrātā hiraṇyakaśipus tathā(4)

हिन्दी अर्थ

लगा। देवताओंने भगवान् विष्णुके पास जाकर उनकी स्तुति की। तब उन्होंने यज्वाराहरूप धारण किया और देवताओंके लिये कण्टकरूप उस दानवको हैत्योंसहित मारकर धर्म एवं

English

(He) being tired, was invited by the sage Jamadagni. "The king was fed along with his retinue (by the sage) by the grace •of the Kamadhenu (divine cow).

अध्याय ४

श्लोक 4

जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत् ।नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह

jitadevayajñabhāgaḥ sarvadevādhikārakṛt / nārasiṃhavapuḥ kṛtvā taṃ jaghāna suraiḥ saha

हिन्दी अर्थ

भगवान् श्रीहरि अन्तर्धान हो गये। हिरण्याक्षके एक भाई था, जो 'हिरण्यकशिपु'के नामसे प्रसिद्ध था। उसने देवताओंके यज्ञभाग अपने अधीन कर लिये और उन सबके अधिकार

English

Having taken the form of Narasimha, with the gods he slew him, who had won the gods' share of sacrifice and made himself master over all the gods.

अध्याय ४

श्लोक 5

स्वपदस्थान् सुरांश् चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः ।देवासुरे पुरा युद्धे बलिप्रभृतिभिः सुराः

svapadasthān surāṃś cakre nārasiṃhaḥ suraiḥ stutaḥ / devāsure purā yuddhe baliprabhṛtibhiḥ surāḥ

हिन्दी अर्थ

छीनकर वह स्वयं ही उनका उपभोग करने लगा। भगवानूने नूसिंहरूप धारण करके उसके सहायक असुरोंसहित उस हैत्यका वध किया। तत्पश्चात् सम्पूर्ण देवताओंको अपने-अपने पदपर

English

Praised by the gods, Narasimha restored the gods to their own stations. In the ancient war of gods and demons, led by Bali and others,

अध्याय ४

श्लोक 6

जिताः स्वर्गात्परिभ्रष्टा हरिं वै(५) शरणं गताः ।सुराणामभयं दत्वा अदित्या कश्यपेन च

jitāḥ svargātparibhraṣṭā hariṃ vai(5) śaraṇaṃ gatāḥ / surāṇāmabhayaṃ datvā adityā kaśyapena ca

हिन्दी अर्थ

प्रतिष्ठित कर दिया। उस समय देवताओंने उन नृसिंहका स्तवन किया।

English

the gods, defeated and fallen from heaven, took refuge in Hari. Having given the gods fearlessness, with Aditi and Kashyapa,

अध्याय ४

श्लोक 7

स्तुतो ऽसौ वामनो भूत्वा ह्य् अदित्यां स क्रतुं ययौ ।बलेः श्रीयजमानस्य, राजद्वारे ऽगृणात् श्रुतिं

stuto 'sau vāmano bhūtvā hy adityāṃ sa kratuṃ yayau / baleḥ śrīyajamānasya, rājadvāre 'gṛṇāt śrutiṃ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकालमें देवता और असुरोंमें युद्ध हुआ। उस युद्धमें बलि आदि हैत्योंने देवताओंको परास्त करके उन्हें स्वर्गसे निकाल दिया। तब वे श्रीहरिकी शरणमें गये। भगवानूने उन्हें अभयदान

English

praised by them, he became Vamana, born of Aditi, and went to the sacrifice of Bali, the glorious sacrificer; at the king's door he recited the Veda.

अध्याय ४

श्लोक 8

देवान् पठन्तं तं श्रुत्वा वामनं वरदो ऽब्रवीत् ।निवारितो ऽपि शुक्रेण बलिर् ब्रूहि यद् इच्छसि

devān paṭhantaṃ taṃ śrutvā vāmanaṃ varado 'bravīt / nivārito 'pi śukreṇa balir brūhi yad icchasi

हिन्दी अर्थ

दिया और कश्यप तथा अदितिकी स्तुतिसे प्रसन्न हो, वे अदितिके गर्भसे वामनरूपमें प्रकट हुए।

English

Hearing him recite the gods' hymns, the boon-giving Bali said to Vamana, though forbidden by Shukra, "Say what you desire.

अध्याय ४

श्लोक 9

तत्ते ऽहं सम्प्रदास्यामि, वामनो बलिमब्रवीत् ।१ सुरेन्द्रोभूदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः २ सुरान् जित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ सार्धन्तु कण्टकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ४ हिरण्यकशिपुस्तदेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः ५ हरिन्ते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः :प् ८ पदत्रयं हि गुर्वर्थं(१) देहि दास्ये तमब्रवीत्

tatte 'haṃ sampradāsyāmi, vāmano balimabravīt / 1 surendrobhūditi gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 surān jitveti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 sārdhantu kaṇṭakamiti kha, gha, cihnitapustakadvayapāṭhaḥ 4 hiraṇyakaśipustadeti gha, cihnitapustakapāṭhaḥ 5 harinte iti kha, ga, gha, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ :p 8 padatrayaṃ hi gurvarthaṃ(1) dehi dāsye tamabravīt

हिन्दी अर्थ

उस समय हैत्यराज बलि गङ्गाद्वारमें यज्ञ कर रहे थे। भगवान् उनके यज्ञमें गये और वहाँ यजमानकी स्तुतिका गान करने लगे

English

I shall give you that," Vamana said to Bali: "Give me three steps for my teacher's sake," and he replied, "I shall give."

अध्याय ४

श्लोक 10

तोये तु पतिते हस्ते वामनो ऽभूदवामनः ।भूर्लोकं स भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च पदत्रयं

toye tu patite haste vāmano 'bhūdavāmanaḥ / bhūrlokaṃ sa bhuvarlokaṃ svarlokañca padatrayaṃ

हिन्दी अर्थ

वामनके मुखसे वेदोंका पाठ सुनकर राजा बलि उन्हें वर देनेको उद्यत हो गये और शुक्राचार्यके मना करनेपर भी बोले- ब्रह्मन्! आपकी जो इच्छा हो, मुझसे माँगें। मैं आपको

English

When water fell on his hand, Vamana became no longer small; he made the three steps — the earth, the middle world and heaven.

अध्याय ४

श्लोक 11

चक्रे बलिञ्च सूतलं तच्छक्राय ददौ हरिः ।शक्रो देवैर् हरिं स्तुत्वा भुवनेशः सुखी त्वभूत्

cakre baliñca sūtalaṃ tacchakrāya dadau hariḥ / śakro devair hariṃ stutvā bhuvaneśaḥ sukhī tvabhūt

हिन्दी अर्थ

वह वस्तु अवश्य दूँगा।' वामनने बलिसे कहा-- 'मुझे अपने गुरुके लिये तीन पग भूमिको आवश्यकता है; वही दीजिये।' बलिने कहा “अवश्य दूँगा।' तब संकल्पका जल हाथमें पड़ते

English

Hari made Bali king of Sutala and gave the three worlds to Indra. Indra, praising Hari with the gods, became happy as lord of the world.

अध्याय ४

श्लोक 12

वक्ष्ये परशुरामस्य चावतारं शृणु द्विज ।उद्धतान् क्षत्रियान् मत्वा भूभारहरणाय सः

vakṣye paraśurāmasya cāvatāraṃ śṛṇu dvija / uddhatān kṣatriyān matvā bhūbhāraharaṇāya saḥ

हिन्दी अर्थ

ही भगवान् वामन 'अवामन' हो गये। उन्होंने विराट् रूप धारण कर लिया और भूर्लोक, भुवर्लोक एवं स्वर्गलोकको अपने तीन पगोंसे नाप लिया। श्रीहरिने बलिको सुतललोकमें भेज

English

I shall tell the descent of Parashurama; listen, O twice-born. Considering the Kshatriyas arrogant, for removing the earth's burden,

अध्याय ४

श्लोक 13

अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देवविप्रादिपालकः ।जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्रपारगः

avatīrṇo hariḥ śāntyai devaviprādipālakaḥ / jamadagne reṇukāyāṃ bhārgavaḥ śastrapāragaḥ

हिन्दी अर्थ

दिया और त्रिलोकीका राज्य इन्द्रको दे डाला। इन्द्रने देवताओंके साथ श्रीहरिका स्तवन किया। वे तीनों लोकोंके स्वामी होकर सुखसे रहने लगे।

English

Hari descended for peace as protector of gods and Brahmins: Bhargava, born of Jamadagni and Renuka, master of weapons.

अध्याय ४

श्लोक 14

दत्तात्रेयप्रसादेन कार्त्तवीर्यो नृपस्त्वभृत् ।सहस्रबाहुः सर्वोर्वी- पतिः स मृगयां गतः

dattātreyaprasādena kārttavīryo nṛpastvabhṛt / sahasrabāhuḥ sarvorvī- patiḥ sa mṛgayāṃ gataḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्मन्! अब मैं परशुरामावतारका वर्णन करूँगा, सुनो। देवता और ब्राह्मण आदिका पालन करनेवाले श्रीहरिने जब देखा कि भूमण्डलके क्षत्रिय उद्धत स्वभावके हो गये हैं, तो वे उन्हें मारकर

English

By Dattatreya's grace there was a king Kartavirya, thousand-armed, lord of all the earth; he went hunting.

अध्याय ४

श्लोक 15

श्रान्तो(२) निमन्त्रितो ऽरण्ये मुनिना जमदग्निना ।कामधेनुप्रभावेण भोजितः सबलो नृपः

śrānto(2) nimantrito 'raṇye muninā jamadagninā / kāmadhenuprabhāveṇa bhojitaḥ sabalo nṛpaḥ

हिन्दी अर्थ

पृथ्वीका भार उतारने और सर्वत्र शान्ति स्थापित करनेके लिये जमदग्रिके अंशद्वारा रेणुकाके गर्भसे अवतीर्ण हुए। भृगुनन्दन परशुराम शस्त्र-विद्याके

English

Wearied, he was invited in the forest by the sage Jamadagni; by the power of the wish-fulfilling cow, the king with his army was fed.

अध्याय ४

श्लोक 16

अप्रार्थयत् कामधेनुं(३) यदा स न ददौ तदा ।हृतवानथ रामेण शिरश्छित्वा निपातितः

aprārthayat kāmadhenuṃ(3) yadā sa na dadau tadā / hṛtavānatha rāmeṇa śiraśchitvā nipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्ता व्यास, श्रोता सूत अग्नि० अ० १

English

When he asked for the wish-fulfilling cow and the sage did not give it, he took it away; then Rama cut off his head and felled him.

अध्याय ४

श्लोक 17

युद्धे परशुना राजा धेनुः स्वाश्रममाययौ(४) ।कार्त्तवीर्यस्य पुत्रैस्तु जमदग्निर्निपातितः

yuddhe paraśunā rājā dhenuḥ svāśramamāyayau(4) / kārttavīryasya putraistu jamadagnirnipātitaḥ

हिन्दी अर्थ

वक्ता अग्निदेव, श्रोता वसिष्ठ अग्नि० अ० १ वक्ता नारद, श्रोता वाल्मीकि अग्नि० अ० ५

English

In battle the king was killed with the axe; the cow returned to her own hermitage. But by Kartavirya's sons Jamadagni was slain.

अध्याय ४

श्लोक 18

रामे वनं गते वैराद् अथ रामः समागतः ।पितरं निहतं दृष्ट्वा पितृनाशाभिमर्षितः

rāme vanaṃ gate vairād atha rāmaḥ samāgataḥ / pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā pitṛnāśābhimarṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

पारंगत विद्वान् थे। उन दिनों कृतवीर्यका पुत्र राजा अर्जुन भगवान् दत्तात्रेयजीकी कृपासे हजार बाँहें पाकर समस्त भूमण्डलपर राज्य करता था। एक दिन वह वनमें शिकार खेलनेके लिये

English

When Rama had gone to the forest, out of enmity... then Rama came back; seeing his father slain, enraged at his father's killing,

अध्याय ४

श्लोक 19

त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रामकरोद्विभुः ।कुरुक्षेत्रे पञ्च कुण्डान् कृत्वा सन्तर्प्य वै पितॄन्

triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ niḥkṣatrāmakarodvibhuḥ / kurukṣetre pañca kuṇḍān kṛtvā santarpya vai pitṝn

हिन्दी अर्थ

वहाँ वह बहुत थक गया। उस समय जमदग्नि मुनिने उसे सेनासहित अपने आश्रमपर निमन्त्रित किया और कामधेनुके प्रभावसे सबको भोजन कराया। राजाने मुनिसे कामधेनुको अपने

English

the mighty one made the earth free of Kshatriyas three times seven times. At Kurukshetra, having made five pools and satisfied the ancestors,

अध्याय ४

श्लोक 20

१ मे गुर्वर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः २ भ्रान्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः ३ अप्रार्थयद्धोमधेनुमिति ख, ग, चिहिनितपुस्तकद्वयपाठः ४ सधेनुश्चाश्रमं ययौ इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः :प् ९ काश्यपाय महीं दत्वा महेन्द्रे पर्वते स्थितः ।कूर्मस्य च वराहस्य नृसिंहस्य च वामनं ।अवतारं च रामस्य श्रुत्वा याति दिवं नरः

1 me gurvarthamiti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 2 bhrānta iti kha, cihnitapustakapāṭhaḥ 3 aprārthayaddhomadhenumiti kha, ga, cihinitapustakadvayapāṭhaḥ 4 sadhenuścāśramaṃ yayau iti kha, gha, ṅa, cihnitapustakatrayapāṭhaḥ :p 9 kāśyapāya mahīṃ datvā mahendre parvate sthitaḥ / kūrmasya ca varāhasya nṛsiṃhasya ca vāmanaṃ / avatāraṃ ca rāmasya śrutvā yāti divaṃ naraḥ

हिन्दी अर्थ

लिये माँगा; किंतु उन्होंने देनेसे इनकार कर दिया। तब उसने बलपूर्वक उस धेनुको छीन लिया। यह समाचार पाकर परशुरामजीने हैहयपुरीमें जा उसके साथ युद्ध किया और अपने फरसेसे

English

having given the earth to Kashyapa, he stayed on Mount Mahendra. Hearing of the avatars of Kurma, Varaha, Narasimha, Vamana and Rama, a man goes to heaven.

स्रोत: https://gretil.sub.uni-goettingen.de/gretil/corpustei/transformations/plaintext/sa_agnipurANa.txt · प्राप्त 3/6/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

६ स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पहचानकर्ता:Agni Purana — Chapter 4
संस्कृत संस्करण:Imported text; printed edition not recorded

Digitised text taken from the archive linked below. It has not been collated against a printed edition by this site.

पुरालेखागार / स्रोत:Open Sanskrit text archives (see the source link)
गणना पद्धति:

Numbering follows the imported source and may differ from other editions.